زانایانی بە ناوبانگی کورد
گەورەکانی ڕێی خەبات
کاروانی شەهیدان
فۆنت و نەرم ئامێری کوردی
» بەم زووانە
 
 
دوایین بابەتەکان
گەورەکانی تر
هونه‌رمه‌ندان
نووسه‌ران
شاعیران
 
ناودارانی ئەم سەردەمە
(mp3) چریکەی نوێ
» بەم زووانە
 (mp3)چریکەی ئەوین
سه‌رژمێر
evinebook آمارگیر وبلاگ ==============

خۆشەویستەکانمان
»
.: هەموو خۆشەویستەکانمان:.

كتێبخانه ی كوردي ئه وين

پاڵەنگانی نوێ

مەشاهیری کورد

مشاهیر كرد

نــاودار

هه‌ورامان هانه‌به‌رچه‌م

کتابخانه‌هورامان؛یانه‌وکتێبووهه‌ورامانی

ئه کره م حه‌سن زاده(سه‌ریاس)

 

شۆڕشگێڕی ناوداری كورد و پاشای كوردستان شێخ مه‌حموودی كوڕی شێخ سه‌عیدی كوڕی شێخ محه‌مه‌دی كوڕی كاك ئه‌‌‌حمه‌دی شێخ له ڕۆژی 1956.10.09دا له یه‌كێك له نه‌خۆشخانه‌كانی به‌غدا كۆچی دوایی كرد و ته‌رمی پیرۆزی به‌ڕیزێكی زۆر له‌ناو ئاپۆڕه‌ی خه‌ڵكی دڵسوزی شێخی نه‌مر و كورد و كوردستان له ته‌نیشت گۆڕی كاك ئه‌حمه‌دی شێخ له مزگه‌وتی گه‌وره‌ی سلێمانی به‌خاك سپێدرا.
ئه‌م كه‌سایه‌تییه مه‌زنه‌ی كورد له‌ساڵی 1881دا له‌سلێمانی له‌دایكبوووه، زانستی شه‌ریعه‌ت و فیقهـ و داڕشتن و بنچینه‌ی ته‌سه‌وفی خوێندووه و له‌ساڵی 1904دا له‌گه‌ڵ شێخ سه‌عیدی باوكی سه‌ردانی ئه‌سته‌مبوڵیان كردووه و چاویان به‌سوڵتا عه‌بدولحه‌میدا كه‌وتووه و ڕێزێكی زۆریان لێنراوه.

شێخ مه‌حموودی حه‌فید شێخ مه‌حموودی حه‌فید شێخ مه‌حموودی حه‌فید

كاتێك له ده‌سه‌ڵاتی عوسمانی له‌ دوا دوای جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانی له‌ ناوچه‌ی سلێمانی هۆزه‌كانی خۆی ده‌كێشێته‌وه، شێخ مه‌حموود له 1918.11.15دا میرییه‌كی كوردی له كوردستانی باشوور داده‌مه‌زرێنێ، له‌م هه‌نگاوه‌یدا "مه‌یجه‌ر نۆئێل"ی فه‌رمانڕه‌وای ڕامیاری به‌ریتانیا له كوردستان پشتگیریی ده‌كات و حه‌ز ده‌كات كورد ده‌سه‌ڵاتێكی ڕامیاری خۆی هه‌بێ و جودابێ له ئێراق.   
        

"ستیڤن لۆنگریك له په‌رتووكه‌كه‌ی "ئێراق له 1900 - 1950"دا له‌باره‌ی فه‌رمانڕه‌وایی شێخ مه‌حمووده‌وه ده‌ڵێ:‌"ده‌سه‌ڵاتی فه‌رمانڕاویی شێخ مه‌حموود ناوچه‌كانی هه‌ڵه‌بجه و سلێمانی تا ده‌گاته ڕ‌ه‌واندزی گرته‌وه و ماوه‌یه‌كیش كۆیه و ناوچه‌كه‌یشی سه‌ربه میرییه‌كی شێخ بوون و به‌ده‌یان سه‌رۆك خێڵی كوردی كه‌وتنه پاڵی و كوردی بووه زمانی فه‌ڕمیی میرییه‌كه‌ی و فه‌رمانبه‌ری له كورد به‌ولاوه كه‌سی تر نه‌بوون."
شێخ مه‌حموود هه‌ستی ده‌كرد به‌ریتانیا به‌دڵ‌ له‌گه‌ڵ‌ كورد نییه و ورده‌ ورده له‌ په‌یمان و به‌ڵێنه‌كانی، كه به‌كوردی دابوون پاشگه‌ز ده‌‌ێته‌وه، بۆیه له ڕۆژی 21ی مایسی 1919دا سه‌ربه‌خۆیی ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی ڕاگه‌یاند و ئینگلیزه‌كانی له سلێمانی و ناوچه‌كانی وه‌ده‌رنا و هه‌ندێكیشی به‌دیلگرتن.
به‌ڵام پێنه‌چوو ئێنگلیزه‌كان هێزێكی چه‌كداری گه‌وره و گرانی خۆیان كۆكرده‌وه و له‌ قۆڵی كه‌ركووكه‌وه به‌ره‌و سلێمانی هاتن و له ده‌ربه‌ندی بازیان به‌له‌شكری خۆبه‌ختكاری شێخ مه‌‌‌حموود گه‌یشتن، به‌ چه‌كی نوێ له كوردیان داو له ئه‌نجامدا شێخی نه‌مر له په‌نا به‌رده قاره‌مان به برینداری به‌دیلگیراو بردرا بۆ به‌غدا و دادگای سه‌ربازی فه‌رمانی له‌سێداره‌دانی دا، به‌ڵام دوایی بیریان له‌وه‌كرده‌وه، گه‌ر شێخ مه‌حموود بكوژرێ باری كوردستان پتر ئاڵۆز ده‌بێ و شێخیش دیله‌كانی ئێنگلیزی نه‌كوشتوون و هێرشێ نه‌كردۆته سه‌ر سوپای به‌ریتانیا، به‌ڵكو له‌باری به‌رگری له خۆكردن دابووه، بۆیه بڕیاریان دا فه‌رمانی سزاكه‌ی سووك بكرێ و دوور خرێته‌وه بۆ هیندستان.
 
له‌پاش دوورخستنه‌وه‌ی شێخ مه‌‌حموود له سلێمانی، باری ئاسایشی كوردستان پتر تێكچوو، بۆیه به‌ریتانیا بیری له هێنانه‌وه‌ی ئه‌و پاشایه‌ی كوردستان كرده‌وه بۆ دامركاندنه‌وه‌ی ئه‌و په‌شێوییه، وابوو ئێنگلیزه‌كان له‌دوا دوای مانگی ئه‌یلوولی ساڵی 1922دا شێخ مه‌حموودیان هێناوه كوردستان و پێشوازییه‌كی گه‌رمی لێكراو ناوی نا پاشای كوردستان و له‌مانگی تشرینی دووه‌می 1922دا میرییه‌كی نوێ دامه‌زراند و میری به‌ریتانیا و مه‌لیكی ئێراق فه‌یسه‌ڵی یه‌كه‌م دانیان پێداهێنا.
به‌ڵام ئه‌م جاره‌ش به‌ریتانیا له‌گه‌ڵ كورد سه‌ر ڕاست نه‌بوو، به‌تایبه‌تی كه په‌یمانی سیڤه‌ر پووچه‌ڵكرایه‌وه و له‌شوێنی ئه‌و په‌یمانی لۆزان له 1923.07.24دا له‌گه‌ڵ توركیا كه‌مالی مۆركرا، دووباره له میریه‌كه‌ی شێخ مه‌حموود دراوه و ماوه‌یه‌ك پاشا مه‌حموود چووه چیای سورداش و دوایی گه‌ڕایه‌وه سلێمانی.
به‌ڵام له‌ساڵی 1924دا سوپای ئێراق به پشتگیری تانك و تۆپ و فڕۆكه‌ی به‌ریتانیا سلێمانی داگیركرد و ئه‌ندامی به‌ریتانیا خودموختاریش بۆ كورد ڕه‌وانه‌بینی ته‌نیا ئه‌و مافه‌ی دا به‌ كورد، "كه فه‌رمانبه‌ره‌كانی كوردستان كوردبن یا كوردی زان بن و زمانی كوردی بكرێ به‌زمانی فه‌ڕمی له‌ناوچه‌كه‌دا."
ئه‌مه‌یش به‌نامه‌یه‌كی فه‌ڕمی بۆ شێخ مه‌حموود ناردوو تێیدا نووسی له‌وه زیاتر چی دیكه‌تان پێ نادرێ.
دوا ڕاپه‌ڕینی شێخ مه‌حموود له‌دژی میری ئێراقی ژێر چاودێری به‌ریتانیا له‌دوای شه‌ڕه‌كه‌ی به‌رده‌ركی سه‌رای سلێمانی و كوشتنی ده‌سته‌یه‌ك له‌خۆپیشانده‌ران بوو، كه ئه‌و ساكه له‌دیوی كوردستانی ئێران له (پیران) داده‌نیشت، كه هه‌واڵی ئه‌و ڕاپه‌ڕینه‌ی میلله‌تی زانی، هاته دیوی پێنجوێن و ئه‌و ناوچه‌یه‌ی ئازادكرد و پیاوماوقوڵی ئه‌و ناوه‌ی كۆكرده‌وه‌ و به‌هه‌موویان له‌سه‌ر ڕاسپارد‌ه‌ی شێخی نه‌مر یادداشتێكی توندیان بۆ نوێنه‌ری به‌ریتانیا له‌به‌غدا نووسی و داخوازییه‌كانی گه‌لی كوردیان تێدانووسی، كه بریتی بوون له مانه‌ی خواره‌وه:
1. دامه‌زراندنی وڵاتێكی كوردی له زاخۆوه تا پشتی خانه‌قین و هیچ عه‌ره‌بێك نه سه‌رباز نه سیڤیل له‌م شوێنه‌دا نه‌مێنێ.
2. ئه‌م ناوچه‌یه واته "كوردستان" له‌ژێر چاودێری به‌رتیانیا دابی تاكو كۆمه‌ڵی ئه‌قوام (عصبه الامم) بڕیارێكی له‌سه‌ر ده‌دات.
3. به‌ڕه‌ڵڵاكردنی ئه‌و كه‌سانه‌ی به‌هۆی (شه‌ڕی به‌رده‌ركی سه‌را)وه گیراون و دوورخراونه‌ته‌وه بگه‌ڕێنرێنه‌وه شوێنی خۆیان.
4. هه‌ر ئه‌فسه‌ر و فه‌رمانبه‌رێكی كورد له وڵاتی عه‌ره‌بستاندا هه‌یه بنێردرێنه‌وه بۆ كوردستان.
له‌گه‌ڵ پێشكه‌شكردنی ئه‌م یادداشته، ده‌سته‌یه‌ك له ئه‌فسه‌رانی كورد له‌ سوپای ئێراق هاتنه‌ده‌ر و چوونه پاڵ بزووتنه‌وه‌كه‌ی شێخی نه‌مر له‌وانه "مه‌حموود جه‌وده‌ت، حه‌مید جه‌وده‌ت، كامیل ‌حه‌سه‌ن" هه‌روه‌ها "ماجید مسته‌فا"ش خۆی ئاماده‌كرد بۆ گۆڕپانی جه‌نگ له پێناوی سه‌رخستی داخوازییه‌كانی كورد.
كاتێك كه شێخ مه‌حموود هیچ وه‌ڵامێكی به‌ده‌ست نه‌گه‌یشت، له‌ ئاوباریك له‌وته شه‌ڕێكی قورس له‌گه‌ڵ سوپای ئێراق، به‌ڵام له‌به‌ر ناهاوكوفی له‌چه‌ك و ته‌قه‌مه‌نی و هێزی شه‌ڕكه‌ر بۆیه شێخی نه‌مر ناچاربوو له ڕۆژی 1931.05.13دا خۆی به‌ده‌سته‌وه‌بدات و بردار بۆ به‌غدا و سه‌ماوه و له‌دواییدا بۆ ناسریه، ئینجا گه‌ڕێنرایه‌وه بۆ به‌غدا، تاكو له‌ساڵی 1941دا له‌كاتی شه‌ڕه‌كه‌ی ڕه‌شید عالی گه‌یلانی له‌دژی به‌ریتانیا خۆی له‌ژیانی ده‌ست به‌سه‌ری له به‌غدا ڕزگاركرد و چوو له گوندی "داری كه‌لی" دانیشت دواكاتی ژیانی لێ به‌سه‌ربرد هه‌تا كۆچی دوایی كرد، میلله‌تی كورد هه‌ر به‌پاشای كوردستانیان زانی و گیانی پاكی چووه به‌هه‌شتی نه‌مرانی كورد و كوردستان.

نووسراوە لە لایەن ئه وین، لە ڕێکەوتی چهارشنبه سی ام اسفند 1391،لە  کاتژمێری  14:59 |

 

ئه‌فسه‌ری پایه‌ به‌رز و زانا و كه‌سایه‌تی ناوداری كورد ئه‌مین فه‌یزی به‌گ هه‌شتا‌وهەشت ساڵ له‌مه‌وبه‌ر له 1925.02.16دا كۆچی دواییكردووه و تۆماری ژیانی ئه‌و ناوداره‌ی كورد پێچراوه‌ته‌وه و چووه‌ته ڕیزی نه‌مرانی كورد و كوردستانه‌وه.

ئه‌مین فه‌یزی به‌گ

ئه‌م كه‌سایه‌تیه‌ی كورد له‌ساڵی 1860دا له‌شاری سلێمانی له‌دایكبووه و له شاره‌كه‌ی خۆی له‌ حوجره‌ی مزگه‌وته‌كانی ده‌ستی به‌خوێندن كردووه و ئینجا چووه‌ته قوتابخانه‌ی میریی و قۆناغی سه‌ره‌تایی ته‌واو كردووه‌ و چووه‌ته به‌غدا و قۆنا‌غی خوێندنی ناوه‌ندیی به‌ پله‌یه‌كی به‌رز ته‌واو كردووه‌ و ڕووی كردۆته شاری ئه‌سته‌مبووڵ و له قوتابخانه‌ی سه‌ربازی خوێندوویه‌تی و بڕوانامه‌ی ده‌رچوونی وه‌رگرتووه‌ و به‌پله‌ی مولازم له‌ سوپای عوسمانی دامه‌زراوه‌ و دوای ماوه‌یه‌ك كراوه‌ به "قوڵ ئاغاسی" و به‌ڕێوه‌به‌ری قوتابخانه‌ی سه‌ربازی له به‌غدا و له‌و ده‌مه‌دا په‌رتووكێكی زانستی به ناونیشانی "اجمالی نتائج" نووسیوه، كه پوخته‌یه‌كی پته‌وی زانسته‌كانی بیركاری و فیزیایه‌، چونكه خۆی له‌و دوو زانسته‌دا ده‌ست باڵابووه و له‌هه‌مان كاتیشدا له‌ به‌ڕێوه‌بردنی كاروباری سوپادا گه‌لێك لێهاتوو بووه، بۆیه‌ پایه‌ی سه‌ربازی به‌رزكراوه‌ته‌وه و كراوه‌ به قوماندانی لیوا یه‌ك سه‌رباز له‌ سلێمانی و پله‌ی "میر ئالا"ی پێداروه و ئاسایشی ئه‌و ناوچه‌یه‌ی به چاكی دابین كردووه و له هه‌مان كاتیشدا له وێژه‌كانی دا گه‌لێك به‌هره‌دار و به‌توانابووه.
بۆیه مامۆستا ڕه‌فیق حیلمی له به‌رگی یه‌كه‌می شیعری و ئه‌ده‌بیاتی كوردیدا له‌م باره‌یه‌وه گوتوویه‌تی: "ئه‌مین فه‌یزی به‌گ سه‌ربازێكی زانا و وێژه‌زانێكی سه‌ربازی بووه! ئه‌م به‌هره‌‌یه‌ش به ده‌گمه‌ن له كه‌سێکدا كۆده‌بێته‌وه كه زانست و وێژه و كاروباری سه‌ربازی به‌ یه‌كه‌وه بگرێته‌و خۆ". 
ئه‌مین فه‌یزی به‌گی ئه‌فسه‌ر له ده‌ور و به‌ری ساڵی 1914دا، واته به‌ر له هه‌ڵگیرسانی جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانی له‌سه‌ر هه‌ڵوێستی كوردایه‌تی و ناكۆكی له‌گه‌ڵ "پارتی یه‌كگرتن و پێشكه‌وتن"ی فه‌رمانڕاویدا خانه‌نشین كراوه و له شاری ئه‌سته‌مبووڵ ژیاوه و بۆ ساڵی 1915دا چۆته وڵاتی شام و له شاری حه‌ڵه‌ب ماوه‌یه‌ک ژیاوه.
ئه‌مین فه‌یزی به‌گ ئه‌م په‌رتووكه زانستی و وێژه‌یانه‌ی خواره‌وه‌ی به زمانی توركی داناوه:
1- إجمالی نتائج
2- ته‌فره‌قه‌ی ریاضیات (ئه‌مه‌یان له تفاضل و تكامل)ه‌وه‌ ده‌دوێت
3- هه‌وای نه‌سیمی
4- شوعاعات
جگه له‌م به‌رهه‌مانه‌شی په‌رتوكێكی له‌سه‌ر مێژووی وێژه‌ی كوردی به‌ناوی "ئه‌نجوومه‌نی ئه‌دیبان" به كوردی داناوه و له ساڵی 1920 دا له ئه‌سته‌مبووڵ دا چاپكراوه و نرخ و به‌های ئه‌م په‌رتووكه‌ی له‌وه‌دایه كه یه‌كه‌می په‌رتووكی كوردییه‌ له مێژووی وێژه‌ی و وێژه‌ناسانی كورد و شاعیره پێشه‌نگه‌كانه‌وه بدوێ.
پایه‌ی سه‌ربازی و زانستی و وێژه‌ی ئه‌مین فه‌یزی به‌گ وای له شاعیران كردبوو ڕێزی لێ بنێن و ستایشی خۆی و كرده‌وه به‌رزه‌كانی بكه‌ن، یه‌كێک له‌و شاعیرانه شێخ ڕه‌زای تاڵه‌بانی بووه.
له‌و كاته‌ی كه ئه‌مین فه‌یزی به‌گ بووه‌ته سه‌ركرده‌ی سوپا له سلێمانی و ئاسایشی ناوچه‌كه‌ی به‌ر قه‌رار كردووه و به‌م ‌دێڕه شیعره پێشوازی لێكردووه هه‌روه‌ك ده‌ڵێت:
كه ته‌شریفی شه‌ریفی هات ئه‌مین فه‌یزی به‌میوانی
له عوهده‌ی شوكری ده‌رناچم مه‌گه‌ر خۆم كه‌م به قوربانی
شێخ ڕه‌زا كه ناوداربووه به هه‌جووكردنی كاربه‌ده‌ستان كه‌چی له به‌ر گه‌وره‌یی و چاكه خوازی ئه‌م زاته ئه‌مین فه‌یزی به‌گ به‌م جۆره ستایشی كردووه.

نووسراوە لە لایەن ئه وین، لە ڕێکەوتی سه شنبه بیست و نهم اسفند 1391،لە  کاتژمێری  14:54 |


شاعیری نوێكاری لێهاتووی كورد و سه‌رده‌سته‌ی نوێخوازانی كۆمه‌ڵی ڕوانگه جه‌لالی میرزا كه‌ریم، بیست ساڵ له‌مه‌وبه‌ر له‌ڕۆژی 1993.01.14دا به‌نه‌خۆشی دڵ له‌شاری هه‌ولێر كۆچی دواییكرد.

جه‌لالی میرزا كه‌ریم


ئه‌م شاعیره به‌هره‌داره له‌ساڵی 1935دا له‌شاری سلێمانی له خێزانێكی دیاری ئه‌و شاره هاتۆته جیهانه‌وه و خوێندنی سه‌ره‌تایی و ناوه‌ندی و ئاماده‌یی له‌شاره‌كه‌ی خۆی وه‌رگرتووه و بووه‌ت لاوێكی هوشیار و ڕۆشنبیر و سه‌ره‌تای خه‌باتی ڕامیاری ئه‌و لاوه دڵسۆزه‌ی گه‌ڵ و نیشتمانه‌كه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ ساڵی 1955، كه بووه‌ته‌ ئه‌ندامی یه‌كێتی گشتی قوتابیان و هه‌ر له‌و قۆناغه‌دا ده‌ستی داوه‌ته هۆنراوه هۆنینه‌وه‌ و له‌سه‌ره‌تادا كه‌وتبووه ژێر كاریگه‌ری هۆنراوه ناسكه‌ ئاوازه داره‌كانی گۆران، به‌ڵام له‌دواییدا كه بازووی شاعیریی به‌هێز بووه، بووه‌ته خاوه‌ن ده‌نگ و ڕێبازی خۆی و له‌كاروانی خه‌باتی ڕامیاریشدا پتر تێ هه‌ڵچووه‌ و له‌ساڵی 1965دا له‌سه‌ر چالاكی ڕامیاری گیراوه و له‌دوای به‌رپابوونی شۆڕشی 14ی ته‌ممووزی 1958دا ئه‌م تێكۆشه‌ره له‌گه‌ڵ چه‌ند هاوڕێیه‌كیدا، گۆڤارێكی به‌ناوی "هیوای كوردستان" وه‌ك ئۆرگانی یه‌كێتی گشتی قوتابیانی ئێراق- لقی سلێمانی ده‌رچوواندووه و له كۆتایی مانگی نیسانی 1970دا یه‌كێك بووه له ده‌سته‌ی "ڕوانگه‌" و یه‌كه‌م به‌نیانیان له‌گه‌ڵ به‌ڕێزان حوسێن عارف و شێركۆ بێ كه‌س و كاكه مه‌م بۆتانی و جه‌مال شارباژێری ئیمزا كردووه و دواتریش 3 ژماره‌ی له‌بڵاوكراوه‌ی ڕوانگه‌ی له‌شێوه‌ی په‌ڕتووكدا ده‌رچوواندووه و به‌شی هه‌ره زۆر پێشكه‌وتنخوازه‌كان به‌رهه‌میان تێدا بڵاوكرده‌وه و وێژه‌یی كوردییان به‌هۆنراوه و چیرۆكه‌وه به‌ره‌و نوێكاری برد.
جه‌لال میرزا كه‌ریم له‌ماوه‌ی ژیانی 58 ساڵیدا ئه‌م به‌رهه‌مانه‌ی به‌چاپ گه‌یاندووه:
1. كۆمه‌ڵه هۆنراوه‌یه‌كی به‌زمانی عه‌ره‌بی به‌ناوی "الولاده" له‌ساڵی 1982دا له ئه‌مه‌ریكا به‌چاپ گه‌یاندووه
2. شانۆنامه‌ی "سه‌نگه‌ر"ی له‌هه‌مان ساڵدا هه‌ر له ئه‌مه‌ریكا چاپی كردووه.
3. نامیلكه‌ی "چرپه‌ی ژانێكی نقووم بوو"ی هه‌ر له ئه‌مه‌ریكا له‌ساڵی 1991دا به‌چاپ گه‌یاندووه، كه ئه‌وسا له‌دوای نسكۆی شۆڕشی ئه‌یلووله‌وه له وڵاته یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مه‌ریكادا ده‌ژیا.
4. دیوانی "ڕێگا دووره‌كانی چاومان"ی دوای گه‌ڕانه‌وه‌ی بۆ كوردستان له‌ساڵی 1992دا به‌چاپ گه‌یاندووه.
چه‌ند نموونه‌یه‌ك هۆنراوه‌كانی:
جه‌لالی نوێكار له هۆنراوه‌یه‌كیدا به‌ناوی "ڕوانینه‌كانی چاوی شه‌قام"، كه له‌ساڵی 1970دا دایناوه و له‌ژماره‌ی 4ی ئه‌و ساڵه‌ی گۆڤاری به‌یاندا بڵاوی كردۆته‌وه ده‌ڵێت:
هۆن هۆن نیگای ئاگری
باڵی كاروانمان
به‌سه‌ر باخی مه‌رگی به‌هاری
ئاسۆدا ئه‌بارێنێ
هۆنراوه‌ی زام
ته‌ڵ.. ته‌ڵ چڵی خوێنی وشه‌ی
سه‌ر بڕاومانه
له‌رێژنه‌و ئاوی هه‌ناسه‌ی
ژاڵه‌وبییدا دا ئه‌چێنێ!
لێوی گه‌ڵا
تریفه‌ی بزه‌ی هه‌ورامان
به‌ناو ناخی ڕێگای قوڕ پێوان و
شیندا ئه‌وه‌رێنێ!!
ئینجا شاعیر له هه‌نگاوێكی دواتری هۆنراوه درێژه‌كه‌یدا ده‌ڵێت:
دیواری خوێن خۆی له
فرمێسك
هه‌ڵئه‌كێشا
سه‌نگه‌ری خه‌م چیای قورسی
ڕێی نۆ ساڵه‌ی
ته‌نیا خواستێكی ئه‌كێشا
گۆرانی له‌ناو گه‌روودا
ئه‌خنكێنرێ
گۆرانی له‌ناو سه‌نگه‌ردا ئه‌سووتێنرێ!
كه‌چی هێشتا ... هێشتا
سه‌نگه‌ر
نازانم بۆ
بۆ له‌ئاگری ناو گه‌رووی
خۆی ناپرسی؟!
شاعیر له‌‌هۆنراوه‌یه‌كی دیكه‌یدا به‌ناوی "یادو... یاقووت و .. نه‌هه‌نگ"، كه له‌كاتی خۆیدا له‌ساڵی 1970 دایناوه له‌دوای ڕێككه‌وتننامه‌كه‌ی 11ی ئاداری 1970 له‌ڕه‌وشی كورد و ڕژیمی به‌غدا ده‌دوێ و پێشبینی ئه‌و ده‌كات، كه ڕژێمی به‌عس له‌و ئاسته‌دا نییه مافی نه‌ته‌وه‌یی كورد ده‌سته‌به‌ر بكات و له‌دوا بڕگه‌ی هۆنراوه‌كه‌یدا ئه‌مه‌ی بۆ ڕوون كردووینه‌ته‌وه:
ئه‌ی كوردستانی پێشمه‌رگه
ڕاسته دڵی چیاكانت
چاوی گه‌شی منداڵانت
ئه‌مساڵ پڕ شایی و ئاهه‌نگه
به‌ڵام قسه‌
هێشتا ڕه‌نگه
خواست و مه‌رام یاقووتێكی شه‌وچراغی
ناو گه‌رووی تاری نه‌هه‌نگه!

 

نووسراوە لە لایەن ئه وین، لە ڕێکەوتی دوشنبه بیست و هشتم اسفند 1391،لە  کاتژمێری  14:52 |

 بیست و پەنج ‌ساڵ له‌مه‌وبه‌ر له ڕۆژی 1988.11.19 ئه‌فسه‌ری نیشتیمانپه‌روه‌ر و خه‌باتگێڕی به‌جه‌رگی كورد میرحاج ئه‌حمه‌د تاهیر ئاكره‌یی كۆچی دوایی كرد.

ئه‌م تێكۆشه‌ره له‌ساڵی 1911دا له شاری ئاكرێ له دایكبووه، خوێندنی سه‌ره‌تایی له ئاكرێ و ناوه‌ندیی له مووسڵ و به‌غدا ته‌واوكردووه و له ساڵی 1931دا له خانه‌ی مامۆستایانی سه‌ره‌تایی له به‌غدا وه‌رگیراوه و له ساڵی 1934دا خوێندنی ته‌واوكردووه و له 1934.10.01ه‌وه تاكو 1935.09.15دا له كۆلیژی سه‌ربازی له به‌غدا وه‌رگیراوه و دوای ساڵێك و مانگێك ده‌رچووه و پله‌ی مولازمی دووه‌می پێدراوه وبۆ ساڵی 1939 كراوه به مولازمی یه‌كه‌م كاتێك كه پارتی هیوا له‌سه‌رهه‌یكه‌لی "كۆمه‌ڵه‌ی داركه‌ر" له 1939.05.27دا به سه‌رۆكایه‌تی مامۆستا ڕه‌فیق دامه‌زرا، میرحاج بووه ئه‌ندامێكی چالاكی ئه‌و پارته نه‌ته‌وه‌ییه‌ی كورد و په‌یوه‌ندیی به‌ گه‌لێك كه‌سایه‌تی ڕۆشنبیر و ئه‌فسه‌ری كورده‌وه كردووه هێناوینی بۆ ناوڕیزه‌كانی "پارتی هیوا"وه.

میرحاج ئه‌حمه‌د تاهیر ئاكره‌یی

له ساڵی 1942دا مۆڵه‌تی فه‌رمی وه‌رگرتووه تاكو به‌نهێنی بچێ بۆ كوردستانی ڕۆژهه‌ڵات و تاكو له‌سه‌ر ڕاسپارده‌ی پارتی هیوا په‌یوه‌ندی به دامه‌زرێنه‌رانی كۆمه‌ڵه‌ی "ژ.ك" واتا "ژیانه‌وه‌ی كورد" بكات و وابوو پێش 1942.09.16 گه‌یشته مه‌هاباد له‌گه‌ڵ ده‌سته‌یه‌ك له تێكۆشه‌رانی ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان له‌و ڕۆژه‌دا كۆمه‌ڵه ڕامیارییه‌نه‌ته‌وه‌ییه‌كه‌ی "ژ.ك"یان دامه‌زراند.

كاتێك كه شۆڕشی (1943-1945)ی بارزانیی به‌سه‌ركردایه‌تی بارزانی هه‌ڵیگرسا و میری ئێراق كه زانی شه‌ڕ ئه‌و شۆڕشه‌ی پێ ناكوژێته‌وه له‌مانگی كانوونی دووه‌می 1944دا ئاگربه‌ستی ڕاگه‌یاند و له‌گه‌ڵ بارزانی كه‌وته گفتوگۆ و سه‌ركرده‌ی شۆڕش پێشنیازی كرده ده‌سته‌یه‌ك له ئه‌فسه‌ره كورده‌ دڵسۆزه‌كان ببنه ئه‌فسه‌ری په‌یوه‌ندیی له‌نێوانی سوپای ئێراق و سه‌ركردایه‌تی شۆڕشی كورد و نه‌قیب مرحاج كرابه ئه‌فسه‌ری په‌یوه‌ندیی له ئاكرێ و نه‌قیب مسته‌فا خۆشناو له بارزان و عیزه‌ت عه‌بدولعه‌زیز له (بلێ) تاكو له نزیكه‌وه چاودێری ئاگربه‌سته‌كه بكه‌ن.

كه شه‌ڕ له نێوان به‌غدا و شۆڕشگێرانی ده‌ستی پێكرده‌وه له كۆتایی ساڵی 1944دا میر‌حاج چووه پاڵ شۆڕشگێڕان.

كاتێكیش كه بارزانی نه‌مر له 1945.01.15دا بۆ ڕزگاركردنی بارزانی مسته‌فا به‌سه‌رۆك و میرحاج ئه‌حمه‌د و عیزه‌ت عه‌بدولعه‌زیز و مسته‌فا خۆشناو و خه‌یروڵڵا عه‌بدولكه‌ریم و محه‌مه‌د قودسی و ئه‌مین ڕه‌واندزی و سه‌یدعه‌زیز شه‌مزینی و هی دیكه به ئه‌ندام هه‌ڵبژێردران.

ئه‌و ڕێكخراوه ڕامیاره ڕۆڵێكی باشی بینی له‌ ناساندنی شۆڕشی كورد به هه‌موو لایه‌كی ئێراق و ده‌ره‌وه‌یدا و هه‌ر له‌و ساڵه‌دا میری ئێراق له‌سه‌رچوونه پاڵ شۆڕشی بارزان فه‌رمانی له‌سێداره‌دانی پاشمله‌ی میرحاج و ئه‌فسه‌ره هاوڕێكانی دا.

كاتێك كه میری به‌غدا به‌هێزێكی زۆری سیسته‌می و ناسیسته‌می هێرشی برده سه‌ر شۆڕشی كورد، بارزانی سه‌ركرده، كه بینی ناهاوكوفیه‌كی زۆر له هێزی شه‌ڕكه‌ر و چه‌ك له‌نێوان شۆڕشگێڕانی كورد و میری به‌غدا هه‌یه، بڕیاریدا له ڕۆژی 1945.10.11دا خۆی و چه‌كداره پێشمه‌رگه‌كان و ئه‌فسه‌ره شۆڕشگێڕه‌كان به‌خاووخێزانه‌وه ئاودیوی كوردستانی ئێران ببن و بچنه پاڵ بزووتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازیی كوردستانی ڕۆژهه‌ڵات و میرحاج یه‌كێك بوو له‌و ئه‌فسه‌ره شۆڕشگێڕانه‌ی گه‌یشتنه مه‌هاباد و به‌شدارییان له‌دامه‌زراندنی كۆماری دیموكراتی كوردستان كرد، كه پێشه‌وا قازیی محه‌مه‌د له‌ڕۆژی 1946.01.22دا له گۆڕپانی چوارچرا له ئاهه‌نگێكی گه‌وره‌دا ڕایگه‌یاند.

كاتێكیش كه بارزانی نه‌مر ویستی پارتێكی نه‌ته‌وه‌یی له كوردستانی ئێراق له‌سه‌رشێوه‌ی پارتی دیموكرایه‌تی كوردستانی ڕۆژهه‌ڵات دابمه‌زرێنی، له‌گه‌ڵ‌ ئه‌فسه‌ره‌كان: میرحاج ئه‌حمه‌د و مسته‌فا خۆشناو و عیزه‌ت عه‌بدولعه‌زیز و خه‌یروڵڵا عه‌بدولكه‌ریم و محه‌مه‌د قودسی به ئاماده‌بوونی پارێزه‌ر هه‌مزه عه‌بدوڵڵا كۆبووه‌وه بڕیاریان دا ئه‌و پارته دابمه‌زرێنن و هه‌مزه عه‌بدوڵڵا یان نارده‌وه كوردستانی ئێراق بۆ په‌یوه‌ندیكردن به‌ ڕێكخراوه ڕامیارییه‌كانی "شۆڕش" و "ڕزگاری" تاكو خۆیان هه‌ڵبوه‌شێننه‌وه و له‌جێی ئه‌وان پارتی دیموكراتی كوردستان دابمه‌زرێ و وابوو له 1946.08.16دا ئه‌م پارته نه‌ته‌وه‌ییه دیموكراتیه دامه‌‌زراو بارزانی به‌سه‌رۆك و میرحاج به ئه‌ندامی كۆمیته‌ی ناوه‌ندی هه‌ڵبژدران.

كاتێك كه كۆماری دیموكراتی كوردستان له 1946.12.17 ڕووخێنرا میرحاج چاره‌نووسی خۆی به بارزانیی نه‌مره‌وه به‌سته‌وه و له‌گه‌ڵیدا چوو بۆ یه‌كێتی سۆڤیه‌تی جاران له 1947.07.18ه‌وه تاكو 1958.10.06 له‌و وڵاته‌دا مانه‌وه و له ڕۆژی 1948.01.19دا كورده‌كانی كوردستانی ئێران به‌سه‌رۆكایه‌تی بارزانی له شاری "باكۆ"ی پایته‌ختی ئازه‌ربایجان كۆنگره‌یه‌كیان به‌ست تاكو ته‌كانێك به بزووتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازی كورد بده‌ن و له‌و كۆبوونه‌وه‌یه‌دا بارزانی مسته‌فا به‌سه‌رۆكی سه‌ركردایه‌تی ڕامیاری بزوتنه‌وه‌ی كورد و میرحاج ئه‌حمه‌دیش به ئه‌ندام ئه‌و سه‌ركردایه‌تیه هه‌ڵبژێردران.

له‌دوای شۆڕشی 14ی ته‌مموزی 1958ی ئێراق. له ڕۆژی 1958.08.21 دا بارزانی به‌یاوه‌ریی میرحاج و ئه‌سعه‌د خۆشه‌وی چوونه ڕۆمانیا له‌و وڵاته‌وه برووسكه‌ی پیرۆزباییان بۆ سه‌ركردایه‌تی شۆڕشی 14ی ته‌ممووز لێداو ڕێگه‌دران بێنه‌وه ئێراق و له هاتنه‌وه‌‌ی بارزانی بۆ كۆماری ئێراق دیسان میرحاج و ئه‌سعه‌د خۆشه‌وی یاوه‌ری بوون له‌ ڕێگه‌ی گه‌ڕانه‌وه‌یان لایاندا لای جه‌مال عه‌بدولناسری سه‌رۆكی میسر و ڕێزێكی زۆریان لێنراو بۆ ڕۆژی 1958.10.06 یاسای لێبوردن "میرحاج"ی گرته‌وه‌ و سزای له‌سێداره‌دانی له‌سه‌ر لاچوو و له ڕۆژی 1959.03.24دا به پله‌ی "موقه‌ده‌م" گه‌ڕێنرایه‌وه سوپا به‌ڵام له‌پاش كووده‌تا شوومه‌كه‌ی 8ی شوباتی 1963 گیراو خانه‌نشین كراو له‌به‌ر باری ته‌ندروستی ناهه‌مواری پێی نه‌كرا بچێته پاڵ شۆڕشی ئه‌یلوول به‌ڵام تا دوا هه‌ناسه‌ی ژیانی هه‌ر دڵسۆزی ڕێبازی پارتی و بارزانی بوو تاكو له ڕۆژی 1988.11.09دا له به‌غدا كۆچی دواییكرد و بۆ ڕۆژی 1988.11.13دا ته‌رمه‌كه‌ی هێنرایه‌وه بۆ شاری ئاكرێ و له‌وێش به‌خاك سپێرا

نووسراوە لە لایەن ئه وین، لە ڕێکەوتی یکشنبه بیست و هفتم اسفند 1391،لە  کاتژمێری  14:38 |

مامۆستای په‌روه‌رده‌كار و نووسه‌ر و شاعیر و فۆلكلۆرستی كورد محه‌مه‌د تۆفیق وردی له 1972.12.02دا له شاری به‌غدا له ته‌مه‌نی 52 ساڵیدا كۆچی دواییكردو زنجیره‌یه‌ك له په‌رتووكی كوردی و عه‌ره‌بی به چاپكراوی و به ده‌ستنووسی له پاش به‌جێما.
ئه‌م خزمه‌تگوزاره‌ی كورد له ساڵی 1923دا له شاری كۆیه له دایكبووه، خوێندنی سه‌ره‌تایی و ناوه‌ندیی له‌ساڵی 1941دا له شاره‌كه‌ی خۆیدا ته‌واو كردووه و چۆته به‌غدا و له خانه‌ی مامۆستایانی سه‌ره‌تایی وه‌رگیراوه و له پاییزی 1944دا بووه‌ته مامۆستایه‌كی په‌روه‌رده‌كار و ڕێبازێكی چه‌پڕه‌وی نیشتمانی گرتووه‌ و گه‌لێك جار تووشی ڕاوه‌دنان و گرتن بۆته‌وه.

محه‌مه‌د تۆفیق وردی


كاتێك كه مامۆستا بووه له شاری قه‌ڵادزێ، له‌دوا دوای ساڵی 1945دا په‌یوه‌ندی به بزوتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازی كورد له كوردستانی ئێران كردووه و له سه‌ره‌تای ساڵی 1946دا خۆی گه‌یاندۆته شاری مه‌هاباد و به‌شداریی له ئاهه‌نگی دروستبوونی كۆماری دیموكراتی كوردستان له 1946.01.22دا به سه‌رۆكایه‌تی پێشه‌وا قازی محه‌مه‌د كردووه و له‌گه‌ڵ دامه‌زراندنی كابینه‌ی یه‌كه‌می كۆماری كوردستان له 1946.02.11دا به مامۆستای قوتابخانه‌ی سه‌ره‌تایی داده‌مه‌زرێ و له‌و یازده مانگه‌ی ته‌مه‌نی كۆماره ساوایه‌كه‌ی كوردستان خزمه‌تی نه‌وه‌ی نوێی كورد ده‌كات و كاتێكیش كه ئه‌و تاقیكردنه‌وه‌ ڕامیارییه‌ی كورد شكستی هێناوه كۆماره‌كه له 1946.12.17دا ڕووخا، مامۆستا وردی بۆ مانگی 1947 گه‌ڕایه‌وه كۆیه و بێ كار و فرمانی مایه‌وه و چووه ڕێزی پارتی كۆمۆنیستی ئێراق - ڕێكخراوی كوردستان و به دڵسۆزی چالاكی ڕامیاری نواند و له دوای شۆڕشی 14ی ته‌ممووزی 1958دا گه‌ڕایه‌وه سه‌ر كاره‌كه‌ی و وه‌ك مامۆستایه‌كی په‌روه‌رده‌كار خزمه‌تی نه‌وه‌ی نوێی كرد تاكو ڕۆژی كۆچی دوایی له 1975.12.02دا.
محه‌مه‌د تۆفیق وردی شاعیرێكی نیشتمانپه‌روه‌ر بوو، له سه‌ره‌تای چله‌كانی سه‌ده‌ی بیسته‌مه‌وه هۆنراوه‌ی نیشتمانی داناوه و له په‌نجاكاندا ده‌ستی به‌بڵاوكردنه‌وه‌ی هۆنراوه‌كانی كرد و له‌پاڵ هۆنراوه‌ی باسی كوردستاندا سروودی نیشتمانی پڕ سۆزیشی داناو، یه‌كێك له‌و سروودانه‌ی سرووده ناوداره‌كه‌ی "ئه‌ی شه‌هیدان"ه، كه له سه‌ره‌تاكه‌یدا ده‌ڵێت:
ئه‌ی شه‌هیدان ئه‌ی شه‌هیدان
نامرێ ناوو نیشانتان!
ئێوه بوونه ڕه‌هبه‌ری مه
بوونه پشت و سه‌نگه‌ری مه
بۆ ژیان و بۆ سه‌ری مه
ئه‌ی شه‌هیدان، ئه‌ی شه‌هیدان
نامرێ ناوو نیشانتان!
محه‌مه‌د تۆفیق وردی فۆلكۆرناس
وردی نووسه‌رێكی فۆلكۆرناسی لێهاتووی كورد بوو، هه‌رچه‌نده له‌سه‌ره‌تای ژیانی وێژییه‌وه ئه‌وینداری كه‌له‌پووری نه‌ته‌وایه‌ی میلله‌ته‌كه‌ی بوو، به‌ڵام تاكو نه‌چووه كۆماری دیموكراتی كوردستان و فێری خوێندنه‌وه‌ی بابه‌تی فۆلكلۆریی به‌پیتی لاتینی و سلاڤی نووسراوی كورده‌كانی قه‌فقاس نه‌بوو، نه‌بووه فۆلكۆرناسێكی شاره‌زا و ئه‌و هه‌موو به‌رهه‌مه فۆلكلۆریانه‌ی هه‌موو لایه‌كی كوردستانی بڵاونه‌كرده‌وه و وابوو ئه‌م فۆلكلۆرناسه توانی له‌ ماوه‌ی ژیانی وێژه‌ییدا 39 په‌رتووك به زمانی كوردی و عه‌ره‌بی چاپ بكات، كه زۆربه‌ی هه‌ره زۆریان له‌باره‌ی هۆنراوه‌ و چیرۆكی فۆلكلۆری و داستانی كوردین و هه‌موویان له گه‌نجینه‌ی كه‌له‌په‌ووری نه‌ته‌وایه‌تیمان نرخ و به‌های خۆیان هه‌یه و له‌وانه‌ی به‌كوردی چاپكراون ئه‌مانه‌ن:
1. حه‌سه‌ن و مه‌ریم، ساڵی 1955دا چاپی كردووه
2. ناسر و مار مار، ساڵی 1955
3. ئه‌نجامی داوێن پیشی، ساڵی 1956
4. گوڵی ناكام، به‌غدا 1957
5. خانزاد و له‌شكری، به‌غدا 1960
6. قه‌ڵای دمدم، به‌غدا 1960
7. مامه یاره‌ی قاره‌مان، به‌غدا 1961
8. فۆلكلۆری كوردی به‌شی یه‌كه‌م، به‌غدا 1961
9. فۆلكلۆری كوردی به‌شی دووه‌م، به‌غدا 1961
10. فۆلكلۆری كوردی به‌شی سێیه‌م، به‌غدا 1972
11. هه‌ندێ له به‌یت و هه‌ڵبه‌سته‌كانی عه‌لی به‌درشان، به‌غدا 1972
جگه له‌م به‌رهه‌مانه‌شی له‌بواری كه‌له‌پووری كوردییه‌وه زنجیره‌یه‌كیشی له دیوانی هۆنراوه و شانۆنامه‌ و مێژووی كورد نووسیوه و به‌چاپی گه‌یاندوون.

نووسراوە لە لایەن ئه وین، لە ڕێکەوتی شنبه بیست و ششم اسفند 1391،لە  کاتژمێری  14:34 |

بۆ داگرتنی(دانلۆد)کتێبی هۆنراوەی مامۆستا (ک.د.ئازاد) لێرەدا کلیک فەرموون

بۆ بیستن و یا داگرتنی( دانلۆد ) هۆنراوەی مامۆستا (ک.د.ئازاد)لە قەبارەی (فوڕمەت ) mp3لە سەر بابەتەکانی ژێرەوە کرتە (کلیک ) فەرموون

بۆکان ١٣٨٨    -   بانە ١٣٩١


چکیده:

کریم دافعی متولد سال 1339، یکی از شاعران و نویسندگان بانه است که اولین شعرش را در مجله سروه در سال 1364 با نام "ک.د . ئازاد" به چاپ رساند.از آن پس شعر ،مقالات و داستان های کوتاه زیادی را در مجلات کردی داخلی و خارجی به تحریر درآورده است.هم اکنون به عنوان مشاور در دبیرستان های بانه و مشاور خانواده به کار مشغول است. 


ـ  ناوی(کریم دافعی)ه !

ـ  نازناوی شێعری (ک.د.ئازاد) ه‌!

 ـ ساڵی 1339 له‌ ناوچه‌ی سه‌رده‌شت له‌ دایك بووه‌.

 ـ خوێندنی (سه‌ره‌تایی )له‌ سه‌رده‌شت و خوێندنی (راهنومایی) له‌ بانه‌ ته‌واو كردووه‌ .

ـ بۆ خوێندنی ناوه‌ندی (دبیرستان )چوار ساڵ له‌ شاری میاندواو خوێندوویه‌تی.دیپلۆمی  هه‌ر له‌ میاندواو له‌ ساڵی 1357 وه‌رگرتووه‌  .

ـ كارناسی ڕاوێژكاری (لیسانس مشاوره‌)ی له‌ زانستگای ته‌ورێز وه‌رگرتووه‌ وبڕوانامه‌ی لیسانسی  خۆی له‌ سه‌ر (كوردی سۆران) نووسیوه‌ به‌ ناوی:(معرفی ویژگیهای فرهنگی كردان سوران )كه‌ ئه‌و ساڵه‌ یه‌كێك له‌ باشیرین بڕوانامه‌كان بووه‌ و پله‌ی یه‌كه‌می دراوه‌تێ.

ـ ساڵی 1354 بۆته‌هۆگری شێعر و ئه‌ده‌ب و هه‌ر له‌وساوه‌ شێعریوتووه‌ .

ـ ساڵی 1364 هه‌وه‌ڵ شێعریله‌ گۆڤاری «سروه‌ » دا بڵاو بۆته‌وه‌ .پاشان له‌ زۆربه‌ی کتێب و گۆڤاره‌ فارسی وكوردیه‌كان دا (له‌ ناو ئێران ،ئورووپا و گۆڤاره‌كانی كوردی دونیا) شێعروبه‌رهه‌می چاپ كراوه‌ .

ـ پتر له‌ 500 به‌رهه‌می (شێعر و چیڕۆك وبه‌رهه‌می ده‌روون ناسی وبابه‌ته‌کانی ئه‌ده‌بی) له‌گۆڤاره‌كان وكتێبه‌كانی ئێران وجیهان دا چاپ كراوه‌!

36 به‌رهه‌می( به‌ شێوه‌ی كتێب ) هه‌یه‌ که‌ به هۆی گیروگرفت و بێ ده‌سه‌ڵاتی بڵاو نه‌بوونه‌ته‌وه‌ !

ـ‌  به‌رهه‌می زیاتر له‌ 30 ساڵ نووسینی ئه‌ده‌بی‌كه ‌زۆربه‌یان شێعرن و ئاماده‌ی چاپن بریتین له‌ :

1‌ـ چبكه‌م تا تۆ قه‌ت به‌هارت لێ نه‌تۆرێ (چاپی سوێد)

2ـ نیشتمانی تازه‌ی شێعرم

3ـ وه‌رزی قینێكی بێ واده‌

4 ـ شه‌یدایی

5ـ یاخی

6ـ شه‌وگارنامێنێ تاکوو سه‌ر

7 ـ  پایزه‌ خه‌م

8ـ  غه‌ریبانه‌

9ـ لێره‌ دڵداری تاوانه‌ !

10ـ  بۆ خه‌مێكی بێ كۆتایی

11ـ یاسای هه‌رمان

12ـ كوا یه‌ك ڕه‌نگی ده‌ورانی زوو؟

13ـ من هۆگری ئه‌م كوێستانه‌م

14ـ خۆشه‌ویستێكم هه‌بوو

15ـ وه‌رزی به‌رزی خۆشه‌ویستی

16ـ قه‌ڵه‌مێكی فره‌وێژ و  فڕ هاوێژ

17ـ یاد و یادگار، بۆنه‌ و به‌هانه‌

18ـ  تا ئاربابای خۆشه‌ویستی

19ـ  سه‌ردێڕی خوێن

20ـ تائه‌وپه‌ڕی فه‌رامۆشی

21ـ كووچه‌ڕازه‌كانی لاوه‌ تی

22ـ بێشكه‌كانمان پێناكه‌نن!

23ـ ئاواته‌كانمان هه‌ڵنافڕن

24ـ دواین وێستگه‌ !

 25ـ ئاوێنه‌كانی ده‌روون ( كورته‌ چیڕۆك )

26ـ كوردانی سۆران (لێكۆڵینه‌وه‌‌ سه‌باره‌ت به‌ زمان وفه‌رهه‌‌نگی كوردی سۆران )

27ـ خه‌ونووچكه‌كانی بێداری !( كورته‌ چیڕۆك)

28ـ تا باسی ئازادی ده‌که‌م !

29 ـ ڕاپه‌ڕین !

30ـ بابه‌ت و وتاری ئه‌ده‌بی

31ـ روانشناسی و مشاوره‌(مجموعه مقالات)

...

 ـ ساڵی 1368 وه‌ک دامه‌زرێنه‌ری ئه‌نجوومه‌نی ئه‌ده‌بی له‌ شاری بانه‌ تێكۆشانی خۆیپه‌ره‌ پێ داوه‌ .

(ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بی بانه‌ هه‌وه‌ڵین ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بی له‌ ناو شاره‌ کورد نشینه‌کانی ئێران دا بووه‌ که‌ له‌وێدا بێجگه‌ له‌ کاری ئه‌ده‌بی ،بۆ هه‌وه‌ڵ جار به‌ شیوه‌ی ڕه‌سمی و به‌ هه‌ر دوو شێوه‌ی سۆرانی و لاتین وانه‌ی کوردی تێدا وتۆته‌وه‌.

 بێجگه له دامه‌زراندی ئه‌نجوومه‌نی ئه‌ده‌بی بانه‌،وه‌ک به‌ڕێوه‌به‌ری ئه‌نجوومه‌ن کاریکردوه و زیاتر له‌ پێنج ساڵ به‌رێوه‌به‌ری ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بی بانه‌ بووه‌.

 ـ27 ساڵه‌ مامۆستای قوتابخانه‌یه‌ !

 ـ ئێستا بێجگه‌ له‌ كاری ئه‌ده‌بی ،له‌ ده‌بیرستانه‌كانی شاری بانه‌ وله‌ ناوه‌ندی ڕاوێژکاری بنه‌ماڵه‌

« مركز مشاوره‌ خانواده‌ » دا وه‌ك ڕاوێژكار خه‌ریكی كاره‌!

ـ خه‌ڵاتی یه‌که‌می به‌رده‌نگانی له‌ فستیواڵی شێعری هاوچه‌رخی پیرانشار 1388 وه‌رگرتووه‌!           

 


              

 وێبلاگی شێعرەکانی ( ک.د.ئازاد ):www.kalekurd.blogfa.com

وێبلاگی چیرۆکەکانی ( ک.د.ئازاد ):www.kalekurd.blogfa.com


سەرچاوە:بانە پدیا

نووسراوە لە لایەن ئه وین، لە ڕێکەوتی شنبه بیست و ششم اسفند 1391،لە  کاتژمێری  3:25 |


پیاوێكی جوامێر و فۆلكلۆر په‌روه‌رێكی نه‌ناسراوی كورد، ئه‌حمه‌د به‌كر ناسراو به "ئه‌حمه‌د ئاكۆ" بیست و پێنج ساڵ له‌مه‌وبه‌ر له‌ڕۆژی 1988.01.18دا له‌شاری هه‌ولێر دڵه ناسكه‌كه‌ی له‌لێدان كه‌وت و چه‌ند ده‌ستنووسێكی له هۆنراو و چیرۆكی فۆلكلۆری كوردی ناوچه‌كانی ڕانیه و قه‌ڵادزه په‌رتووكخانه‌یه‌‌كی پڕ له سه‌رچاوه‌ی مێژوو و وێژه و زمانی كوردی له‌پاش به‌جێما.

ئه‌حمه‌د ئاكۆ

ئه‌م خزمه‌تگوزاره‌ی كورد له‌ساڵی 1923دا له "ڕانیه" له‌دایكبووه و له‌دواییدا ماڵیان هاتۆته شاری كۆیه و خوێندنی سه‌ره‌تایی و ناوه‌ندیی تێدا ته‌واوكردوووه ئینجا چووه‌ته به‌غدا له‌قوتابخانه‌ی كشتوكاڵ له ئه‌بوغریب دا خوێندوویه‌تی و به‌پله‌یه‌كی به‌رز ده‌رچوو و به‌فه‌رمانبه‌ری كشتوكاڵی دامه‌زراوه و له گه‌لێ شار و ناوچه‌كانی كوردستان فرمانی بینیوه و له‌ساڵانی 1956-1957-1958دا له‌ قوبرس خوێندنی كۆلیژی ته‌واو كردووه و كه‌ گه‌ڕاته‌وه كراوه به به‌ڕێوه‌به‌ری به‌ڕێوبه‌رایه‌تی دارستانی پارێزگاری هه‌ولێر و خزمه‌تێكی زۆری دارستانه‌كانی كوردستانی كردووه و وه‌ك كه‌سایه‌تییه‌كی قسه‌ خۆش و ئێسك سووك له‌ناو كۆمه‌ڵدا ژیاوه و گه‌لێك خۆشه‌ویست بووه.

له‌دوای دامه‌زراندنی پارتی هیوا به‌سه‌رۆكایه‌‌تی مامۆستا "ڕه‌فیق حیلمی" له‌ساڵی 1939دا بۆ ساڵی 1941 بووه‌ته ئه‌ندامێكی چالاكی ئه‌و پارته نه‌ته‌وه‌‌ییه‌ی كورد و هه‌ر له‌ڕێگه‌ی دڵسوزیی بۆ كورد و كوردستان له‌و ساڵه‌وه ده‌ستی كردووه به‌كۆكردنه‌وه‌ و تۆماركردنی هۆنراوه و چیرۆكی فۆلكلۆری له‌ناوچه‌كانی ڕانیه و قه‌ڵادزێ، له‌وانه به‌یته‌كانی عه‌لی به‌رده‌‌شانی بوون و له‌سه‌رده‌می كۆماری دیموكراتی كوردستان له‌مه‌هاباد تۆمارێكی له‌و به‌یته میللی و هۆنراوه فۆلكلۆریانه به‌هۆی هاوڕێی خۆشه‌ویستی محه‌مه‌د تۆفیق وردی نادرووه‌ته مه‌هاباد و له‌ڕۆژنامه‌ی كوردستاندا بڵاوكراوه‌نه‌ته‌وه و هه‌ندێكیشیانی له‌دوای گه‌رانه‌وه‌ی وردی له‌پاش ڕووخانی كۆماره ساواكه‌ی كوردستان له‌په‌ڕتوكێكدا بڵاوكرانه‌ته‌وه و ئاماژه به‌وه كراوه، كه ئه‌‌‌حمه‌د ئاكۆ كۆی كردوونه‌ته‌وه.

له تۆماره ده‌ستنووسه‌كه‌ی ئه‌حمه‌د ئاكۆ دابه‌شێك له‌به‌یته‌كه‌ی عه‌لی به‌رده‌شانی بۆ "ئه‌وره‌‌حمان پاشای بابان" به‌م جۆره هاتووه:

ئه‌زم عه‌لی به‌رده‌شانی
به‌ندێ ده‌ڵێم به‌زوبانی
له‌به‌ندێم نه‌بێ گرانی
مه‌دحی پاشای كوردستانی.
پاشا چی بوو زێده پاشا
شایه‌د ڕۆم و قزڵباشه‌
هه‌ڕچه‌نده ده‌هاتنه ته‌ماشا
مه‌ردی چاك ئه‌وره‌حمان پاشا.

پاشای بابان جیهانگیری
ڕه‌نگ ڕۆسته‌می زاڵی پیری
ته‌حا ‌به‌ڕاوو ته‌گبیری
ڕانابوێری به‌زه‌لیلی
نانی ده‌ستێنی به‌شیری

به‌شیر ئه‌بێ ئیش پێك نایه
به‌وه‌ڵڵایی و به‌بیلایی
یاخی ده‌بم له‌به‌غدابێ
ناچمه سه‌فه‌ری له‌حه‌سایه‌!!!

نووسراوە لە لایەن ئه وین، لە ڕێکەوتی جمعه بیست و پنجم اسفند 1391،لە  کاتژمێری  14:29 |

نووسه‌ری گه‌وره‌ی كوردی به عه‌ره‌بی نووس عه‌بدولمه‌جید لوتفی كوڕی عومه‌ر كوڕی عه‌بدولڕه‌حمان كوڕی محه‌مه‌د له ڕۆژی 1905.06.30دا له شاری خانه‌قین له بنه‌ماڵه‌ی "خه‌ڵووزی" له‌دایكبووه.
ناوی ئه‌و بنه‌ماڵه‌یان له ئمانی عه‌ره‌بی بووه‌ته‌ "خلوصی"، چونكه ئه‌وانه به "خه‌ڵووزی"‌، واتا خه‌ڵووز فرۆش ناسراون، باوكی له جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانیدا شه‌هید كراوه، ئه‌میش خوێندنی دواناوه‌ندی له به‌غدا ته‌واوكردووه و له‌و شاره ژیاوه بۆیه نووسینه‌كانی به‌ عه‌ره‌بی بوون.
بنه‌ماڵه‌ی "خه‌ڵووزی" گه‌لێك زانا ونووسه‌‌ری لێهاتووی لێ هه‌ڵكه‌وتووه.

عه‌بدول مه‌جید لوتفی

"عه‌بدولعه‌زیز خلوصی"ی برا گه‌وره‌ی دادوه‌رێكی ناسراو بووه و دادگایی كردنی تاوانبارانی به‌زمانی كوردی كردووه خۆیشی وێژه‌ناسێكی گه‌وره و چیرۆكنووسێكی ڕاسته‌قینه‌ی بووه، دكتۆر "صفاء خلوصی"ی برازای پڕۆفیسۆرێكی زانا و مامۆستایه‌كی لێهاتووی زانكۆ بووه و له زانكۆ‌كانی به‌غدا و ئۆكسفۆرد وانه‌ی گوتۆته‌وه و باشترین وه‌رگێڕ بووه له ئینگلیزیه‌وه بۆ عه‌ره‌بی و به‌پێچه‌وانه‌وه‌ش.
عه‌بدولمه‌جید بۆ وێژه‌ و نووسین و په‌رتووك دانان خوڵقابوو، تا له ژیاندا بووه 19 په‌رتووكی به‌نرخی چاپ و بڵاوكردۆته‌وه، به‌ڵام كاتێك كه له ڕۆژی 1992.10.27دا له‌شاری به‌غدا كۆچی دواییكرد، نزیكه‌ی 190 په‌رتووكی ده‌سنووسی له‌پاش به‌جێما و هه‌ندێك له‌و ده‌سنووسانه‌ی به‌زمانی كوردین و چونكه زمانه‌كانی كوردی و عه‌ره‌‌بی و توركی و به‌چاكی ده‌زانی بۆیه چه‌ند په‌رتووكێكیشی له‌زمانی توركی وه‌رگێڕایه‌ سه‌ر زمانی عه‌ره‌بی به‌زمانی كوردیش كه‌م كه‌مه نووسین و هۆنراوه‌ی چوارێنی هه‌بوو.
عه‌بدولمه‌جید لوتفی له‌پاڵ چیرۆك و ڕۆماننوسیشه‌وه شاعیرێكی هه‌ست ناسك بوو، دیوانێكی هۆنراوه‌یی هه‌یه به‌زمانی كوردی و زۆربه‌ی هۆنراوه‌كانی چوارینن و تام و چێژی چوارینه‌كانی بابه‌تاهیری هه‌مه‌دانیان لێدێ و ده‌توانین بڵێن یه‌كه‌مین وێژه‌ناس بووه له ئێراق و له‌ كوردستان په‌خشانه هۆنراوه‌ی له سییه‌كانی سه‌ده‌ی بیسته‌مه‌وه نووسیوه، له چیرۆكنووسیشندا هاوتای جه‌عفه‌ر ئه‌لخه‌لیلی و زه‌نوون ئه‌یوب بووه، عه‌بدولمه‌جید لوتفی ته‌‌مه‌نێكی باش ژیاو 87 ساڵ له ژیاندا ململانێی له‌گه‌ڵ كێشه‌كانی كۆمه‌ڵه‌كه‌یدا ده‌كرد و هه‌رده‌م له‌گه‌ڵ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ی كورد بوو له چوارچێوه‌ی ئێراقدا له هه‌موو چالاكییه‌كانی ڕۆشنبیری و زانستی كورددا به‌شداریی ده‌كرد و له كۆنگره‌ی دووه‌می مامۆستایانی كورد له شه‌قلاوه له نێوانی 15-17ی ئابی 1960 به‌شداریی كرد و گه‌لی پێشنیازی له‌باره‌ی زمان و مێژوو وێژه‌یی كودری پێشكه‌ش به گۆنگره‌كه كرد و په‌سندكران هه‌ستی نه‌ته‌وه‌یی پاڵی پێوه‌نا و ڕاسپارده‌ی كرد، كه پاش مه‌رگی ته‌رمه‌كه‌ی ببڕێته‌وه بۆ خانه‌قین تاكو له كوردستان له گۆڕستانی "باوه‌ڕ مه‌حموود" له سه‌ر ڕووباری ئه‌ڵوه‌ند بنێژرێ هه‌تاكو خه‌ڵكی بزانن، كه ڕۆڵه‌یه‌كی دڵسۆزی كورد بووه ده‌بێ ئه‌و ڕاستیه‌ش بووترێت، كه گرنگی وێژه‌ی عه‌بدولمه‌جید لوتفی له زۆربه‌ی به‌رهه‌مه‌كه‌ی نییه، به‌ڵكو چۆنێتی پته‌وی بابه‌ته‌كانیه‌تی، چونكه له هه‌موو كاره وێژه‌ییه‌كانیدا یه‌كسانی و ئاشتی و برایه‌تی داوا ده‌كرد و له دژی سته‌م و زۆرداری بوو، هه‌ندێ له كاره وێژه‌كانی وه‌رگێردراته‌ سه‌ر زمانی ڕووسی و ئیسپانی و فه‌ڕه‌نسی و ئینگلیزی و ته‌نانه‌ت ڕۆژهه‌ڵاتناس و ڕه‌خنه‌گرێكی ڕووس به‌‌بۆنه‌وه‌ی كۆچی دوایی ئه‌م وێژه‌ مه‌زنه گووتوویه‌تی "گۆركی ئێراق" كۆچی دواییكرد.

نووسراوە لە لایەن ئه وین، لە ڕێکەوتی چهارشنبه بیست و سوم اسفند 1391،لە  کاتژمێری  14:21 |

ڕۆژی پێنج شه‌ممه، ڕێکه‌وتی 2007.10.11 نووسه‌ری کوردی کوردستانی باکوور "محه‌مه‌د ئوزون" له‌شاری "دیاربه‌کر" (ئامێد) له ته‌مه‌نی 54 ساڵیدا کۆچی دواییکرد، ئه‌ویش پاش ململانه‌یه‌کی دوورودرێژ له‌گه‌ڵ نه‌خۆشی شێرپه‌نجه‌دا.
هه‌روه‌ك‌ سه‌رچاوه هه‌واڵییه‌کان بڵاویانکرده‌وه، ئوزون پاش تێکچوونی ته‌ندروستی دوێنی بۆ نه‌خۆشخانه گوێزرایه‌وه و له‌وێش له ده‌ووروبه‌ری کاژمێر هه‌شتی به‌یانی به‌هۆی ناهه‌مواری ته‌ندروستییه‌وه گیانی له‌ده‌ستدا.

محه‌مه‌د ئوزون

پێش ساڵ و نیوێك له‌مه‌وبه‌ر "محه‌مه‌د ئوزون" دووچاری نه‌خۆشی شێرپه‌نجه‌ی گه‌ده هاتبوو و ئه‌وه‌ش له‌لایه‌ن پزیشکانی سوێدییه‌وه ئاشکرا کرا. ناوبراو له مانگی ته‌مموزی ڕابردوودا بۆ شاری "دیاربه‌کر" گه‌ڕایه‌وه و بڕیاره لاشه‌که‌شی ڕۆژی شه‌ممه، ڕێکه‌وتی 2007.10.13، له‌و شاره بنێژرێت.
"محه‌مه‌د ئوزون" له‌ساڵی 1953 له‌شاری "Siverek/Sanliurfa" له‌دایکبووه. له‌پاش کوته‌دای سه‌رباز‌ی له 1971.03.12 چه‌ندین له چه‌پڕه‌وه‌کان و کورده‌کان خرانه به‌ندنیخانه‌وه. ئوزون له‌ته‌مه‌نی 18 ساڵیدا له 1972.03.03 له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتدارانی سه‌ربازی تورکییه‌وه ده‌خرێته گرتووخانه‌وه.
نووسه‌ری ناوبراو له گرتووخانه‌دا به چه‌ندین که‌سانی دیکه ئاشنا ده‌بێت، له‌وانه‌ش "Musa Anter" و "Mehmed Emin Bozarslan". هه‌ر له به‌ندینخانه‌ ئوزون فێری نووسین و خوێندنه‌وه‌ی زمانی کوردی ده‌بێت و په‌یوه‌ندی به‌هێز له‌گه‌ڵ کورده‌کانی چینی ناسراودا په‌یدا ده‌کات.
هه‌رچه‌نده پێشتر ئوزون سزای هه‌شت ساڵ به‌ندکردنی به‌سه‌ردا سه‌پێنرا بوو، به‌ڵام له‌ساڵی 1974دا به‌ر بڕیاری لێبووردن ده‌که‌وێت و ئازاد ده‌کرێت.
پاش ئازادکردنی له گۆڤاری "ڕزگاری" ده‌ستبه‌کار ده‌بێت و له‌سه‌ری دووباره له‌ساڵی 1976دا به‌ند ده‌کرێته‌وه، چونکه ڕۆژنامه‌ی ناوبراو سه‌ر به به‌رهه‌ڵستکارانی ڕژێمی سه‌ربازی تورکی بووه.
به‌ڵام پاش نۆ مانگ له‌به‌ندکردن ئوزون له گرتووخانه هه‌ڵدێت و ڕێگای سوێد ده‌گرێته‌به‌ر و له‌وێش وه‌ك په‌ناهه‌نده‌یه‌ك وه‌رده‌گیرێت. هه‌ر له‌ سوێد ئوزون به دیداری چه‌ندین کوردی هه‌ڵهاتووی پارچه‌کانی دیکه‌ی کوردستانی گه‌وره شاد ده‌بێت، له‌وانه‌ش "جگه‌رخوێن"، "عوسمان سابیر"، "حه‌سه‌ن هیشار"، "نوره‌تین زازا" و "ئیبراهیم ئه‌حمه‌د".
ئوزون له‌سوێد له‌سه‌ر نووسینی به‌زمانی کورد به‌رده‌وام ده‌بێت و ستوونێك له‌سه‌ر ڕووپه‌ری ڕۆژنامه‌ی "Dagens Nyheter"دا بڵاوده‌کاته‌وه.
بۆ ماوه‌ی 28 ساڵ ئوزون له‌ وڵاتی سوێد ژیانی به‌سه‌رده‌برد، به‌ڵام له‌ساڵی 2005دا بۆ ئه‌سته‌نبول ده‌ڕوات و ماوه‌یه‌ك له‌و شاره ژیان به‌سه‌ر ده‌بات، بۆ نووسینی دواهه‌مین کاری وێژه‌یی بۆ سوێد ده‌گه‌ڕێته‌وه. به‌ڵام ناتوانێت ئه‌و کاره‌ ته‌واو بکات. چونکه پزیشکانی سوێدی له ئایاری 2006دا پاش پشکنین بۆیان ده‌رده‌که‌وێ، که ئوزون تووشی شێرپه‌نجه‌ی گه‌ده هاتووه. پاش وه‌رگرتنی چه‌ند چاره‌سه‌رێك له‌گه‌ڵ خێزانه‌که‌ی بۆ شاری "دیاربه‌کر" ده‌گه‌ڕێته‌وه و له‌وێش ماڵئاوایی له‌ژیان ده‌کات.
ئه‌و ساته‌ی ئوزون له ئه‌سته‌نبول چه‌ندین جار دووچاری هه‌ڕه‌شی پارتی کرێکارانی کوردستان (په‌که‌که‌) هاته‌وه. چونکه ناوبراو له‌ته‌ك ڕه‌خنه‌گرتن له‌ هه‌ڵوێستی تورکیا به‌رامبه‌ر کورده‌کانی کوردستانی باکوور، ڕه‌خنه‌ی توندی له‌کاره توندوتیژه‌کانی پارتی کرێکارانی کوردستان ده‌گرت.
نووسه‌ری ناوبراو له‌پاش خۆی نزیکه‌ی 15 ڕۆمانی و چه‌ندین نووسینی وێژه‌ و ڕامیاری به‌جێهێشتووه.
یه‌که‌مین ڕۆمانی به‌ناوی "تۆ" بوو، ئه‌وه‌شی له‌ساڵی 185دا بڵاوکرده‌وه و ڕۆمانی "ڕووناکی وه‌ك خۆشه‌ویستی و تاریکی وه‌ك مردن" به‌یه‌كێك‌ له هه‌ر جوانترین ڕۆمانه‌کانی داده‌نرێت.
"محه‌مه‌‌د ئوزون" به داهێنه‌ری وێژه‌ی کوردی مۆدێرن داده‌نرێت. له 28 ساڵه‌ی به‌سه‌ربردنی ژیان له وڵاتی سوێد نووسه‌ری کوردی کۆچکردو حه‌وت ڕۆمان و یه‌ك هۆنراوه‌ی به‌زمانی کوردی بڵاوکردۆته‌وه. بێجگه له‌زمانی کوردی به‌هه‌ردوو زمانی تورکی و سوێد نووسراوی دیکه‌ی بڵاوکردۆته‌وه. له‌ته‌ك ئه‌ندامێتی یه‌کێتی نووسه‌رانی سوێد، ئه‌ندامی یانه‌ی ".P.E.N"ی سوێدی بووه.

به‌خاك سپاردن


نووسه‌ری کوردی به‌ناوبانگ ڕۆژی شه‌ممه، ڕێکه‌وتی 2007.10.13 له‌شاری "دیاربه‌کر" به‌ئاماده‌بوونی "Sinan Çetin" (ئه‌کته‌ری تورکی و به‌رهه‌مهێنه‌ری فیلم)، "Ferhat Tunç" (گۆرانبێژی کوردی)، "Ahmet Türk" و "Akın Birdal" و "Osman Baydemir" و "Nurettin Demirtaş" و " Selahattin Demirtaş" (ئه‌ندامانی DTP)، و "Orhan Miroğlu" (ناسراوێکی بواری ڕامیاری تورکی)، "Şerafettin Elçi" (ناسراوێکی بواری ڕامیاری تورکی) و "Yaşar Kemal" (نووسه‌ری به‌ڕه‌چه‌ڵه‌ك کورد) به‌خاکی کوردستان سپێدار. له‌م به‌خاك سپاردنه‌شدا وتاری ماته‌مینی به‌هه‌ردوو زمانی کوردی و تورکی خوێندرایه‌وه، هاوکات ئافره‌تان به‌زمانی کوردی لاوانه‌وه‌یان به‌سه‌ر نووسه‌ری کۆچکروودا چڕاند.
"ئۆرهان پاموك"، خاوه‌نی خه‌ڵاتی نۆبێل بۆ وێژه‌، له شاری نیویۆرك له دیمانه‌یه‌کی کورت له‌گه‌ڵ ڕۆژنامه‌ی "Radikal" تورکیدا وتی:‌‌ "مردنی ئه‌و نووسه‌ر زۆر دڵته‌نگی کردم ... خوێن له‌ناخم ده‌چۆڕێت... نه‌یانزانی نرخ بۆ کاره‌کانی دابنێن؛ زیاتر ئه‌شکه‌نجه‌یان ده‌دا. به‌ڵام من دڵنیام، که خوێنه‌رانی کورد و تورك په‌ڕتووه‌کانی محه‌مه‌د به‌زیندویی ده‌هێڵنه‌وه."

به‌رهه‌مه‌کانی ئوزون
- Tu
- Rojek ji rojên Evdalê Zeynikê
- Mirina Kalekî Rind
- Siya Evînê
- Destpêka Edebiyata Kurdî
- Antolojiya Edebiyata Kurdî
- Bîra Qederê
- Ziman û Roman - Weşanên Nûjen
- Ronî Mîna Evînê Tarî Mîna Mirinê
- Hawara Dîcleyê
- Ruhun Gökkuşağı (به تورکی)
- Hêz û Bedewiya Pênûsê Weşanên Nûdem
- Zincirlenmiş Zamanlar Zincirlenmiş Sözcükler (به تورکی)
- Dengbêjlerim (به تورکی)
- Nar Çiçekleri (به تورکی)

نووسراوە لە لایەن ئه وین، لە ڕێکەوتی سه شنبه بیست و دوم اسفند 1391،لە  کاتژمێری  14:17 |

  
نووسه‌ری لێهاتوو و شاعیر و خه‌باتگێڕی ناوداری كورد "ئۆسمان سه‌بری" له 1994.10.10دا له‌ شاری دیمه‌شق كۆچی دواییكرد دوای ئه‌وه‌ی، كه زنجیره‌یه‌ك په‌ڕ‌تووكی به‌نرخی به‌ زمانی كوردی و پیتی لاتینی به‌چاپ گه‌یاند، كه ئه‌مانه‌ی خواره‌وه به‌شێكن له‌وبه‌رهه‌مانه‌ی:
1. ئه‌لفبای كورد - له‌ساڵی 1955دا له دیمه‌شق چاپی كردووه
2. ئاپۆ
3. دردێن مه
4. باهۆز (دیوانی هۆنراوه‌)‌ له‌ساڵی 1965دا له دیمه‌شق چاپكراوه
5. چار له هه‌نگ (چوار قاره‌مان) له‌ساڵی 1984دا له دیمه‌شق چاپكراوه

ئۆسمان سه‌بری

ئه‌م نووسه‌ر و شاعیره خه‌باتگێڕه‌ی كورد له‌ساڵی 1905دا له گوندی (نارنجی)ی سه‌ر به‌ شاری مێردین له كوردستانی باكوور چاوی ژیانی هه‌ڵێناوه خوێندنی سه‌ره‌تایی و ناوه‌ندی له دیاربه‌كر شاره‌كانی دیكه‌ی كوردستانی توركیا ته‌واوكردووه له‌ساڵی 1925دا به‌شداری له‌ شۆڕشه‌كه‌ی شێخ سه‌عیدی پیران كردووه، به‌ڵام چونكه لاوێكی تازه پێگه‌یشتوو بووه، به به‌ر هه‌ڵمه‌تی گرتن و كوشتن نه‌كه‌وتووه.

له‌گه‌ڵ له‌سێداره‌دانی شێخ سه‌عید و هه‌ڤاڵانی هه‌ستی نه‌ته‌وه‌یی پتر به هێزبووه پتر كه‌وتووه‌ته چالاكی ڕامیاری و كه، زانی له توركیا جێی نابێته‌‌وه، خۆی و شه‌ش له‌ براكانی ڕوو ده‌كه‌نه سووریا له شاری دیمه‌شق نیشته‌جێ ده‌بن، سه‌یدا ئۆسمان سه‌بری له‌گه‌ڵ ده‌رچواندنی گۆڤاری (هاوار) له‌لایه‌ن میر جه‌لاده‌ت به‌درخانه‌وه له‌ 1932.05.15دا له دیمه‌شق بووه‌ته نووسه‌رێكی سه‌ره‌كی ئه‌و گۆڤاره‌ و گه‌لێك وتاری به‌نرخی له‌سه‌ر نوسینی كوردی به‌لاتینی تێدا نووسیوه و كاتێكیش، كه میر جه‌لاده‌ت گۆڤارێكی تریش به‌ناوی (ڕوناهی) هه‌ر له دیمه‌شق له‌ساڵی 1942دا ده‌رچوواند و تاكو ساڵی 1945 به‌رده‌وام بوو، له ده‌رچوون، مامۆستا ئۆسمان سه‌بری وتار و شیعری پته‌و‌ی به‌لاتینی تێدا بڵاوكردۆته‌وه به‌م جۆره مامۆستای خه‌ماڕه‌نگین یه‌كێك بووه له نووسه‌ره ناوداره‌كانی كورد، كه په‌ره‌یان به‌نووسینی كوردی به‌پیتی لاتینی داوه‌و بنچینه‌ی ئه‌لف و بێی كوردییان ئه‌و ئه‌بجه‌دییه داناوه، له‌بواری خه‌باتی نه‌ته‌وایه‌تیش دا سه‌یدا ئۆسمان له‌ساڵی 1957 له‌گه‌ڵ خه‌باتگێڕی ناسراوی وه‌ك نوره‌دین زازاو ده‌سته‌یه‌ك له نیشتمانپه‌روه‌رانی كورد (پارتی دیموكراتی كورد)یان له‌سووریا دامه‌زراند و به‌م كاره ڕامیارییه‌ی میری سووریا پێ ته‌نگاو بوو و چه‌ند جار ئه‌و تێكۆشه‌رانه‌ی گرت و ده‌ست به‌سه‌ریكردن مامۆستا ئۆسمان له‌ژیانی ڕامیاریدا 18 جار گیراوه و ئه‌شكه‌نجه‌ دراوه و  له‌وانه دووجار له توركیا دوو جار له ئێراق و جارێك له لوبنان و 13 جاریش له سووریا گیراوه و له ڕۆژی 1960.08.08دا له‌گه‌ڵ "نوره‌دین زازا" و "ڕه‌شید ‌حه‌مۆ" له‌سه‌ر خه‌باتی ڕامیاریان وه‌ك سه‌ركرده‌ی پارتی فه‌رمانی له‌سێداره‌دانیاندار، به‌ڵام نووسه‌ر و ڕووناكبیر كورد له ئه‌وروپا و ئێراق و لوبنان یاداشت و پڕۆتسۆیان پێشكه‌ش به‌جه‌مال عه‌بدولناسر كرد و داوای به‌ردانیان كردن و له ئه‌نجامی ئه‌و داواكارییانه‌ دوای ساڵێك به‌ندیی له ڕۆژی 1961.08.08دا ئازاد كران.
سه‌یدا ئۆسمان سه‌بری هه‌موو پارچه‌كانی كوردستان گه‌ڕاوه، دوای هاتنی بۆ دیمه‌شق نیشته‌جێ بوونی له‌و شاره‌دا، له‌ساڵی 1930دا په‌یوه‌ندی به "پارتی خۆییبوون"ه‌وه كردووه چالاكیه‌كی زۆری تێدا نوواندووه و به‌ناوی ئه‌و پارته‌وه سه‌ردانی كوردستانی باشووری كردووه و خۆی گه‌یاندۆته بارزان و له‌وێ له‌گه‌ڵ‌ مه‌لا مسته‌فای بارزانی كۆبۆته‌وه بۆ پته‌وكردنی په‌‌یوه‌ندی خۆیبیون به خه‌باتی كورد له كوردستانی باشووردا و هه‌ر به‌ناوی "خۆیبوون"یش سه‌ردانی كوردستانی باشووری كردووه و چه‌ند تێكۆشه‌‌ری ئه‌وێی چاوپێكه‌وتووه و ئه‌م كه‌سایه‌تییه له ژیاندا واتای ماندووبوونی نه‌زانیوه و تا دوا هه‌ناسه‌ی ژیانی هه‌ر له خه‌باتی بێ وچاندا بووه له پێناوی مافه نه‌ته‌وه‌ییه ڕه‌واكانی كورددا.

نووسراوە لە لایەن ئه وین، لە ڕێکەوتی دوشنبه بیست و یکم اسفند 1391،لە  کاتژمێری  14:9 |

بۆ داگرتنی(دانلۆد)کتێبی هۆنراوه‌ی تێکۆشه‌ر مه‌لا ئاواره-نووسینی کەریم دانشیار لێرەدا کرتە

 (کلیک ) فەرموون


ژیانی مەلا ئاواره ی سردشتی

مەلا ئاوارە نازناوی مەلا ئەحمەد، کوڕی مەلا موحەممەد ئەمینی ھەمەوەند، خەڵکی گوندی شەڵماشی لای سەردەشتە، ساڵی ١٣٥٣ ک.م ھاتە دنیا و لای باوکی خوێندنی دەسپێکرد و پاشان چووە ناو جەرگەی فەقێیان و لە گوندێکەوە بۆ گوندێکی تر و لە قوتاخانەیەکەوە بۆ قوتابخانەیەکی تر، زۆر شوێن و ناوچەی کوردستان گەڕا و بە شێلگیرییەوە خوێندی و بوو بە مەلا.

ئاوارە مرۆڤێکی ھێژا، ئاگا، دیندار، خاوەن ھەستی نەتەوایەتی و خەڵکدۆست بووە کە ھەر لە کاتی خوێندنەوە، بینینی نابەرامبەری و حاڵ و باڵی دڵتەزێنی بێدەستان و زۆربێژی و خەڵک رووتاندنەوەی دەسەڵاتداران، ئازاری دەدا و سەرەنجام لێبڕا بە ھەموو گیانیەوە، بۆ نەھێشتنی ئەم کارەساتە تێکۆشی و بەم جۆرە چووە ناو حیزبی دیموکراتی کوردستانەوەو ساڵی ١٣٨٧ ک.م لەگەڵ چەند ئەندامی کارای تری حیزبدا گەڕاوە رۆژھەڵات و و لە ناوچەی موکریان، بە تایبەت دێھاتی دەوروبەری سەردەشت و بانە و ئالان و چەند شوێنێکی تر، کەوتە گەڕان و و دانیشتن لەگەڵ خەڵکی چەوساوە و تێگەیاندنیان لە ھۆی دواکەوتنیان و ئاشنا کردنیان لەگەڵ بەرنامەی حیزبدا.[١]


سەردێڕی شێعرەکانی مەلا ئاوارەی سەردەشتی

۰ هاواری توتنه وانیکی نا و چه سردشت ۱۰۲ بیت

۰بخو ینه وه و ئالان بناسه ۵۰ بیت

۰مو و چه کانی بیژ وه ۴۱ بیت

۰کوردم و کوردستانم ده وی ۵۲ بیت

۰لایی لایی دایکیکی دلسوز بو کورپه ساوایه که ی۲۵ بیت

۰ رهش بگیری۶۹ بیت


 نمونەیەک لە شێعرەکانی مەلا ئاوارە

تو و تنه وانیکی هژارم           بی خانو و زهوی و زارم

بی پول و باغ و بزن ومه ر       دورم له خیر نزدیک له شه ر

منا لم روت و برسیه            ژیانم پر مه ترسیه

قه رزارم و ده رده دارم          شهر مه نده ی خه لکی دی و شارم

روم نیه بچمه نیو خه لک       بی به رگ و پیلاو و بی که لک

خه لکی پی وایه ته مبه لم      بی که سپ و کارو چه په لم

به لام چبکه م چاره رشم         خه ر ما نم  زوره و بی به شم

هه ر کات گوتیان سه ری ساله     واده ی جوت و کشت و کاله

خوم و خیزانم گوره و بچو ک         راده په رین وه ک هه لو ک

هه ل ده به زین لیره و له وی       به لکوو کاریکمان ده س که وی

یا قوره کاری خشت برین           یا جوته و زه وی  هه لدرین


نمونەیەکی تری شێعری مەلا ئاوارە بۆ منداڵەکەی

روله کورپه که م ئارامی گیانم      خونچهی گولزاری باغچه ژیانم

جگه ر گو شه که م به رهه می ژینم     سه ر و ه ت و مالم ئایین و دینم

هیزو ته و ژ مم بینای چاوانم       هاو ده نگی به زمی روژ و شه وانم

روله گیان مه گری مه گره به هانه    بنو دره نگه به ری بی یانه

                              هه ی لا یه لایه کورپه ی ساوایه

                              کویر بی  ئه و چاوه ی به تو هه لنایه

هه ر چه ن تو دگری جه ر گم که با به            من بو تو چونم توش بو من وابه

تو شا گولی جوان من پاسه وا نم                  نازت ده کیشم هه تا ده توانم

دایک ئه و کاته ی دلی ده سره وی          که کورپه ی ساوای بی خه م وه ر که وی

یان به بزه ی لیو به خه نده ی زاری         ئا لو گوریان کا  گریان و زاری

                                 هه ی لا یه لا یه کورپه ی ساوایه

                                 قه ضات له گیانم تا قا نه ی دایه

هه تا ئیستا که مندالی و ر دی               خه لف و نه مامی بیستانی کوردی

شلکی.ناسکی نه ت داوه بای بالی          ده رت نه کردوه پرو خه ت و خال

بی زمان.بی بیر.بیهوش و طاقه ت            خه مبارم ده که ی به  گریه و زاقه ت

به لام به هیوای دواروژم ساده ی              نه که ی رو له گیان ره نجم به سا ده ی

                                   هی لایه لایه کورپه ی سا وایه

                                   دایه ت ماندو ه بوچ خه وت نایه

هیو ام زور پیته وه ک باب و کاکت          ببیه سر ر بازی نه ته وه و خاکت

به خیوت ئه که م به گیان و به دل           نه که ی بترسی و له هیچ بکه ی سل

زانا و خوینده وار چاوو دل تیربی             روژی ته نگانه پلنگ و شیر بی

لا ویکی گورج  و خا وه ن هوش و بیر      نه ترسی له به ند له کوت و زنجیر

                                    هه ی لایه لایه  روله لای لایه

                                    کور په م دواروژ  لاوی ئازایه

به م چه شنه ده ریان په راندم               به رهه می سالیان فراندم

به دزی خاوه ن قرض و ئه رباب               بی پول قا وه چی و که باب

ملم بونا   به  لا ر ه وه                          ده ر که و تم له ناو شاره وه

بو چاوی پر    گریانه وه                         به دلیکی زور بریانه وه

ها تمه وه ناو خاوو خه یزان                   وه ک بارانی گه لا ریزان

فرمیسکی روتی و هه ژاری                  له چاوی گشتمان ده باری   

 


زندگی نامە ملا آوارەی سەردشتی ‌‌

ملا احمد فرزند ملا محمد امین هموندی شلماشی سال ۱۳۱۲ شمسی در روستای شلماش حو مه سردشت دیده به جهان گشود قران مجید و کتا بهای ناگهانی و اسماعیل نامه و کتاب های متداول فارسی را نزد پدرش اموخت انگاه تحصیلات علوم عربی را در روستای خود ادامه داد سپس برای فراگیری بیشتر به روستای ( اوایی ) نزد ملا صا لح بیژ وه رفت ایشان نیز در راه فراگیری علم متحمل مشقات فراوانی شد ان مرحوم در زمینه های سیاسی فرهنگی و تاریخی و شعر نیز علاقه وافری در خود کشف نموده بود بر همین اساس از همان اغاز علیه رژ یم طا غوتی شاه و خوانین منطقه به مبارزه بر خواست ایشان همیشه تحت تعقیب نیرو های دولتی بودند تا بالا خره بعد از مبارزه بسیاری به تاریخ ۹ شهریور ۱۳۴۷ شمسی طی یک اقدام غیر انسانانه دستگیر و در انظار مردم سردشت اعدام شد .

در جریان شورش مردم کرد عراق علیه حکومت عبدالکریم قاسم به شهر سلیما نیه عراق رفت و در انجا با توجه به افکار بلند و عمیق ملا اواره همراه برادران کرد علیه ظلم و ستم جنگید وی در سال ۱۳۴۳ شمسی به کردستان ایران بازگشت و با چند تن از کادر حزب دمکرات کردستان ایران شروع به فعالیت سیاسی در منا طق الان ـ باسک کو له سه ـ سویسنی علیه حکومت درباری کرد او علاوه بر مبارزه مسلحانه در زمینه شهر و ادب نیز تا ان زمان توانسته بود با تسلط بر زبان فارسی کردی عربی تجربیات زیادی بدست او رد . در کارهای کشاورزی به کشاورزان کمک می کرد در سال ۱۳۴۵ شمسی به کردستان عراق بازگشت ( تبعیدشد) در انجا با انقلابیونی چون سلیمان معین(فایق) اسماعیل شریف پور و عبدا لله معین اقدام به چاپ روزنامه (ارگان روز) کرد که برای بدست اوردن ازادی علیه شاه در ان مطالب چاپ می شد .

۲۲ شهریور ۱۳۴۵ با افراد نامبرده در منطقه الان کمیته مرکزی تشکیل دادند . در سال ۱۳۴۷ شمسی دوستان وی هر کدام به یکی از مناطق کردستان رفتند و اواره به تنهایی شروع به فعالیت سیاسی نمود بعد از مدت ۲۰ نفر از عوام به وی یوستند و مسئو لیت وی را سنگین تر کردند . تابستان سال ۱۳۴۷ شمسی چند تن از خود فروشان روستای (دیوالان) از منطقه سویسنی سردشت جهت حل اختلاف از ملا اواره دعوت می کنند که به روستای انان بیایید ملا اواره به همراه دو تن از یارانش( رحمان حه مه دی ـوه تمان چاوشین و ملا که چه (محمد احمدی)به روستای دیوالان می روند که مزدوران رژیم مواد بیهوشی در غذایی انها ریختند و انها را دستگیر می کنند خبر به یاران ملا اواره میرسد که انها نیز به معاصره ده می پردازند اما بعد از چند ساعت در گیری عقب نشینی میکنند ملا اواره و دوستانش را به (جلدیان) می فرستند و سر انجام در ۹ مرداد ۱۳۴۷ در شهر به همراه یارانش مام رحمان ملا که چه به شهادت می رسد و مزار این سه شهید در دامنه کوه گرده سور سردشت دفن شدند (( محل اعدام خری کانی ساردی))


1.↑ مێژووی ناودارانی کورد: بابە شێخ مەردۆخ رۆحانی "شیوا" وەرگێڕانی : ماجد مەردۆخ رۆحانی، بەرگی دووھەم ، لاپەڕەی ٨٣١، لە کتێبەکانی ئەکادیمیای کوردی، ھەولێر ، ٢٠١١ ز. چاپی یەکەم


٢.تاریخ مشاھیر کرد، جلد دوم : عرفا، علما، ادبا، شعرا


سپاس و ڕێز و پێ زانین بۆ خوشکی خۆشەویستم خاتوو بەیان لە شاری سەردەشت بۆ ناردنی ئەم بابەتە بۆ ئیمەیلی     evinebook@gmail.com     کتێبخانەی کوردی ئەوین

نووسراوە لە لایەن ئه وین، لە ڕێکەوتی یکشنبه بیستم اسفند 1391،لە  کاتژمێری  22:28 |

سه‌رکرده‌ كه‌ریم خانی زه‌ند بناسه‌
 
كه‌ریم خان هه‌ڵكه‌وتووترین ناوداری‌ زه‌ندی-یه‌كانه‌ كه‌ هۆزێكی‌ گه‌وره‌ی‌ عه‌شره‌تی‌ (له‌ك)ه‌ و له‌گوندێكی‌ ناوچه‌ی‌ مه‌لایه‌ر له‌دایكبووه‌.

كه‌ریم خانی زه‌ند-كتێبخانه ی كوردی ئه وين

ئه‌و كاته‌ی‌ نادر شای‌ ئه‌فشار خاكی‌ لوڕو به‌ختیاری خسته‌ ژێر ركێفی‌ خۆیه‌وه‌، كه‌ریم خان چووه‌ ناو ریزی‌ سوپاكه‌یه‌وه‌و دواتر گه‌یشته‌ پله‌ی‌ سه‌ركرده‌ی‌ سوپا.
پاش له‌ناوچوونی‌ نادرشا، پشێوی‌و پاشاگه‌ردانی‌ ئێرانی‌ گرته‌وه، كه‌ریم خان توانی‌ له‌و باره‌ دژواره‌دا ده‌سه‌ڵاتی‌ زه‌ندییه‌كان دامه‌زرێنێ‌و حوكمی‌ ئێران بكات.
ئه‌م پیاوه‌ گه‌وره‌یه‌ هه‌میشه‌ خۆی‌ به‌خزمه‌تكاری‌ گه‌ل زانیوه‌و هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌شه‌ نه‌یهێشت پێیبڵێن پاشا.

له‌ماوه‌ی‌ 33 ساڵی‌ ده‌سه‌ڵاتیدا دادوه‌ریی‌و ئاسایش سه‌رانسه‌ری‌ ئێرانی‌ گرته‌وه‌.
هه‌رچه‌نده‌ كه‌ریم خان نه‌خوێنده‌وار بوو، به‌ڵام له‌ به‌ڕێوه‌بردنی‌ كاروباری‌ ده‌وڵه‌تدا لێهاتوو بووه‌، له‌گه‌ڵ دوژمنه‌كانیا نه‌رم و نیان ‌و لێبوردوو بووه.
ئه‌م سه‌ركرده‌ ناوداره‌ی‌ كورد ساڵی‌ 1779 كۆچیدوایی‌ كردو پاش مردنی‌ جارێكی‌ تر ئاشووب ‌و شه‌ڕ و كوشتار له ‌ئێراندا سه‌ریان هه‌ڵدایه‌وه‌.

نووسراوە لە لایەن ئه وین، لە ڕێکەوتی چهارشنبه شانزدهم اسفند 1391،لە  کاتژمێری  10:20 |

 

بۆ داگرتنی(دانلۆد)کتێبی بارانی سلێمانی هۆنراوەی مامۆستا محەمەد دیلان لێرەدا کرتە (کلیک ) فەرموون


محەمەساڵح دیلان (١٩٢٧ - ١٩٩٠)، کوڕی‌ مەلا ئەحمەدی‌ کوڕی‌ مەلا ساڵحی‌ کوڕی‌ مەلا قادرە. ساڵی‌ ١٩٢٧ لە گەڕەکی‌ گۆیژەی‌ شاری‌ سلێمانی‌ لەدایکبووە. سەرەتا لە ‌مزگەوتی‌ بابەعەلی‌ خراوەتە بەر خوێندن‌و دواتر لە ‌قوتابخانەی‌ خالدییە قۆناغی‌ سەرەتایی‌ تەواوکردووەو درێژەداوە بەخوێندن‌و تا پۆلی‌ سێی‌ ناوەندی‌ خوێندووە. ساڵی‌ ١٩٤٧ لە ‌فەرمانگەی‌ تووتن دامەزراوە.

محەمەد ساڵح دیلان-كتێبخانه ی كوردی ئه وين

لە ‌تەمەنی‌ بیست‌و یەک ساڵیدا شیعری‌ بڵاوکردۆتەوەو لە ‌دوای‌ گۆران بەسەرتۆپی‌ نەوەیەکی‌ نوێی شیعری کوردی‌ لەقەڵەمدەدرێت. ئەم شاعیرە خۆی و بەرھەمە ئەدەبییەکەی‌ تەرخانکرد بۆ خزمەتکردنی‌ کێشەی‌ گەلەکەی‌و دژایەتیکردنی ‌کۆنەپەرستان‌و بەکرێگیراوان. لە ‌ساڵی‌ ١٩٤٨ تا ١٩٦٦ نۆ جار زیندانی‌ کراوە و گەلێک‌ جاریش دوورخراوەتەوەو تووشی‌ ئازارو ئەشکەنجەدان‌و نانبڕین بووە.

شیعرە نیشتمانییەکانی‌ دیلان رۆڵێکی‌ گەورەیان بینی‌ لە ‌بەرزکردنەوەی‌ ئاستی‌ ەوشیاری‌ خەڵکی‌ کوردستانداو حەمە ساڵح دیلان-یانکردە مەشخەڵێکی‌ گەورەی‌ سەر رێبازی‌ کوردایەتی‌، کەم رووداوی‌ نیشتمانیی‌و نەتەوەیی‌ ھەیە دیلان بەشداری‌ تیانەکردبێت‌و نەیکردبێتە بۆنەیەک بۆ جۆشدانی‌ خەبات.

ئەم رۆشنبیرە گەورەیە ساڵی‌ ١٩٥٤ بەبێ‌ مۆڵەتی‌ دەوڵەت بەشداریکرد لە ‌کۆنگرەی‌ ئاشتی‌و ھاوکاری‌ گەلان-دا کە لە ‌شاری‌ (ڤیەننا)ی‌ پایتەختی‌ نەمسا ساز کرا، لەسەر ئەم بەشداریکردنە کە گەڕایەوە رەوانەی‌ زیندان کرا. حەمە ساڵح دیلان جگە لەوەی‌ کە شاعیرێکی‌ گەورەو تێکۆشەرێکی‌ خاوەن ھەڵوێست بوو، دەنگخۆشێکی‌ کەموێنەو ئاوازدانەرێکی‌ دەگمەنیش بوو.

گۆرانیی‌و مقامە‌ بەسۆزەکانی‌ دیلان کە شیعری‌ زوربەیان نووسینی‌ خۆیەتی‌ تا ئێستاش ھەر زیندوون. دیلان-ی‌ شاعیر‌و ‌ەونەر‌مەند خاوەنی‌ (مامە کوڕنوو)، (ئەی‌ نازەنین)،( شێخ مەحمودی‌ زیندوو) لە ٢٨ی‌ تشرینی‌ یەکەمی‌ ساڵی‌ ١٩٩٠ دا، بە ‌نەخۆشی‌ دڵ کۆچیدوایی‌ کردو لە ‌پاش خۆی‌ خەرمانێکی‌ پڕ بەرەکەتی‌ لە ‌شیعرو ئاوازی‌ دڵڕفێن‌و گۆرانیی‌ رەسەن بۆ بەجێھێشتین.


ژیان

شاعیری نوێکاری کورد و مەقامزانی بلیمەت محەمەد ساڵح دیلان لە ١٩٩٠.١٠.٢٨ دا لە تەمەنی ٦٣ ساڵیدا دڵە گەورەکەی لە لێدان کەوت و ماڵئاوایی لە وێژە و لە ھونەر و کورد و کوردستان کرد و ناو و خزمەتگوزاریی بۆ میللەتەکەی تا ھەتایە بەنەمریی مانەوە [١].

دیلان خەباتگێڕێکی دڵسۆزی میللەتەکەی و دەنگێکی ڕەسەن و ناسکی ھۆنراوەی نوێی کوردی بوو، شاعیرێکی نوێکاری ڕێبازی ڕیالیزمی نوێ بوو لە وێژەیی کوردیدا، زۆربەی ھۆنراوەکانی پەردەیەکی تەنکی ڕۆمانسیەتی بەسەردا ھەڵکێشرا بوو، ئەمەش جۆرە جوانی و ناسکیەکی پێ بەخشی بوون.



شیعری دیلان

ئەگەر بەوردی سەرجەم دیوانی ھۆنراوە ناسکەکانی بخوێنیەوە، کە لە ساڵی ١٩٨٧دا بە ھەوڵ و کۆشش و لێکۆڵینەوە و پێشەکی مامۆستا عەبدوڵڵا ئاگرین چاپکراوە، ھەست دەکەین لەباسی ناسکانەی سروشتی نیشتمانەکەی ئەوەندە بەجوانی و ناسکی و ڕازاوەیی دەربڕیوە، مەگەر ھەر مەولەوی مامۆستای و "گۆران"ی شاعیر سروشت و جوانی دەستەڵاتیان بەسەردا شکابێ.

لە چوو ناو جیھانی داستان و ئەفسانەی کوردی و جیھانی و بەکارھێنانی نیشانەکانیان بەکارامەیی و سەرکەوتوویی، شاعیرێکی یەکجار بەتوانا بووە و زۆر لە سەر‌خۆ چووەتە نێو ئەو جیھانە ئەفساوناوییە و بەرھەمی جوان و پتەوی لە ھۆنراوەی ناسک و ناوەڕۆک قووڵی پێشکەش کردووین و سەرنجی ھۆنراوە دۆست و ڕەخنەگرانی ڕاکێشاوە لەبواری ھۆنراوەی نەتەوەیی و نیشتمانیشدا خانی و حاجی قادرێکی سەردەمە، بە تەکنیکێکی نوێ دەربڕینی ناسکی واتا قووڵی خوڵقاندووە و دڵسۆزیی خۆی بۆ خاک و نەتەوەکەی دەربڕیوە، ھەروەک لە ھۆنراوەیەکیدا بەناوی «‌ڕەز» ئەمەی کردووە و گوتوویەتی:

ئای کێ بێ بانگ و ھاوارو پەیام
بگەیەنێتە گوێی گۆڕەکەی (خەیام)
بڵێ ھەی سەرشێت کوشتەی گڕی تەڕ
گەر تێتا ماوە یەک تۆز نرخ و فەڕ
تۆ لەسەر باکەی شووشەکەی شکان
لەگەڵ‌ خودادا کردت بە زۆران!!
ھەڵسە بەرەو ئەم ناوە ھەڵتووتێ
نەک شووشە شکا وا ڕەز ئەسووتێ!!

شاعیر ئەم ھۆنراوەیەی کاتێک داناوە، کە ڕژێمی بەعس ڕەزی مێو و ھەموو جۆرە دارێکی بەردار و بێ بەریان دەسووتاند و خەڵکەکەیان ئەنفال دەکرد.

دیلان لە ھۆنراوەی باسیشدا، شاعیرێکی مەزنی سروشت و جوانییەو وەک وێنە کێشێکی ھونەرمەند ڕوودەکاتە دیمەنی جوانی گوڵزاری ڕازاوەی نیشتمانەکەی تاکو تابلۆی نایابیان بە ھۆنراوەی ناسک بکێشێ و ھۆنراوەی بە ھێز و پێزمان پێشکەش بکات.

باسەرنجێک بدەینە ئەم چەند دێرە ھۆنراو‌ەیەی تاکو بزانین چۆن وێنەی ھۆنراوەی جوانی بۆ کێشاوین و با لە ھۆنراوەیەکی بە ناوی "سروودی وڵات" ورد بینەوە کە دەڵێ:

ساڵ پایزە، گەرمەی گەڵا ڕێزانە،
ڕێز بارانە، شێوەی ساڵی جارانه!
گەڵای ڕژاوی دار مازووی چیای بەرز
ملوانکەکەی ئەئاڵانە ملی وەرز
ڕووباری شین، سوور ھەڵگەڕاو بەلافاو
جارێ بێ دەنگ، جارێ بەھاژەو بەتاو

سەیری کەن دیلان چۆن باسی پایزە و گەڵاڕێزان دەکات و دیمەنی ئەو گەڵا زەردە وەریواە چەند بەجوانی دەکێشێ و دەیکات بە دیمەنی زێڕباران، ئەمەش خوڵقاندنی جوانی ھۆنراوە لەشتی کەم بایەخی وەک گەڵای وەریوی کاتی گەڵاڕێزان ئینجا شاعیر باسی ئەو گەڵا ڕژاوان دەکات و دەیانکاتە ملوانکە و لە دێڕی دوایشدا باسی ڕووباری شینی سوور ھەڵگەڕاو بەلافاو دەکات، کە جارێ بێ دەنگە و جارێکیش بەتاو دەڕوات و ھاژەی دێت.

دیلان لە ھۆنراوەی ئەفسانەیی چ خۆماڵی بێ چ بیانی زۆر سەرکەوتووە و ئەفسانەی بیانی بە ئەفسانەی بیانی بە ئەفسانەی کوردی بەستۆتەوە و گوتوویەتی:

کە پزیشکی خوێنی زەردی (نێرۆن) پژا
کە چەرمەکەی قرچ ھەڵگەرا لە دەم کەژا
بەشیرینی ھەچ گوڵێ دەم دەکاتەوە
لەم وڵاتە ... (فەرھاد)مان بیر دەکاتەوە

شاعیر ئەفسانەی ڕووداوەکانی "نێرۆن"ی ئیمپڕاتۆری "ڕۆمان" تێکەڵ بە ئەفسانەکەی "شیرین و فەرھاد"ی کوردی دەکات و بەجوانی لە کارەکەی سەردەکەوێت.



سەرچاوەکان1.↑ [www.xozga.com]
حەمەساڵح دیلان-
Kurdsat.tv


نووسراوە لە لایەن ئه وین، لە ڕێکەوتی جمعه یازدهم اسفند 1391،لە  کاتژمێری  21:28 |

بۆ داگرتنی(دانلۆد)کتێبی خەونە بەردینە-هۆنراوەی سوارە ئیلخانی زادە-نووسینی کەریم دانشیار لێرەدا کرتە (کلیک ) فەرموون

بۆ بیستن و یا داگرتنی( دانلۆد ) شێعره‌کانی سواره‌ ئیلخانی زاده لە قەبارەی (فوڕمەت ) mp3  لە سەر بابەتەکاندا کرتە (کلیک ) فەرموون

بەشی۱--بەشی٢--بەشی٣--بەشی٤--بەشی٥--بەشی٦--بەشی٧--بەشی٨

پیرە هەڵۆ(سوارە ئیلخانی زادە)- بە دەنگی کاک عومەر ڕەسوڵی وخاتوو مریەم فەتاحی


سوارە ئیلخانیزادە (١٩٣٧-١٩٧٥) ھۆنڕاوەنووسێکی بەناوبانگی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو.

ژیاننامە

سوارە ئیلخانیزادە-كتێبخانه ی كوردی ئه وين

سواره‌ کوڕی ئه‌حمه‌د ئاغا، کوڕی حاجی باییز ئاغای ئێلخانیزاده‌یه‌. ساڵی 1937 له‌ گوندی تورجان (که‌ ده‌که‌وێته‌ نزیک شاری بۆکان) له ‌دایکبوه‌. هێشتا منداڵ ده‌بێت که‌ عیسمه‌ت خانمی دایکی کۆچی دوایی ده‌کات‌. هه‌ر له‌و ده‌مه‌دا ماڵیان بۆ گوندی قه‌ره‌گوێز ده‌گوێزنه‌وه‌. له‌وێ باوکی ژنێکی دیکه‌ ده‌هێنێت. ئه‌و ژنه‌ بۆ سواره‌ و خوشک و براکه‌ی وه‌ک دایکی ڕاسته‌قینه‌ واده‌بێت‌. هاوینی ساڵی 1954 له‌ قه‌ره‌گوێزه‌وه‌ بۆ بۆکان بارده‌که‌ن و له‌وێ نیشته‌جێ ده‌بن‌. له‌ پاییزی ئه‌و ساڵه‌دا سواره‌ دوچاری نه‌خۆشییه‌کی سه‌خت ده‌بێت و سێ ساڵ له‌جێدا ده‌یخات. کاتێک ده‌که‌وێته‌وه‌ سه‌رخۆی، سواره‌که‌ی جاران نامێنێت و لاواز و بێهێز ده‌بێت. به‌و حاڵه‌شه‌وه‌ به‌رده‌وام ده‌چێته‌ قوتابخانه‌ و چه‌ند ساڵ له‌ بۆکان ده‌خوێنێت. پاشان ده‌چێته‌ ته‌ورێز و له‌وێ درێژه‌ به‌ خوێندن ده‌دات. ساڵی 1962 بڕوانامه‌ی دیپلۆم وه‌رده‌گرێت و به‌شداریی تاقیکردنه‌وه‌ی زانکۆی تاران ده‌کات. سه‌ره‌نجام له‌ کۆلێژی حقوق له‌ به‌شی قه‌زایی وه‌رده‌گیرێت. له‌و سه‌روه‌خته‌دا کۆمه‌ڵێک ڕوناکبیری کورد له‌ ڕیزی ڕێکخراوێکی نهێنیی به‌ناوی «یه‌کێتی خوێندکارانی کورد له‌ زانستگاکانی ئێران» تێده‌کۆشن. سواره‌ش وه‌ک خوێندکارێک و وه‌ک کوردێکی خاوه‌ن هه‌ڵوێست و چالاک ده‌بێته‌ ئه‌ندام تیایدا. هه‌ر له‌و ده‌مه‌دا له‌گه‌ڵ کیژێکی ئازه‌ری نیشته‌جێی شاری بۆکان به‌ ناوی «ڕوقیا» که‌ چه‌ند ساڵ ئه‌وینداری یه‌کتر بون، خێزان پێکده‌هێنن و به‌رهه‌می ئه‌و هاوسه‌رییه‌ کوڕێک ده‌بێت به‌ناوی «بابه‌ک».

                      سوارە ئیلخانیزادە-كتێبخانه ی كوردی ئه وين                 سوارە ئیلخانیزادە-كتێبخانه ی كوردی ئه وين

  ساڵی 1963 سمایلی شه‌ریف زاده‌ و سواره‌ و ده‌سته‌یه‌ک خوێندکار و لاوی کورد شێلگیرانه‌ تێده‌کۆشن له‌پێناو دامه‌زراندنی ڕێکخراوێکی خوێندکاریی چه‌پ و شۆڕشگێڕ و جموجوڵێکی گه‌رم ده‌ستپێده‌که‌ن.

به‌درێژایی ئه‌و ساڵانه‌ی که‌ له‌ زانکۆ ده‌خوێنێت، مامه‌کانی به‌گشتی و حاجی ڕه‌حمانی ئێلخانی زاده‌ و سه‌عدی موهته‌دی به‌تایبه‌تی یارمه‌تی ده‌ده‌ن. هه‌روه‌ها ئامۆزایه‌کی له‌ خۆی به‌ته‌مه‌نتری به‌ناوی «حه‌سه‌ن» به‌رده‌وام ده‌ستگیرۆیی ده‌کات و ناهێڵێت ده‌سته‌نگیی پێوه‌ دیاربێت.

ڕۆژی 20/3/1964 حکومه‌تی حه‌مه‌ ڕه‌زاشا شاڵاوی گرتن و زیندانی کردنی تێکۆشه‌ران ده‌ستپێده‌کات و نزیکه‌ی 150 لاوی ڕوناکبیر و تێکۆشه‌ری کورد به‌ تۆمه‌تی هاوکاریی له‌گه‌ڵ (حیزبی دیموکراتی کوردستان) ده‌گرێت و ده‌یانخاته‌ زیندانی «قزل قلعه‌»وه‌. سواره‌ش به‌ر ئه‌و شاڵاوی ڕه‌شبگیرییه‌ ده‌که‌وێت. ئه‌گه‌رچی ئه‌و به‌له‌ش نه‌خۆش و لاواز ده‌بێت، به‌ڵام دلێرانه‌ شه‌ش مانگ خۆی ڕاده‌گرێت و ئه‌شکه‌نجه‌ و ئازار وره‌ی پێ به‌رنادات. تا سه‌رنجام هیچی له‌سه‌ر ئیسپات نابێت و ئازاد ده‌کرێت. کاتێک له‌ زیندان دێته‌ ده‌رێ، ده‌چێته‌وه‌ زانکۆ و خوێندنه‌که‌ی درێژه‌پێده‌داته‌وه‌‌. ساڵی 1968 خوێندنی زانکۆ ته‌واوده‌کات. هه‌ر له‌و ده‌مه‌دا له‌ به‌شی کوردی ڕادیۆی تاران وه‌ک کارمه‌ند داده‌مه‌زرێت. له‌و ڕادیۆیه‌دا به‌رنامه‌یه‌کی ئه‌ده‌بی و ڕۆشنبیریی به‌ناوی «تاپۆ و بومه‌لێڵ» پێشکه‌ش ده‌کات. ئه‌و به‌رنامه‌یه‌ گوێگرێکی زۆری ده‌بێت و به‌و بۆنه‌یه‌وه‌ سواره‌ له‌نێو توێژێکی به‌رینی خه‌ڵکی کوردستاندا ده‌ناسرێت.
به‌شی زۆری ته‌مه‌نی سواره‌ ململانێ ده‌بێت له‌گه‌ڵ نه‌خۆشیدا. ئه‌وه‌نده‌ی که‌ له‌ بیماری و له‌شبه‌باریدا ده‌ژی، ئه‌وه‌نده‌ له‌شی ساغ و ئاسوده‌ به‌خۆیه‌وه‌ نابینێت. به‌ڵام سه‌رباری ئه‌و ژیانه‌ سه‌خت و ناهه‌مواره‌، هه‌رده‌م وره‌به‌رز و به‌ بیروباوه‌ڕ ده‌بێت.

ڕۆژی 12/1/1976 له‌کاتێکدا که‌ سواره‌ به‌ره‌و ماڵ ده‌ڕواته‌وه‌،  لە لایەن ھاوکارێکی خۆیەوە بەر ماشێن دەدرێ . به‌ڵام ئه‌و پێی واده‌بێت که‌ ئازارێکی که‌می گه‌یشتوه‌ و هیچی لێنه‌هاتوه‌. ئیدی ده‌یبه‌نه‌وه‌ ماڵه‌که‌ی خۆی. ورده‌ ورده‌ ئازاری له‌شی زیاد ده‌کات. پاش دو ڕۆژ ده‌یبه‌نه‌ خه‌سته‌خانه‌ی «میساقیه‌»ی تاران. کاتێک دوکتۆر لێیده‌کۆڵێته‌وه‌، ده‌ڵێت توشی زه‌ردویی بوه‌. دواتریش گومانی نه‌خۆشی سه‌ره‌تانی لێده‌که‌ن. بۆیه‌ بڕیار ده‌ده‌ن که‌ نه‌شته‌رگه‌ریی بۆ بکه‌ن. به‌ڵام به‌رگه‌ی نه‌شته‌رگه‌رییه‌که‌ ناگرێت و ڕۆژی چوارشه‌ممه‌ 14/1/1976 دڵی له‌لێدان ده‌که‌وێت. ڕۆژی دواتر کۆمه‌ڵێک له‌ خزمان و دۆستان و ڕوناکبیرانی کوردی تاران، ته‌رمه‌که‌ی بۆ بۆکان ده‌به‌نه‌وه‌ و له‌ مه‌راسیمێکی پڕ ڕێز و شکۆدا له‌ گۆڕستانی  و  گومبەزی گوندی حەمامیان لە سەر بەرزاییکی وەک نالەشکێنە بەخاکی دەسپێرن، زیرەک و سوارە لە سەر دوو بەرزاییەوە دەڕواننە یەک .سوارەی ژین کورت بە تەمەن درێژی لە ناو فەرھەنگ و ئەدەبیاتدا دەمێنێتەوە، بە تایبەت ئەدەبیاتی گەلەکەی خۆیدا.

ئه‌گه‌رچی سواره‌ زیاتر وه‌ک شاعیر ناوده‌رده‌کات، به‌ڵام له‌ ڕاستیدا ده‌ستێکی باڵای له‌ په‌خشان و وتاری ئه‌ده‌بی و چیرۆک و شانۆنامه‌نوسینیشدا ده‌بێت و گه‌لێک به‌رهه‌می ناوازه‌ و سه‌نگین ده‌نوسێت، که‌ به‌شی زۆریان تا ئێستاش به‌ ده‌ستنوسیی ماونه‌ته‌وه‌. به‌رهه‌مه‌کانیشی به‌ناوی «سواره‌، ئازاد و پ. ئه‌هورا»وه‌ بڵاوده‌کاته‌وه‌.

شێعر و نووسراوەکانی لە گۆڤارە بە ناوبانگەکانی ئەو سەردەمەی ئێران سخن و کوردستاندا چاپ کراون

“ خەوە بەردینە‌ ، شار، کچی بەیان“ ئەسکەندەر شاخی ھەیە، کەویار“ تاکە شێعر و پەخشانی بەناوبانگن، شانۆنامەی “ سەیدەوان“ و لێکۆڵینەوەکانی لە مەڕ ئەدەبیاتی کوردی بە تایبەت ئەدەبیاتی زارەکی کوردی لە تەک شێعرەکانی فارسی دا ھێزوتوانای شاعیر و نووسەر و رۆشنبیرێک دەنووینن کە جێگای ھەردەم سەوز دەمێنێ.

تاپۆبۆمەلێڵ لە تاران و رۆژێک لە رۆژان لە بەغدا دوو پروگرامی بەپێز و ڕەنگین بوون کە لە ھەر دووک لا باشترین دەنگەکانی شێعر و ئەدەبیاتی کوردیان بڵاو دەکردەوھ، لەوێ کوردستان موکریانی و عەبدوڵا پەشێو دەنگیان ھەڵدەبڕی، لێرەش عەلی حەسەنیانی و فاتخ شێخ ئولئیسلامی!

سوارە ئیلخانی زادە(سوارە)، عەلی حەسەنیانی(ھاوار) و فاتح شێخ ئولئیسلامی(چاوە) سێ چوکڵەی شێعری نوێی کوردی لە رۆژھەڵاتی کوردستان پێکدەھێنن و ئەوانە لە گەڵ عومەر سوڵتانی(وەفا) مەیدانی شێعری کوردییان پان و بەرینتر و ڕەنگین تر کرد!

 ئەوەش بگوترێ تاقانە کوڕی سوارە لە تەمەنێکی کورتدا لە ھولەند دڵی لە وەستان دەکەوێ وداستانێکی تراژیک وەک سەیدەوان بە چەشنێکی تر لە یاددا دروست دەکا.

ژیانی ڕێڕەوانی شێعری نوێی کوردی خۆی رۆمانێکی دڵتەزین دەنوێنێ، دوای سوارە، عەلی حەسەنیانی لە پاش ژیانێکی پڕ ئازار لە ھەندەران دڵی لە وەستان دەکەوێ و تەرمەکەی خاکی دانمارک دیگرێتە خۆی. “چاوە“ش کە زەمانێک دەنگی ھەڵدەبڕی و بۆ ھەموو کوردستان ھاواری دەکرد: “ فەرشی ماڵەکەم پڕی خشت وخاڵ و ڕاتەکاندنی گەرەکە“، ئەمرۆ ھەر چوار سووچی فەرشی ماڵەکەی بەرداوە و ڕەنگە ئاوڕ لێ دانەوەش لای گران بێ، وەفاش پاش ئازارێکی چەند ساڵە ژیانی کۆتایی پێھات.

بەرهەمەکانی سوارە

بەرھەمی چاپکراوخەوە بەردینە (سەرجەمی شێعرەکانی کوردی و فارسی)
تاپۆ و بوومەلێڵ (بەرھەمی پێشکەشکراو لە ڕادیو کوردی تاران)


چەن پارچە شیعرێک لە سوارە

دووی ڕێبەندان[١]

بیرەوەریی دووی ڕێبەندان
دەمخاتە سەر بەستە و بەندان
ڕێبەندانی ڕێنوێنە
لە داگیرکەر سەرشێوێنە
ھەڵات ھەڵات لە ھەموو دیاران
پێ پلیکەی دێو، تەختی تاران‌
دوژمنی کورد جێ پێی لێژە
با بگێڕین گەڕەلاوێژە

ھۆ ھۆ شوانە بە نەغمەی تەڕ و پاراووت
بە بلـوێری لە خەم و دەردا سووتاوت
بارووژێنە گیانی خەوتووی گەزیزەی ھەرد
بە (سوارۆ)ێک، بە (حەیران)ێک، دامرکێنە بڵێسەی دەرد

ھۆ ھۆ جووتێر چەوساوەی خەمان
خاڵە! ڕێبواری خەیاڵت نیشتەجێ بوو
خەمان نەمان
بە ئارەقی نێو چاوانی بەرز و تەرزی کرێکارانت
چناری ھیوا باشین بێ
لە کۆزی ڕووی دەردەدارانت
ئەی کچی جوان!
ئەی یەزدانی داوێن پاکی!
دیلانی بگێڕە
بەسەر چوو
دیلـی و زەلیلـی و خەمناکی
ئەو ھەوری یەی لە دەوری دارت پێچاوە
لە دەوری دەستت ھاڵێنە
بە دەم سووڕانی سەماوە
شایی دەگەڕێ لە ھەموو دێیان
گیان ھاتوەتە ئاسۆی گوێیان
دیلان دەگەڕێ لە ھەموو ماڵان
پیرۆزبایی لە ھاواڵان

. . . ڕێبەندان!
بەو زستانەم دڵ بەھارە
لە ھەموو سنووران ھاوارە
لە دوژمنان ڕێبەندانە
بۆ کوردەواری گۆوەندانە
شایی نەدار و ھەژارە
ئەوجار ھەژار خۆی سەردارە

مەڵبەند بەھاری تێزاوە
«قازی» ‌مەزن ھەروەک کاوە
ھێزی کۆمەڵی لەپشتە
ھەودای خاوی ھیوا گشتە
قورینگ چلـەی زستان دەبڕن
چاویان لە کوردستان دەبڕن
بە پۆل گوڵی لە شەتاوان
دەخەمڵێنن دەم چۆماوان
بیستوومە لە کۆنەپیاوان
سەرگوریشتەی خاوەن ناوان:
«لە سەخڵەتا خۆشیی دیارن
ھەر زۆرە کوژەی زۆردارن» ‌
نەزیلـەی باپیران وایە
«شەو بۆ مێردان وەک قەڵایە»

شەوەی شەو لەشی گوشیبووین
ڕێبەندان ڕێگای تەنیبووین
گیانمان خارا بە دەرد و ئێش
ڕێگای ئازادین گرتەپێش
پاش چەند ساڵ لە نوور دووریمان
ھەڵبوو چرای جەمھووریمان

با بگێڕین زەماوەندێ
با بۆتان بڵێم سەربەندێ
ئەوجار چینی فەلا و کرێکار
قەت ناڵێن خۆزگەمان بەپار
دەری ھاویت تۆــ وی دژی
ڕەنجبەر بژی
                 بژی
                        بژی

 تاران، ڕێبەندانی ١٩٦٨


 هه‌ڵۆ

پاییزه‌ دار و ده‌وه‌ن بێ به‌رگه‌
دڵ په‌شۆکاوی خه‌یاڵی مه‌رگه‌
هه‌ر گه‌ڵایێ که‌ له‌ دارێ ده‌که‌وێ
نووسراوێکه‌ به‌ ناخۆش خه‌وه‌رێ
تاو هه‌ناوی نیه‌ وا مات و په‌شێو
له‌شی زاماری ده‌کێشێته‌ نشێو
ڕۆژ په‌ڕه‌، سارده‌ کزه‌ی بای زریان
کاته‌ بۆ ژینی له‌ ده‌س چوو ، گریان
دڵی پڕ بوو له‌ په‌ژاره‌ و له‌ دڵۆ
ژینی خۆی هاته‌وه‌ بیر پیره‌ هه‌ڵۆ
به‌ قسه‌ خۆشه‌ مه‌ترسی مردن
تاڵه‌ ئه‌و هه‌ستی به‌ مردن کردن
کاتی کۆچ کردنه‌ وه‌ختی سه‌فه‌ره‌
داخه‌که‌م سه‌ختی ژیانم له‌به‌ره‌
هه‌ر بینا هات ئه‌جه‌ل و من مردم
با له‌ شیوێ په‌ڕ و باڵی بردم
تۆ بڵێی پاشی نه‌مان ژینێ بێ ؟
بۆ له‌شی سارده‌وه‌ بوو تینێ بێ ؟
تۆ بڵێی ئه‌و خه‌وه‌ هه‌ستانی بێ ؟
یا نه‌ ئه‌و قافڵه‌ وه‌ستانی بێ ؟
مه‌رگه‌ دێ و دوا به‌ هه‌موو شت دێنێ
هه‌موو ئاواتێ له‌ دڵ ده‌ستێنێ
پاشه‌رۆکێکی بکه‌م له‌م باخه‌
تاکوو باڵ و په‌ڕی من په‌رداخه‌
هه‌ر بڕۆم نابه‌ڵه‌د و بێ سه‌ر و شوێن
دیار نییه‌ خێڵی هه‌ڵۆیان له‌ کوێن
شاره‌زای ڕێگه‌یی مردن کێیه‌
چیه‌ ئه‌و مه‌نزڵه‌ کوێنه‌ی جێیه‌
نابمه‌ ڕێبواری که‌لی هات و نه‌هات
چاره‌که‌م به‌شکوو ئه‌وا هات و نه‌هات
خۆی به‌ خۆی گوت که‌ ده‌چم بۆ لای قه‌ل
که‌یخودای پیر و به‌ بیری گه‌لی مه‌ل
هه‌ڵفڕی ڕاوکه‌ری زاڵی که‌ژ و کێو
له‌ چیای به‌رزه‌وه‌ ڕووی کرده‌ نشێو
که‌وته‌ ئه‌و ده‌شته‌ له‌ ترسا ته‌ق و ڕه‌و
ده‌رپه‌ڕی کوڕکوڕ و کڕ مایه‌وه‌ که‌و
هاته‌ لای قه‌ل به‌ کزی و بێ وازی
قه‌ل گوتی : مامه‌ هه‌ڵۆ ناسازی ؟
کوتی قاڵاوه‌ ڕه‌شه‌ی پسپۆڕم
پیرم و پێ یه‌ له‌ لێوی گۆڕم
باخی ژینم به‌ خه‌زان ژاکاوه‌
کاتی مه‌رگه‌ و ئه‌جه‌لیش ناکاوه‌
پێم بڵێ چۆنه‌ که‌ تۆ هه‌ر لاوی
زۆر به‌ ساڵ پیری به‌ڵام چا ماوی
هێزی ئه‌ژنۆم نیه‌ باڵ بێ هێزه‌
هه‌موو گیاندارێ ژیان پارێزه‌
قه‌ل کوتی باشه‌ که‌ گوێ ڕادێری
په‌ندی من پاکی به‌ دڵ بسپێری
ئه‌و ده‌مه‌ بابی به‌هه‌شتی من مرد
دوور له‌ تۆ ده‌رد و به‌ڵای ئێوه‌ی برد
پێی کوتم ڕۆڵه‌ هه‌وای ڕاز و نزار
هه‌یه‌تی ده‌رد و نه‌خۆشی به‌ هه‌زار
دیق و زه‌ردویی و ئاهۆ و وه‌رهه‌م
به‌ گژه‌ی بای به‌ قه‌وت دێن به‌رهه‌م
گۆشتی که‌و چه‌نده‌ که‌ تام داره‌ به‌ ناو
هه‌نگ و هاڵاوێ ده‌هه‌نوێته‌ هه‌ناو
تا وزه‌ی بیر و خه‌یاڵ سه‌رده‌که‌وێ
که‌ له‌ گۆڕ که‌وتی وه‌ها ده‌رده‌که‌وێ
په‌ین و پاڵی که‌ له‌ پاڵی دێ یه‌
مه‌نزڵی نۆکه‌ری خۆتی لێ یه‌
که‌ره‌ تۆپیو و که‌لاکی گوێلک
هه‌ڵمی دڵ ڕوون که‌ره‌وه‌ی سه‌رگوێلک
پێکه‌وه‌ چینه‌ بکه‌ین له‌و په‌ینه‌
بۆی سه‌نێر مه‌لحه‌می بیر و زه‌ینه‌
ورد به‌وه‌ چه‌نده‌ به‌مانا قووڵه‌
مه‌سه‌له‌ و گفتی قه‌لی ماقووڵه‌
بیکه‌ سه‌رمه‌شقی ژیان ئه‌و ئیشه‌
هه‌ر له‌ سه‌ر داری نه‌وی هه‌ڵنیشه
****‌
هاته‌وه‌ بیری هه‌ڵۆ ڕابوردووی
پاکی بووژانه‌وه‌ یادی مردووی
گوڵ کرا ڕایه‌خ و پایه‌ندازم
چه‌نده‌ ئاژوا له‌شی کێو ئاوازم
چه‌نده‌ ڕوانیمه‌ زه‌وی له‌و بانه‌
کێو و ده‌شت له‌و سه‌ره‌وه‌ چه‌ند جوانه‌
چه‌ن چکۆڵه‌ن په‌له‌وه‌ر له‌و به‌رزه‌
ئاخ که‌ چه‌ن خوێڕی گره‌ ئه‌م عه‌رزه‌
چه‌نده‌ ڕاوی که‌و و که‌وباڕم کرد
دوژمنی تاقمی شمقارم کرد
کۆلکه‌ زێڕینه‌ وه‌کوو تاقی زه‌فه‌ر
ئاسمان بۆ منی به‌ست کاتی سه‌فه‌ر
حه‌وته‌وانان بوو مه‌یانی شه‌ڕی من
چه‌نده‌ شۆراوه‌ به‌ خوێن شاپه‌ڕی من
ئێسته‌ بۆ وا ڕه‌به‌ن و داماوم
من هه‌ڵۆ چاو له‌ ده‌می قاڵاوم
سا که‌ ئه‌و کاره‌ وه‌ها ساکاره‌
مه‌رگه‌ میوانی گه‌دا و خونکاره‌
هه‌وری ئاسمان بێ خه‌ڵاتم باشه‌
یا له‌شم خاشه‌ بکێشن باشه‌
کوتی وا ژینی درێژ پێشکه‌شی خۆت
گۆشتی منداره‌وه‌ بوو هه‌ر به‌شی خۆت
ژینی کوردت و به‌ هه‌ڵۆیی مردن
نه‌ک په‌نا بۆ قه‌لی ڕوو ڕه‌ش بردن
لای هه‌ڵۆی به‌رزه‌فڕی به‌رزه‌ مژی
چۆن بژی شه رته  نه‌وه‌ک چه‌نده‌ بژی
 

 
 کۆرپه‌ی لێو به‌بار
 
له‌ شه‌وقی ڕووی مانگ
له‌ بژوێنی ئاو
گوڵی سێوه‌ڕه‌ به‌ زێو ته‌ندراوه‌،
هه‌ناسه‌ی ساردی
کورپه‌ی لێو به‌بار
که‌ تاسه‌باری ڕووی مانگی دایکێ
دیلی ده‌ستی شه‌و
هاوار ئه‌کا : مانگ
له‌ هه‌وری ڕه‌شی زوڵم و دزێوی
گه‌ر خۆ نه‌بوێری
ڕۆژی ڕووناکی ئاوێته‌ی دیدار
ڕه‌شایی شه‌و و ترووسکه‌ی ستێر
نابێ له‌ ئاسۆ
 

 
 خه‌وه‌ به‌ردینه‌

له‌ چه‌شنی گه‌رووی که‌و ،
که‌وی دۆمی یه‌خسیری زیندانی داری،
پڕی سه‌وزه‌ به‌سته‌ی خرۆشانی باڕی
ته‌ره‌ی باوه‌شی تاسه‌باری بناری
شه‌پۆلی له‌ گوێن خوێنی شه‌رمی کچانه‌
له‌ سه‌ر ڕوومه‌تی ماتی بووکی ڕه‌زاسووک
به‌تینی بتاوێنێ ڕوانینی زاوا
گه‌رمتر له‌ پڕشنگی تاوی به‌هاری
وه‌کوو نه‌رمه‌ هه‌نگاوی لاوی به‌ره‌و ژوان
له‌ جێ ژوانی زیندوو به‌ گیانی کچی جوان
وه‌کوو گه‌رمه‌ یاوی قه‌شه‌ی ده‌ستی تاراو
له‌ بژوێنی ده‌ریای بلوورینی به‌روێ
به‌ خوڕ خۆ به‌ دیواری کێوا ئه‌دا ئاو
له‌گه‌ڵ گاشه‌ به‌ردا سه‌ر ئه‌سوێ سه‌ر ئه‌سوێ.
****
کچی نوور قه‌تیسی ده‌سی دێوی کێوه‌
له‌ ئه‌نگوسته‌ چاوی دڵی خێوی کێوا
به‌ره‌و ده‌ر، به‌ره‌و شاری ده‌ریا به‌ڕێوه‌.
گه‌رووی ویشک و چاوی سپی چاوه‌کانی
ده‌رووی ڕوونی ئاوه‌
به‌ فانۆسی ئه‌ستێره‌ به‌رچاوی ڕوونه‌
له‌ به‌ر پێی حه‌ریری که‌وه‌ی سێوه‌ڕه‌
به‌ پۆی مانگه‌ شه‌و چندراوه‌.
ئه‌ڵێی بورجی خاپووری مێژووی له‌مێژین
له‌ درزی هه‌زار خشتی ڕۆژ و شه‌وانی
دڵۆپه‌ی چپه‌ی پۆلی په‌ریانی دادا
ئه‌ڵێی پێکه‌نینی کچی سه‌رگوریشته‌ی قه‌دیمی
له‌ ئه‌ندامی تاپۆی وه‌کوو بوومه‌لێڵی
سنووری شه‌وی دوێنێ ئه‌وڕۆی به‌یانی
په‌چه‌ی قورسی نسیانی ئینسانی لادا.
****

ئه‌ڵێی ده‌نگی شمشاڵه‌ ڕه‌شماڵی دۆڵی دڕیوه‌
شه‌ماڵی ده‌ره‌ی دووره‌ شاری
پشووی پڕ له‌ عه‌تری به‌هاری کچی کورد
به‌ بلوێری شووشی گه‌رووی زه‌رد و زۆڵی
له‌ زه‌نوێری زێو ئاژنی سای زرینگانه‌وه‌ی شه‌و
به‌ خوڕ زه‌مزه‌مه‌ی هه‌ڵبڕیوه‌
به‌ ئیعجازی ئه‌نگوستی پاکی موحه‌ممه‌د
شه‌تی نوور به‌ ڕووی مانگی عه‌رزا کشاوه‌
ترووسکه‌ی برووسکه‌ی شه‌وی ده‌م به‌هاری به‌ هه‌وره‌
له‌ سه‌ر عاسمانی زه‌وی ڕاخوشاوه‌.
له‌ هه‌ر گاز و ڕێبازێ وا گازی ئاوی ئه‌گاتێ
نیازی هه‌زاران گه‌زیزه‌ی به‌نازی وه‌دی دێ
ئه‌بووژێته‌وه‌ داری چاکی به‌ ودمی هه‌ناسه‌ی
شنه‌ی نه‌رمه‌ لاوێنی ده‌م بای ئه‌خاتێ.
****
ئه‌ڵێن تاجی زمڕووتی دووڕگه‌ی له‌سه‌ر ناوه‌ ده‌ریا
هه‌تا چاو هه‌ته‌ر کا، شه‌پۆله‌، شه‌پۆله‌
له‌ بوونا له‌ چوونا
به‌ ئاهه‌نگه‌ سه‌ربه‌ندی بزوێنی خۆشی
له‌به‌ر خۆره‌ تاوا ئه‌ڵێی سینگی ژینه‌ ئاهاژێ
ئه‌ڵێی: هانی هه‌ستانه‌ ده‌نگی خرۆشی
سروودی خوناوه‌ی به‌هاره‌ له‌ گوێما
له‌ هه‌ر شێوه‌ جۆبارێ هه‌ر ده‌شته‌ چۆمێ
له‌ دڵمایه‌ بڕوای به‌رینی به‌ ده‌ریا گه‌یشتن
له‌ تاریکه‌ تاراوگه‌که‌م وا به‌سه‌ر چوو
زه‌مانی ته‌ریکیم
ئیتر خێر و خۆشی له‌ ڕێما
****
وه‌هایه‌ :
که‌ کانی به‌ هیوا
به‌هارانه‌ لووزه‌و ئه‌به‌ستن به‌ره‌و شاری ده‌ریا
به‌ڵام داخی جه‌رگم له‌ گه‌ڵ هه‌ر به‌هارێ
که‌ ڕائه‌چڵه‌کن سه‌وزه‌ڵانی
له‌ خاکینه‌ خه‌ونی گرانا
له‌ دڵما خه‌م و داخی ئه‌م ده‌رده‌ سه‌وزه‌:
که‌ ده‌ردی گرانی هه‌موو ڕێبوارێ وه‌نه‌وزه‌
****
له‌به‌ر نووری خۆرا
گه‌لێ کوێره‌کانی شه‌واره‌ن
زنه‌ی ده‌م به‌ هاواری هاری درۆزن هه‌زارن
که‌ ته‌سلیمی سیحر و ته‌لیسمی بنارن
به‌بێ هه‌وڵی هه‌ڵدان و چارانی چارن
به‌ هیوان بگرمێنێ هه‌وری به‌هاری
ڕه‌هابن
له‌ زیندانی به‌ردینی غارا.
که‌چی ، وا که‌وی و ده‌سته‌مۆی ده‌سته‌ڵاتی ڕکه‌ی دۆڵ و شێون
له‌به‌ر سامی ڕێ وا به‌زیو و ته‌زیون
له‌ گه‌ڵ گۆچی کردن گزنگێ،
چه‌واشه‌ن له‌ پێچی نزارا.
****
هه‌تا بیری تاڵی گڕاوێ
به‌دڵما گه‌ڕاوه‌
هه‌تا یاد ئه‌که‌م ئاوه‌ به‌و ورمه‌ به‌ردینه‌ کاری کراوه‌
ئه‌ڵێم سه‌د مخابن
وه‌جاخێ که‌ ڕووگه‌ی هه‌زاران نزای شینه‌ باهۆی به‌تاسه‌ن
وه‌بووژێنه‌وه‌ی هه‌ست و هان و هه‌ناسه‌ن
چلۆنه‌ که‌ بیژووی گڕاوان ئه‌بینن
له‌ نێو چاوی ئه‌و خانه‌دانه‌
له‌هی چۆنه‌ پیتی بڕاوه‌؟
نه‌ سۆزه‌ی بلاوێنی میری، خوناوه‌ی به‌هاری
نه‌ تووکی برای ڕێبواری
له‌ کاسی خه‌وا، فێری ڕاسانی ناکه‌ن
له‌ مانا، به‌ ئامان و بریا
په‌شیمانی هه‌رمانی ناکه‌ن
وه‌ها گه‌ی له‌شی به‌و گه‌ به‌ردینه‌ گاوی دراوه‌
که‌حێلێکه‌، کۆڕژن و حیله‌ی نه‌ماوه‌
وه‌هایه‌ که‌ هه‌ر گیایه‌ له‌و ده‌شته‌ شینن
له‌ سه‌ر ماته‌می ئاوه‌ به‌ردینه‌، سه‌رشین و سه‌رگه‌رمی شینن
****
گه‌لێ گۆله‌ له‌و چۆله‌ یه‌خسیری خاکن
به‌ ڕوویا گه‌ڵا وه‌ک چه‌مۆڵه‌ی کڵۆڵی وه‌ریون
گه‌مارۆی زه‌لی نێزه‌، وا ته‌نگی پێ هه‌ڵچنیون،
که‌ بێ ده‌رفه‌تی پێکه‌نینن به‌ سه‌د به‌رزگی زه‌رده‌ ماسی
لق و پۆپ و هه‌ژگه‌ڵ
وه‌ها ده‌ور و پشتی ته‌نیون
که‌ بێ فرسه‌تی چاوه‌بڕکێ
له‌ گه‌ڵ عه‌ڕشی پاکن
****
هه‌تا جۆگه‌ ئاوێ به‌ وشکی ده‌بینم
ئه‌ڵێی مێرگی ڕوخساری کیژێکی کاڵ و مناڵه‌
به‌ کووزی ته‌مه‌ن جاڕه‌ جوانێکی پڕ خه‌وش و خاڵه‌،
ته‌شه‌نداره‌ جه‌رگی برینم.
به‌ڵێ: دووره‌ گه‌رمێنی ده‌ریا
به‌ڵێ: وایه‌ کانی هه‌ژارن
ئه‌زانم
ئه‌وانه‌ی که‌ پاراوی ئاون بژارن.
ئه‌زانم له‌ ڕێگا،
مه‌ترسی گه‌لێ ژه‌نگ و ژارن.
به‌ڵام کاکه‌ ئه‌و گشته‌ عه‌قڵی خه‌سارن
له‌ناو ئه‌و هه‌موو ئاوه‌ هه‌ر چاوه‌یه‌ک
باوی هه‌نگاوی خۆشه‌
به‌ ته‌نیا ئه‌وه‌ شاره‌زای کۆسپ و که‌نداڵی ڕێ یه‌
هه‌وه‌ڵ مه‌نزڵی زێ یه‌، ئاواتی به‌رزی زرێ یه‌
ئه‌زانێ له‌ هه‌ڵدێره‌ هانی به‌هێزی
له‌ ئه‌سکوند و چاڵایه‌ هه‌ڵدان و گێژی
په‌ڕۆی شینی سه‌رشانی ده‌ریایه‌ ژینی که‌رێزی
ئه‌زانێ له‌پێ ناکه‌وێ پێ یه‌ پێڵاوی تاسه‌ی پیاسه‌ی له‌پێ بێ
نه‌وه‌ستان ده‌وه‌ستێ به‌ ده‌ستێ
که‌ خاراوی ئیش و سواوی سوێ بێ
له‌هه‌ر شوێنێ ڕاماوه‌، داماوه‌، کاری ته‌واوه‌
ئه‌زانێ ئه‌بێ هه‌ر بژی و باژوێ، تا بژی تا بمێنێ
هه‌ناوی به‌ هه‌نگاوه‌، نه‌سره‌وتنه‌ کووله‌که‌ی ڕووحی ئاوه‌
 

 
 سروه‌ی به‌یانی

تۆ وه‌کوو
سروه‌ی به‌یانانی به‌هاری
تۆ له‌ له‌شما
گیانی سووکی نادیاری
بۆ شه‌وی خۆشی و نه‌خۆشیم یادگاری
ڕه‌مزی ئینتیزاری
****
تۆ جریوه‌ی دارسانی جێ ژوانی
بۆ هه‌سێره‌ی به‌رزی ئاواتم
سریوه‌ی
چه‌نده‌ جوانی
گیانه‌که‌م
جاران که‌ ئه‌تکوت
پێکه‌نینت زایه‌ڵه‌ی
سه‌وزی شه‌تاوه‌
چاوی شینت گۆمی مه‌ندی
پڕ له‌ ماسی
زه‌رد و سووری به‌ر هه‌تاوه‌
ئێسته‌ بۆ وا شۆڕه‌بی
برژانگی نه‌رمت ده‌وری داوه‌
بۆچی گه‌رمایی ڕوانینت نه‌ماوه‌ ؟
 

 
 بۆ کچه‌ کوردێ

دزه‌ی نیگای ژێر تارای شه‌رم و ناز
سه‌رنجی کێشام کیژی کرچ و کاڵ
ئه‌ی په‌ریزاده‌ی ئه‌وپه‌ڕی جوانی
له‌وساوه‌ که‌ تۆ
بازی نازی تۆ
بۆ منی کڵۆڵ ئه‌نێریته‌ ڕاو
دڵ وه‌ک دوو ته‌پڵه‌ی
سواره‌ی کوردی
جوانووی نه‌گیراو
مه‌یل ئه‌خاته‌ باڵ
خه‌رمانه‌ی بۆنی زولفت له‌ سار شان
بۆی کێوی شه‌وبۆ فه‌سڵی دره‌نگان
تێریته‌ بیرم
چاوه‌ کاڵه‌که‌ت
هه‌ساره‌که‌ی ڕۆژ بۆ ڕێبواری شه‌و
یا خۆ قاسپه‌ی که‌و له‌ ده‌م به‌یانا
بۆ هه‌وارنشین، هه‌وارگه‌ی شاهۆ
تێریته‌ بیرم
که‌ ڕووی وتارت ئه‌که‌یته‌ لای من
سروه‌ی به‌یانی ، ئازیز شنه‌ شن
تێریته‌ بیرم
 

 
 خێڵی درۆ

ئێوه‌ کێن؟ خێڵی درۆ
گه‌لی ده‌م پڕ له‌ هه‌را
نیشته‌جێی شاری به‌ گرمه‌ و دووکه‌ڵ
پێم بڵێن:
ئێوه‌ چ کاره‌ن ؟
چ که‌سن ؟
ئێوه‌ ئه‌ی کرمی کتێب
یاری غاری هۆده‌
به‌ گه‌رووی قاسپه‌که‌ری که‌وتارێن
جاڕی کام گوم بوو ئه‌ده‌ن وا به‌ هه‌ڵپه‌ و به‌ ده‌هۆ ؟
ئێوه‌ :
میراتگری کام جێ له‌وه‌ڕن ؟
ئێوه‌، حاشارگری ڕووبه‌ندی وشه‌
بووکی بن تارای سوور
خوا نه‌کا بای به‌ ته‌وژمی کوێستان
لابه‌رێ په‌رده‌ له‌ سه‌ر باڵاتان
ده‌رکه‌وێ هه‌ر ده‌کوژن دوورا دوور.
ئێوه‌ :
که‌ی شێری چیان ؟
به‌رده‌ماوخۆری توڵه‌ و گورگی گه‌ڕن
قاقڕه‌ گیانه‌ هه‌وای به‌رپشتێن
شۆره‌کاتێکه‌ کوژه‌ی خه‌ڵفی ده‌ست
زه‌لکه‌یه‌ کۆڕه‌که‌تان ئێوه‌ زه‌لن
هه‌ر به‌ بایه‌ک ئه‌گڕێن بێ ده‌ربه‌ست
کام به‌یان به‌ر بوو له‌ به‌ندی شه‌وه‌ زه‌نگ ؟
کام کوله‌ی شۆڕ به‌ نه‌فه‌ستان لاچوو ؟
مل به‌ به‌رمووری وشه‌ی ڕه‌نگاوڕه‌نگ !
کامه‌ پێ که‌وته‌ پیاسه‌ی ڕێتان ؟
ئێسته‌ وا گرمه‌ له‌ کێوان به‌رزه‌
مێش ئه‌خاته‌ له‌شی گا بووله‌رزه‌
ئێوه‌ن و ئێوه‌ن و لۆکه‌ی گوێتان
به‌سیه‌تی ،..... به‌سیه‌تی
واهات ............ وا چوو .
 
 1347


 شار

گوڵم !
دڵم پڕه‌ له‌ ده‌رد و کوڵ
ئه‌ڵێم بڕۆم له‌ شاره‌که‌ت
ئه‌ڵێم به‌ جامێ ئاوی کانیاوی دێ یه‌که‌م
عیلاجی که‌م کوڵی دڵی پڕم، له‌ ده‌ردی ئینتیزاره‌که‌ت
وه‌ڕه‌ز بوو گیانی من له‌ شار و هاڕه‌ هاڕی ئه‌و
له‌ ڕۆژی چڵکن و نه‌خۆش و تاو ویاوی شه‌و
ئه‌ڵێم بڕۆم له‌ شاره‌که‌ت
له‌ شاری چاو له‌به‌ر چرای نیئۆن شه‌واره‌که‌ت
بڕۆمه‌ دێ که‌ مانگه‌ شه‌و بزێته‌ ناو بزه‌م
چلۆن بژیم له‌ شاره‌که‌ت
که‌ پڕ به‌ دڵ دژی گزه‌م؟!
له‌ شاره‌که‌ت، که‌ ڕه‌مزی ئاسن و مناره‌یه‌
مه‌لی ئه‌وین غه‌واره‌یه‌
ئه‌ڵێی له‌ ده‌وری ده‌ست و پێم
ئه‌وه‌ی که‌ تێل و تان و ڕایه‌ڵه‌، که‌له‌پچه‌یه‌
ئه‌وه‌ی که‌ په‌یکه‌ره‌ میسالی داوه‌ڵه‌
ئه‌وه‌ی که‌ داره‌ تێله‌، مه‌زهه‌ری قه‌ناره‌یه‌
له‌ شاره‌که‌ت که‌ مه‌ندی دووکه‌ڵه‌
که‌ دێته‌ ده‌ر له‌ ماڵی ده‌وڵه‌مه‌ند
وه‌ تیشکی بێ گوناهی خۆره‌تاو ئه‌خاته‌ به‌ند
له‌ هه‌ر شه‌قام و کووچه‌یه‌ک شه‌پۆڕی شینه‌
دێ به‌ره‌و دڵم
ده‌ستی گه‌رمی ئاشنا نییه‌ که‌ ئه‌یگوشم
ده‌ستی چێوی یه‌
له‌ شاره‌که‌ت زه‌لیله‌ شێر،
باوی ڕێوی یه‌
به‌ هه‌ر نیگایه‌ک و په‌تایه‌که‌
ئه‌ڵێم بڕۆم له‌ شاره‌که‌ت
گوڵم، هه‌رێمی زۆنگ و زه‌ل
چلۆن ئه‌بێته‌ جاڕه‌گوڵ
له‌ شاری تۆ، له‌ بانی عه‌ره‌شه‌ قۆنه‌ره‌ی دراو
شاره‌که‌ت
ئاسکه‌ جوانه‌که‌م !
ته‌سکه‌ بۆ ئه‌وین و بۆ خه‌فه‌ت هه‌راو
کێ له‌ شاری تۆ، له‌ شاری قاتڵی هه‌ژار
گوێ ئه‌داته‌ ئایه‌تی په‌ڕاوی دڵ؟
منێ که‌ گۆچی تاوی گه‌رمی به‌رده‌واره‌که‌ی عه‌شیره‌تم
به‌ داره‌ ته‌رمی کووچه‌کانی شه‌ره‌که‌ت
ڕانه‌هاتووه‌ له‌شم
بناری پڕ به‌هاری دێ
ڕه‌نگی سوور و شین ئه‌دا
له‌ شیعر و عاتیفه‌ی گه‌شم
ئه‌ڵێم بڕۆم له‌ شاره‌که‌ت گوڵم
 

 
 کچی به‌یان

من ئه‌ڵێم :
په‌پووله‌یه‌ک فڕی به‌ باڵی سه‌وز و سووره‌وه‌
من ئه‌ڵێم :
گوڵێ به‌ ده‌م شنه‌ی شه‌ماڵه‌وه‌ بزه‌ی بزووت
تۆ ئه‌ڵێی :
چ بوو په‌پووله‌یه‌ک فڕی
یانه‌ سووره‌گوڵ ، زه‌رده‌ که‌وته‌ لێوی ناسکی
من ئه‌ڵێم :
هه‌تا هه‌تایه‌ ده‌وری جوانی یه‌
ئه‌مڕۆ گه‌ر هه‌تاو که‌سیره‌یه‌ نه‌ماوه‌ ئاگر و گڕی
مێرگی ئاسمان به‌ سووتمانی هه‌وری لۆکه‌یی نه‌زۆک
پڕ له‌ خاڵ و قۆپه‌نه‌
جه‌نگه‌ڵێ که‌ جێ ژوانی پۆله‌ پۆڕی باڕی یه‌
جێگه‌ مۆڵی که‌متیار و گورگ و ڕێوی یه‌
شۆڕه‌بی که‌ بۆته‌ داری چاکی بێ نه‌شه‌ و شنه‌
زه‌لکه‌ گه‌ر ته‌یاری تێر و قۆشه‌نه‌
خۆشه‌ویسته‌که‌م
له‌ په‌نجه‌ره‌ی نیوه‌تاکی بوومه‌لێڵه‌وه‌
چاوی من له‌ دیمه‌نی کچی به‌یانی یه‌
له‌ حه‌نجه‌ره‌ی زه‌مانه‌وه‌
گوێم له‌ زه‌مزه‌مه‌ی زوڵاڵی خیزه‌ ورده‌کانی کانیه‌.
باسی شه‌و مه‌که‌ نه‌ شایه‌ری شه‌وم
باسی خه‌و مه‌که‌ له‌ لای هومێدێکه‌وه‌ فێره‌ سه‌ر ڕه‌وم
به‌و ده‌مه‌ت که‌ بۆنی سه‌د به‌هاری لێوه‌ دێ
بۆنی ده‌شتی به‌ختیاری باوه‌شی چیای، به‌ ده‌ستی با
به‌ گوڵ چناوی، لێوه‌ دێ
بۆنی سه‌رسه‌کۆی به‌ کاگڵی ، به‌ ئاوپژاوی، لێوه‌ دێ
پێم مه‌ڵی که‌ داکه‌وم
پێم مه‌ڵێ که‌ ئاڵی زاڵی شه‌و، چاوی بێخه‌وی چڕه‌
پێم مه‌ڵێ نه‌هاتنه‌وه‌ ئه‌وه‌ی که‌ چوون
مه‌گری بۆ خه‌ساری بێ گه‌ڕانه‌وه‌
ڕێگه‌مان دوور و سه‌خت و قاقڕه‌
خۆشه‌ویسته‌که‌م
ئێمه‌ نوێنه‌ری خه‌باتی ڕۆژهه‌ڵات
ڕۆژهه‌ڵاتی سووری ئاگرین
فێر نه‌بووین به‌زین و دابه‌زین
ڕانه‌هاتووه‌
چاوی قاره‌مانی کورد
به‌ شه‌ونمی گرین
خۆشه‌ویسته‌که‌م
له‌ په‌نجه‌ره‌ی نیوه‌تاکی بوومه‌لێڵه‌وه‌
چاوی من له‌ دیمه‌نی کچی به‌یانی یه‌
له‌ حه‌نجه‌ره‌ی زه‌مانه‌وه‌
گوێم له‌ زه‌مزه‌مه‌ی زوڵاڵی خیزه‌ ورده‌کانی کانی یه .

1348


 تۆ ده‌ریامی

تۆ ده‌ریامی
به‌ ڕوانینی دووچاوی شینی بێ بنت
به‌ خاوێنیت به‌ ئارامیت
تۆ ده‌ریامی
به‌ شه‌پۆلی له‌نجه‌ و لارت
به‌ تووڕه‌یی جار به‌ جارت
به‌ شه‌نگه‌ ژنیت
به‌سامیت
تۆ ده‌شتی ئه‌وپه‌ڕ نادیاری
بۆ چۆل بڕی له‌پێ که‌وتوو
تاپۆی شاری
تۆ ڕوح سووکی وه‌ک خه‌ونی خۆش
وه‌ک هه‌ناسه‌
جێ ناگری
له‌ توێی شیعرا چه‌شنی تاسه‌
تۆ تراوکه‌ی جارێ دیار، گاهێ نه‌دیاری
هیوای تینوێتی ڕێبواری
تۆ شۆڕه‌بی ناو شۆره‌کاتێکی گه‌رمی
له‌به‌ر نیگای تاسه‌باری ئه‌ویندارا
خۆ داپۆشیو به‌ لک و پۆی که‌زیه‌ی نه‌رمی
به‌ڵام ئه‌ی کیژ
ئه‌ی چاو نه‌رم
ئه‌ی خه‌نجه‌ری تۆڵه‌ی ڕق تیژ
ئه‌مڕۆ من له‌ خه‌سته‌خانه‌م
نه‌ وشیارم نه‌ له‌سه‌رخۆ
لایه‌کی بیرم لای ئه‌و گه‌نجه‌یه‌
به‌ ده‌می برین پێکه‌نی
به‌ شووره‌ی وه‌ک پۆڵای له‌شی
ڕێگای چه‌کمه‌ی سووری خوێن و ده‌ستی ڕه‌شی«به‌عسی» ته‌نی
لایه‌کی بیریشم لای تۆ
نا ئه‌ی هه‌نیه‌ت وه‌ک مانگه‌ شه‌و
نا ده‌ریای مه‌ندی چاو به‌خه‌و
گڕی ئاخ به‌رمه‌ده‌ گیانم
به‌ نیگای ئاشنای لێ کوژراوان مه‌متاسێنه‌
خۆم زامارم
به‌ خوێی توانج
مه‌مکولێنه‌وه‌، مه‌مسووتێنه‌وه‌
مه‌ڵێ خۆزگه‌ ده‌زگیرانم
پاڵه‌وپشتی ژیانم
بمردایه‌.....!
****
به‌ڵام ئه‌مڕۆ
که‌ هه‌ر ساتێ دڵی دایکێ
له‌ کوردستان هه‌ڵ ئه‌قرچێ
به‌ هه‌ر بۆمبای سووتێنه‌رێک، پێشمه‌رگه‌یه‌ک
داری چاکێک دائه‌قرچێ
نه‌تکوتبایه‌ لایه‌کی بیرم لای تۆیه‌
مه‌گری و مه‌ڵێ ده‌زگیرانت ڕه‌نجه‌ڕۆیه‌
به‌و زاره‌ی له‌ زه‌رده‌ زیزه‌
به‌ ئارامی که‌ شێوه‌ی دڵمه‌ندی تۆیه‌
مه‌ڵێ به‌س ئه‌م گوفت و گۆیه‌
تۆ لات وایه‌
من نازانم
سکاڵای دڵداری خۆشه‌
به‌ڵام ئه‌مڕۆ من به‌شێکی کوردستانم
کیژی سه‌د براکوژراوی نیشتمانم
تازه‌ماسی تاسه‌باری ده‌ستی تینووت
ڕێی نیه‌ بۆ ده‌ریای سینه‌م
هێندی خوا خۆشه‌ویستی
به‌ڵام من کیژێکی کوردم
جه‌هه‌ننه‌مه‌ گڕی سینه‌م
 


ژێدەر و سەرچاوەکان

١.↑ گۆڤاری ڕووناکی، ژمارە ٢٩٠، ٣/١٠/١٩٦٩، لاپەڕە ١٩
شیعری «دووی ڕێبه‌ندان»ی سواره‌ی ئێلخانیزاده‌ و چه‌ند سه‌رنجێک، ئامادەکردنی: جوتیار تۆفیق ھەورامی

٢-ماڵپەڕی گاگەش

٣-کۆکراوەکانی کتێبخانەی کوردی ئەوین-دی وی دی ویڕژنی دووهەم

نووسراوە لە لایەن ئه وین، لە ڕێکەوتی پنجشنبه دهم اسفند 1391،لە  کاتژمێری  21:34 |

شڤان پەروەر (لەدایکبووی ٢٣ی ئەیلوولی ١٩٥٥) گۆرانیبێژێکی بەناوبانگی کوردە.

شوان پەروەر لە کۆنسەرتێک لە سویددا، ساڵی ٢٠٠٥-كتێبخانه ی كوردی ئه وين
شوان پەروەر لە کۆنسەرتێک لە سویددا، ساڵی ٢٠٠٥


شوان پرور (به کردی: Şivan Perwer/شڤان پەروەر/شوان په‌روه‌ر) (زاده دسامبر ۱۹۵۵ در روستای «سوری» میان دیاربکر و اورفه) با نام اصلی اسماعیل آیگون (به ترکی: İsmail Aygün) از خوانندگان مشهور و مردمی کرد ترکیه‌است. ترانه‌های وی اکثرا حماسی و میهن‌پرستانه‌است.

وی فعالیت هنری را از سال ۱۹۷۵ شروع کرد و تا سال ۲۰۰۲ بیش از ۲۲ اثر خلق نمود.یکی از آخرین اثار وی به نام men bira te kirya از طرف موسسه اکادامی harles cros موفق به دریافت بزرگترین جایزه هنری از ژاک شیراک رییس جمهور وقت فرانسه شد.بهترین اثار شوان پرور بین سالهای هفتاد الی هشتاد میلادی عرضه شد .ولی بعدها علی رغم فعالیتهای هنری . به دلیل بیماری حنجره کیفیت صدای خویش را از دست داد.در طول دوران اوج محبوبیت . سیاستمداران رده بالای کشورهای خاورمیانه که به گونه ای با مسئله کردستان دست در گریبان بودند. به دلیل تحریک احساسات جوانان کرد جهت مبارزه مسلحانه. از وی به نفرت یاد میکردند.پس از اصلاحات سیاسی ترکیه اعطای آزادی های نسبی به کردهای ترکیه . رجب طیب اردوغان وی را جزء شخصیتهای تاریخی ترکیه میداند.وی از سال ۱۹۷۵ تاکنون در آلمان به سر میبرد .

شوان از اسطوره‌های موسیقی و از شخصیتهای ملی کُردها است. تعداد بسیار زیادی از جوانان کرد با الهام از او و به عشق او دیوان (سازی که شوان پرور با آن می نوازد و تا حدودی شبیه تار و تنبور است) دارند و آن را به زیبایی می‌نوازند. شوان قبل از آنکه فعالیت خود در مورد موسیقی حماسی به زبان کردی را شروع نماید در ترکیه به زبان ترکی آواز میخوانده وبه عاشق چوبان مشهور بوده است


ئاڵبۆمی گۆرانیەکانی شوان پەروەر

ئازادیخوازان (١٩٧٥)
ھەڤالێ بارگرانم (١٩٧٦)
ھەرنە پێش (١٩٧٧)
ئەی فەرات (١٩٧٨)
کینە ئەم (١٩٧٩)
ھای دل (١٩٨٠)
گەلێ من رابە (١٩٨١)
ئاگری (١٩٨٢)
بلبلۆ / فەرزێ (١٩٨٣)
دۆتمام (١٩٨٥)
لێ دیلبەرێ (١٩٨٦)
ھەڵەبجە (١٩٨٨)
خەونا من / قاسملۆ (١٩٩١)
زەمبیلفرۆش (١٩٩٢)
یا ستار (١٩٩٥)
نازێ (١٩٩٦)
ھێڤیا تە (١٩٩٩)
رۆژ و ھەیڤ (٢٠٠٠)
سارێ (٢٠٠١)

نووسراوە لە لایەن ئه وین، لە ڕێکەوتی چهارشنبه نهم اسفند 1391،لە  کاتژمێری  23:14 |

بۆ بینین و یا داگرتنی( دانلۆد ) دیوانی شێعری جگەر خوێن لە قەبارەی (فوڕمەت ) pdfلێرەدا کرتە (کلیک ) فەرموون


ژیان

شێخ مووس کوڕی حەسەن کوڕی موحەمەد، ناسراو بە جگەرخوێن، شاعیرێکی کورد زمانە.
جگەرخوێن لە ساڵی ١٩٠٣ لە باکووری کوردستان لە گوندی حەسار نزیک بە شاری ماردین لەدایکبووە. بەمنداڵی شوانی و گاوانی کردوو، لەبەر ئەوەی نەداربوە و باوکی کۆچی دواییکردوە، خوشکەکەی گرتوویەتییە خۆی و بەخێوی کردووە و دواتر لەبەر ھێندە دەردە نەداری و ھەژاری بەناچاری گوندی حەسار جێدەھێڵن و لەساڵی ١٩١٤ بۆ گوندی عاموودە دەیگوێزنەوە.

جگەر خوێن-كتێبخانه ی كوردی ئه وين          دیوانی ئاڤستای جگەرخوێن -كتێبخانه ی كوردی ئه وين        جگەر خوێن-كتێبخانه ی كوردی ئه وين

جگەرخوێن ھەر لە منداڵییەوە زیرەکی و ھۆشیاری و توندوتۆڵی پێوە دیاربووە و حەزی لە خوێندن کردووە، بۆیە بەھەر جۆرێک بێت، ناردوویانە بەر خوێندن لە حوجرەی مزگەوت و سەرجەم خوێندنەکانی زۆر زیرەکانە بەرێکردووە وەک خوێندنی زمانی عەرەبی و زانستەکانی ئایینی ئیسلام، بۆیە بە ئومێدی تەواوکردنی مۆڵەتی دوازدە زانستی باکوور و ھەر چوار پارچەی کوردستان گەڕاوە و دواتر لەسەر دەستی مەلا عوبێد وەرگرتووە.

لە ڕۆژئاوای کوردستان و ماوەیەکیش لە باشووری کوردستان و ڕۆژھەڵاتی کوردستان مەلایەتی کردووە.

جگەرخوێن لەساڵی ١٩٤٦ ز ڕوو دەکاتە شاری قامیشلی و دەست بەکاری ڕامیاری دەکات و دەبێتە ئەندامی پارتی جڤاتا ئازادی و یەکیەتییا کورد (Civata Azadî û Yekîtiya Kurd). لەساڵی ١٩٤٨ ز دا دەبێتە ئەندامی پارتی کۆمنیستی سوری و لەساڵی ١٩٥٤ ز دا بۆ ئەندامێتی پەرلەمانی سوریا دەپاڵێورێت. لەساڵی ١٩٥٧ ز واز لەپارتی کۆمۆنیست دەھێنێت و ڕێکخراوی ئازادی دادەمەزرێنێت. ئەو ڕێکخراوەش پاشتر دەچێتە ناو پارتی دیموکراتی کوردستانی سوریاوە. لەساڵی ١٩٥٩ ز دا جگەرخوێن ڕوودەکاتە باشووری کوردستان و تا ساڵی ١٩٦٣ ز لە زانکۆی بەغدا دەبێتە مامۆستای وانەبێژ لە بەشی زمانی کوردی. دواتر دەگەڕێتەوە بۆ قامیشلی سەرقاڵی نووسین و کاری ڕامیاری دەبێت. ھەر لەو ساڵەدا و لە شاری دیمەشق دەخرێتە گرتووخانەوە.

بۆ بەشداریکردن لە شۆڕشی مەلا مستەفا با‌رزانی جگەرخوێن لەساڵی ١٩٦٩ ڕوو دەکاتە کوردستانی باشوور و چالاکی کوردایەتی خۆی پێشکەشی شۆڕشی کورد دەکات.

لەساڵی ١٩٧٣دا بەرەوو لوبنان دەچێت و لەوێش ھۆنراوەی کیمە ئەز (Kîme Ez) دەنووسێت.

جگەرخوێن لە ساڵی ١٩٧٦دا بۆ سوریا دەگەڕێتەوە و لە ساڵی ١٩٧٩ ناچار دەبێت ڕووبکاتە وڵاتی سوێد و لەوێ وەک پەناھەندەیەک دەگیرسێتەوە و بەنووسینەوە سەرقاڵ دەبێت و لە ١٩٨٤.١٠.٢٢ کۆچی دوایی دەکات و تەرمەکەی بۆ قامیشلی دەگوێزرێتەوە و لەوێ بەخاکی کوردستان دەسپێدرێت، ئەوەش ھەروەک خۆی پێش مردنی داوایکردبوو.



جگەرخوێن و شیعر

شیعری گوڵفرۆش لە جگەرخوێندواتر بەھۆکاری بینینی زۆرداری، ئەوەی دوژمنان دژی کورد ئەنجامی دەدەن، جگەرخوێن بەباشی دەزانێ لە پیشەی مەلایەتی دووربکەوێتەوە و بەڕۆحیەتێکی گەورە و بەبڕوایەکی ھێندە بەتین بچێتە جیھانی کاری ڕامیاری و باوەڕەکەی و خۆشەویستی کوردستان بخزێنێتە جیھانی وێژە و بەوشەی ناسک دایبڕێژێ بۆ ئەوەی خوێنەران ھەست ستەمی زۆرداران بکەن، کە چۆن دژی گەلی کوردن. بە کاریگەریی ھۆنراوە نەتەوەییەکانی ئەحمەدی خانی و حاجی قادری کۆیی و شۆڕشە نەتەوەییەکی شێخ سەعیدی پیران لە باکووری کوردستان لە ١٩٢٥ ز دا، بووە شاعیرێکی لێھاتووی ھۆنراوەی نەتەوەیی و کەوتە سەر باسکردنی کوردستانی نیشتمانی خۆشەویستی و ھاندانی ئافرەتی کورد بۆ خوێندن و خەباتی نیشتمانی و ‌بڵاوکردنەوەی بیرو باوەڕی کوردایەتی لە سەرەتادا ھۆنراوەیەکی نەتەوەیی لە باسی کوردستاندا بە ناونیشانی شام شەکرە، وەڵات شیرنترە داناوەو نیشتمانەکەی خۆی بە بووکی جیھانی دادەنێ و باخ و بە بەھەشت مێرگ و سەرچاوەی ئاوی سازگاری دەچوێنێ و بەکچێکی شۆخ و شەنگی جوان و ڕازاوی دادەنێ و ئەندامەکانی ئەو بووکەی کوردستانی بە تاجی سەلاحەدینی ئەیووبی و بە ڕۆژ و دەریا و ئەڵماس و دیوانەکانی ھۆنراوەی ‌‌حاجی قادر و ئەحمەدی خانی ‌دەچوێنێ و دەڵێت:

وەڵاتی من تووی بووکا جیھانی                     

ھەمی باغ و بھشت و مێرگ و کانی

سەری تاجا سەلا‌حەددینی کوردی 

ئەنی ڕۆژە دەبورجا ئاسمانی

دوو چاڤێن تە وەکی دەریایی ھورمز

کەپوو ئەلماسە کاری کووش و وانی

دوو زولفێن تە کتێبا حاجی قادر

زمانێ تە ژ بەندا شێخی خانی

جگەر خوینە کورێ تە ھەر دنالی

ژ بەرنەزانی و خزانی!!          

شیعری گوڵفرۆش لە جگەرخوێن-كتێبخانه ی كوردی ئه وين 

دوای ئەم باسە جوانەی کوردستانی نیشتمانی خۆشەویستی، داوا لە کچانی کورد دەکات، ڕاپەڕن و بکەونە سەر خوێندن و لە خەوی بێھۆشیدا ھۆشیار بنەوە و پێیان دەڵێت: "گەر بخوێنن پێشدەکەون و گەر نەشخوێنن‌ کەس ئێش و دەردمان لێ دوور ناخاتەوە."


جگەرخوێن توانی ئەو باوەڕەی ھەیبوو بیگەیێنێتە ئەو ئاستەی بە نەمری بمێنێتەوە و نەوە‌ی ئەوسا و ئەمڕۆ و سبەی لە خوێندنەوەی ھۆنراوە و پەخشان و فەرھەنگ و ڕێزمانی کوردی سوودمەندبن.

جگەرخوێن بە ھەستی پڕ سۆزی نەتەوایەتی، ھەڵوێستی شاعیری نەتەوەیی کورد ئەسیری پەسند دەکات و ستایشێکی جوانی بە ھۆنراوە کردووە و لە ھۆنراوەیەکیدا بە ناوی بەر دیلک واتا خۆشەویستی لە ژمارەی ١٠ی ساڵی ١٩٣٢ی گۆڤاری ھاوار لە شامدا بڵاوکردۆتەوە و بەم جۆرە دەست بەستایشەکەی دەکات:

ئەی برای شەھبازی ئەوجی فەن و ھەم عیرفانی توو

سەد وەکی ابن الاثیر ی گووری و قوربانی توو!

جگەرخوێن ابن الاثیر بە قوربانی ئەسیری شاعیری نەتەوەیی کوردمان دەکات چونکە لای وایە (ابن الاثیر)، کە کوردێکی مێژوو نووس بووە، نەک مێژوو نووسێکی بۆ کوردی نووسیبێت، چونکە لە ئاستی "ئەسیری"دا ھیچ باشەیەکی بۆ کورد نەبووە ‌و شاعیر لە دێڕە ھۆنراوەیەکی دیکەدا دەڵێت:

سەد سەلاحەدین و بی سەد وەک ئەبی موسلم ھەبێ

فائیدە ھیچ بوومە نادەن سەتوەتی شاھانی توو

شاعیر دەڵێت: "ئێمە گەر سەدی وەک سەلاحەدین و ئەبو موسلیمی خۆراسانیمان ھەبێت، کە ھەردووکیان کورد بوون. بەڵام ھیچیان بۆ کورد نەکردووە، بۆیە ھیچ سوودێکیان بۆ ئێمە نەبووە ‌و ئەمەشی بۆ بەرزکردنەوەی ھۆنراوەی و شاعیریەتی ئەسیری کوردپەروەر بووە."

بەم جۆرە بۆمان دەرکەوت کە جگەرخوێن شاعیرێکی خەباتی کوردایەتی بووەو لە زۆربەی ھۆنراوەکانیدا داوای ھۆشیارکردنەوەی لاوی کوردی


جگەرخوێن و ئافرەتشاعیر زۆر دەناڵێت، تاکو ئافرەت پێشکەون و ئەو کاتە بڵێن بژی میللەتی کورد و دەڵێت:

ئەی کچێ ڕابە بخوێنە دا تو سەربەست ھەر بژی

زوو ژ خەو توو سەرھلینە بەس بمینە بێ مەژی

گەر بخوێنی دێ بدی خواندن تو ئێ ھونەرتەڤا

گەر نەخوێنی کە‌س ژ بوومە ئێش و دەردان ناکوژی

وا جگەر خوین خووەش دناڵی دا کوژن پیشڤەھەڕن

دا ببیژن ھەر بژی کورد ھەر بژی کورد ھەر بژی!


کیمه ئه ز؟

کوردێ کوردستان

ته ڤ شۆرش و ڤولکان

ته ڤ دینامێتم

ئاگرو پێتم

سۆرم وه ک ئێتوون

ئاگر گها قه پسوون

دنیا دهه ژێ

ئه ڤ پێت و ئاگر دژمن دکوژێ

کیمه ئه ز..؟

ئه زم رۆژ هه ڵات

..

 

سه رچاوەی ئەم هۆنراوە:کتێبی له شاخه وه تا شار



بەرھەمەکان

دیوانی یەکەم: دیوانی ئاڤستای جگەرخوێن :پریسک و پەتی (Prîsk û Pêtî)، ساڵی ١٩٤٥ ز دیمەشق
دیوانی دووەم: سەورا ئازادی (Sewra Azadî)، ساڵی ١٩٥٤ ز دیمەشق
دیوانی سێیەم: کیمە ئەز (Kîme Ez)، ساڵی ١٩٧٣ ز دیمەشق
دیوانی چوارەم: ڕۆناک (Ronak)، ساڵی ١٩٨٠ ز ستۆکھۆڵم
دیوانی پێنجەم: زەند ئاڤستا (Zend-Avista)، ساڵی ١٩٨١ ز ستۆکھۆڵم
دیوانی شەشەم: شەفەق (Şefeq)، ساڵی ١٩٨٢ ز ستۆکھۆڵم
دیوانی حەوتەم: ھێڤی (Hêvî)، ساڵی ١٩٨٣ ز ستۆکھۆڵم
دیوانی ھەشتەم: ئاستی (Astî)، ساڵی ١٩٨٥ ز ستۆکھۆڵم
دەستوورا زمانێ کوردی (Destûra Zimanê kurdî)، ساڵی ١٩٦١ ز بەغدا
فەرھەنگ (پەرچێ یەکەم) (Ferheng، perçê yekem)، ساڵی ١٩٦٢ ز بەغدا
فەرھەنگ (پەرچێ دوەم) (Ferheng، perçê diwem)، ساڵی ١٩٦٢ ز بەغدا

نووسراوە لە لایەن ئه وین، لە ڕێکەوتی سه شنبه هشتم اسفند 1391،لە  کاتژمێری  23:8 |

ژیان

یونس رەئووف (١٩١٨ ز - ١٩٤٧ ز) ناسراو بە دڵدار، یەکێکە لە شاعیرانی کورد زمان. ناوی تەواوی یونسی کوڕی مەلا ڕەئوفی کوڕی مەحموودی کوڕی مەلا سەعدی خادم ئەلسجادەیە و لە شاری کۆیە لەدایکبوە.

دڵدار-شاعیری شۆڕشگێڕی کورد-كتێبخانه ی كوردی ئه وين

دڵدار لە ڕۆژی ٢٠ی شوباتی ساڵی ١٩١٨ دا لە شاری کۆیە ھاتۆتە ژیانەوە. لەبەرئەوەی ئەم وڵاتە لە ژێردەستی تورکەکاندا دەیناڵاند و میری نەخۆشەکەی تورکیاش، بەھۆی ئەوەوە لە شەڕی یەکەمدا شکابوو و تەواو پەرێشان و کە‌نەفت بوو، گرانی و قاتوقڕی و نەخۆشی و بێدەرەتانی، وەک ھەموو وڵاتێکی گیرۆدەی دەستی شەڕ و وێرانی، ئەم کوردستانەشی ئابڵۆقە دابوو.

لەو گێژاوە سەختەدا دڵدار سەری ھەڵداوە و ھاتۆتە جیھانەوە. باوکی فەرمانبەرێکی بچووک بوە و لە تاو ھەژاری و نە‌بوونی و گەڕان بە شوێن پاروە نانێکی ژیان و گوزەریدا، خێزانەکەیان زۆر تاڵ و سوێری و سارد و گەرمی چەشتوە، پاش ماوەیەک باوکی دەکەن بە فەرمانبەری سەرژمێری ڕانیە و لە تەمەنی دە ساڵیدا دڵدار دەخرێتە قوتابخانەوە و پۆلی یەک و دووی سەرەتایی لە ڕانیە تەواوکردوە.

دڵدار لە بارەی ژیانی ڕانیەوە دەڵێت: "ھەرچەند ڕۆژێکی چاک و چوار ڕۆژانیش نەخۆش بووم، سەرەڕای ئەوەش ڕانیەم ھەر لەلا خۆش بوو، بە تایبەتی سەوداسەری قولـلە بووم. ھەر کاتێ چاک بووبامایەوە، مەلەم لە ڕووبارەکە و لە بن دار بییەکان ڕاوەچۆلەکەم دەکرد."

دوای ماوەیەکی کەم باوکی لەسەر فەرمانەکەی لادەبەن و ناچار بە ماڵەوە دەگەڕێنەوە بۆ کۆیە و خوێندنی سەرەتایی لە کۆیە تەواو دەکات. لە بارەی خولیای ھۆنراوەی و چێژ لێ‌ وەرگرتنی خۆیەوە دەڵێت: "ھێشتا لە قوتابخانەی سەرەتاییدا بووم، کە دیوانی حاجی قادری کۆییم زۆرتری لەبەر کردبوو، ھەمیشە بە وردی سەرنجم لە ھەڵبەستەکانی عەونی و راجی و عاسی و حسێنی و ھیرانی دەدا و لەبەریشم دەکردن، بەوانەش ‌دابین نەبووم ھەڵبەستی ھەرکەسێکم دەستبکەوتایە دەمنووسیەوە و لەبەریشم دەکردن. بەتایبەتی ھەڵبەستی وەفایی، کوردی، بێکەس، پێرە مێردم زۆر لەبەرکردن و ھەر لەو ساڵەدا ھەستم بەوە دەکرد، کە چێژ لە ھەڵەبەست وەرگرم و زۆر گیرۆدەی بووم."

ھەروەھا لە بارەی سەرەتای خۆ تاقی کردنەوە بە شیعر دەڵێت: "لە ١٩٣٥ ز دا لە پۆلی یەکی ناوە‌ندیدا بووم، کە دیوانی نالیم زۆر بەوردی خوێندەوە، ھەڵبەستە جوانەکانی نالی لەگەڵ ھەڵبەستە ئاگرینەکانی حاجی قادری لەسەر پێشەوایەتی وێژەی لە مێشکمدا شەڕیان بوو. ئەو کێشەکێشە دەرگای ھونەری شاعیری لێکردمەوە، زۆر کەڵکەڵەی وام لە کەلەدا بوو حەزم دەکرد لە بۆتەی ھەڵبەستەدا دایڕیژم. ئەوجا بەناو خەڵکیاندا بڵاوبکەمەوە و ئیتر ھەر خۆم تاقیکردەوە."

دڵدار، یەکەمین ھۆنراوەی لە ساڵی ١٩٣٥ ز دا داناوە و لە ژمارەی ٢ی ساڵی ١٩٣٥ ز دا لە گۆڤاری ڕووناکی دا بڵاوکردۆتەوە.

لە ساڵی ١٩٤٠ ز دا لە شاری کەرکوک قۆناغی دواناوەندی تەواو دەکات و ئینجا ڕوو دەکات بەغدا و چۆتە زانکۆی یاسا و ساڵی [١٩٤٥] ز بڕوانامەی زانکۆی یاسایی وەردەگرێت و دەبێتە پارێزەر.

لە تەمەنی سی ساڵیدا بە ژەھراویبوون لە ١٩٤٨.١١.١٢ دا لە شاری ھەولێر کۆچی دواییکرد و سەری جوانەمەرگی نایەوە.


بەرھەمەکانی دڵدار


وەک دیارە زۆر خولیای زانین و بەتایبەتی فەلسەفە بووە، ئەم یادگارانەشی بۆ بەجێ‌ھێشتووین:

فی طریقی الی معرفة الحقائق ـ انتقادات الی قلب البھائیین
وتارێک دەربارەی عومەری خەییام
زمانی کوردی و ئەدەبیات
نارکۆزی کۆمەڵایەتیمان
اقتصادنا الوطنی
بیرەوەریەکانی یونس ڕەئوف دڵدار
تابلۆی ئەم ژیانە پڕ لە ناسۆر و تەمەن کورتەی شاعیرمان چەند ڕاستییەکی ئاشکرامان دەداتە دەست:

تینوێتی شاعیر و خۆشارەزاکردن لە سەرچاوەی وێژەی کلاسیکیمان.

خۆخەریک کردن بە باسی بەرواوردی پێشەوایەتی لە نێوان نالی و حاجی قادری کۆییدا، کە دوو پێنووسی پێشەوای شیعری تەواو دیار و سەرکەوتووی سەردەمی خۆیانن، ئەویان لە گۆڕەپانی دڵداری و ئەمیان لە نەتەوایەتی و کۆمەڵایەتی

خۆخەریککردن بە کاروباری بەرھەمدانان دەربارەی فەلسەفە و زمان و وێژەی کوردی و باس و خواستی کۆمەڵایەتی و ئابووری و نووسینەوەی یادداشتی بەسەرھاتی خۆی و بنەماڵەکەی، بە کوردی و عەرەبی، لەو تەمەنە کەمەدا و بەو لاوێتییە و بەدەم ئەو ھەموو ناتەواوی ژیان و نەخۆشیانەوە. نیشانەی بە خۆدا ڕاپەرموون و توانا و زیرەکی و ھەستێکی دڵسۆزانەی قوڵ و دیارە

دانانی کۆمەڵێک شیعری بە سۆزی نەتەوایەتی و زانست پەروەری و کۆمەڵایەتی و دڵداری و فەلسەفی و بابەتی ڕیالیزمی نیشانەیەکی دیکەی ئەو بەھرە و توانایەی شاعیرن


ئەی ڕەقیب (بەناوبانگترین شیعری دڵدار)

ئەی ڕەقیب ھەر ماوە قەومی کورد زوبان
نای ڕمێنێ دانەیی تۆپی زەمان
ئێمە ڕۆڵەی ڕەنگی سوور و شۆڕشین
سەیریکە خوێناویە ڕابووردومان
ئێمە ڕۆڵەی میدیا و کەی خوسرەوین
دینمان ئاینمانەهه ر نیشتمان
کەس نەڵێ کورد مردوە کورد زیندووە
زیندووە ھیچ نانەوێ ئاڵاکەمانئاڵای کوردستان-کتێبخانەی کوردی ئەوین
چەند ھەزار لاوانی کوردی نەڕڕەشێر
بوون بە قوربانی و ھەموویان نێژران
لاوی ئێستاش حازر و ئامادەیە
جانفیدانە جانفیدانە جانفیدان
لاوی کورد ھەڵسانە سەرپێ وەک دلێر
سا بە خوێن نەقشی ئەکەن تاجی ژیان
کەس نەڵێ کورد مردووە کورد زیندووە
زیندووە ھیچ نانەوێ ئاڵاکەمان.


دڵدار-شاعر مبارز کرد

دلدار نام مستعار شاعر کرد یونس رئوف (۱۹۱۷-۱۹۴۸) است. وی در شهر کویه در نزدیکی اربیل در کردستان عراق به دنیا آمد. بعد از پایان دبیرستان در شهر کرکوک، تحصیلات خود را در دانشکده حقوق در بغداد به پایان رساند.

وی علاقه خاصی به شعر و ادبیات داشت و از آنجا که بیشتر کارهای وی حماسی و میهن پرستانه بودند از جانب حکومت همواره تحت تعقیب و آزار بود و مدت‌های زیادی را در زندان به سر برد. از آثار معروف دلدار سرود "ای رقیب" است که به عنوان سرود ملی کرد به رسمیت شناخته شد.

دلدار شاعری که شعر ای رقیب را سرود، شاعری مبارز بود. زنده یاد دلدار نام اصلیش یونس بن ملا رئوف بن محمود بن ملا سعدی خادیمول سجاده ای است که بیش از نودسال قبل در روز بیستم فوریه سال 1918 و در گرماگرم دشواریها زندگی رخت از جهان بربست. این فرزند شایسته ملت کورد در شهر کویه بدنیا  آمد.

دوران تحصیلات ابتدایی و متوسطه اش را در کویه به پایان رساند. دلدار بعد از آن که به دانشگاه راه یافت در رشته حقوق ادامه تحصیل داد و بعد از پایان تحصیلات عالیه خود، به شغل وکالت پرداخت.

یوسن از دوران بچگی دارای بهره و الهامی از شاعری بود. بعدها از طریق دیوانهای حاجی قادر کویی، پیرمرد، بیکس، وفائی  با ادبیات کلاسیک کوردی آشنا و محنتهای ملتش را درک نمود.

نخستین شعر وی در سال 1935 در مجله”روناکی” منتشر شد.

در سال 1940 در شهر کرکوک دانش آموز دبیرستان بود که به فعالیتهای سیاسی آشنا شد و در تأسیس حزب هیوا و تداوم مبارزه ملت کورد نقش بسزایی داشته است.

شاعر دلدار اهمیت فراوانی به مسئله سیاسی و اجتماعی داد. فقط در عرصه شعر و ادب اکتفا نکرد و در عرصه سیاسی و اجتماعی نیز فعالیت می نمود. در عرصه فلسفه و اقتصاد و اجتماعی چندین اثر گرانبار را برای ملتش بجای گذاشته است.

دیوان شعری وی که سرود ای رقیب در آن هست و تمامی اشعار وی دارای تم ادبی قوی و بسیار پرمعنا هستند. این شاعر نامدار کورد، در دوازدهم سپتامبر 1948 میلادی در سن سی سالگی چشم از جهان فرو بست و در قبرستان بزرگ هولیر به خاک سپرده شد.

نووسراوە لە لایەن ئه وین، لە ڕێکەوتی یکشنبه ششم اسفند 1391،لە  کاتژمێری  0:46 |

بۆ بیستن و یا داگرتنی( دانلۆد )شێعرەکانی مامۆستا گۆران  لە قەبارەی (فوڕمەت ) mp3  لە سەر ناوی شێعرەکان دا کرتە (کلیک ) فەرموون 

دیوانی گۆران بەشی١-دیوانی گۆران بەشی٢-دیوانی گۆران بەشی٣-دیوانی گۆران بەشی٤

 عەبدوڵڵا سلێمان ناسراو بە گۆران (١٩٠٤-١٩٦٢) شاعیر و ڕۆژنامەوان و چالاکی سیاسیی کورد بوو. لە ھەڵەبجە لەدایکبووە و تا ١٩٣٧ لە خوێندنگە سەرەتاییەکانی ئەو ناوچەیەدا مامۆستا بووە. پاشان چالاکیی سیاسی و ڕۆژنامەوانی دەستپێدەکات و چەند جار دەخرێتە بەندیخانە. لە ١٩٥٢ەوە تا کۆتایی ژیانی لە زۆرێک لە ڕۆژنامە و گۆڤارە کوردییەکاندا وتار و بابەتی دەنووسی و چەند کتێبی ھۆنراوەشی نووسیوە. گرینگیی گۆران لەوەدایە کە یەکەم شاعیری نوێی کوردە کە شێوازی عەرووزیی عەرەبی لە شیعری کوردیدا لابردووە و بە شێوازی فولکلۆری کوردی ھۆنراوەی نووسیوە.

مامۆستا گۆران-كتێبخانه ی كوردی ئه وين



سەرەتای ژیان

ناوی عەبدوڵڵا بەگە و کوڕی سلێمان بەگی کوڕی عەبدوڵڵا بەگە. باوک و باپیریشی لە ھۆنراوە و وێژەدا بەھرەیان ھەبووە. بنەماڵەی باپیری لە بەگزادەی «میران بەگی» لە ناوچەی مەریوان بوون. پاشان ڕوودەکەنە ھەڵەبجە چونکە خۆیان بە جاف زانیوە ‌و لەوێ جێگر ئەبن.

گۆران لە ساڵی ١٩٠٤ یان لە ١٩٠٥دا لە ھەڵەبجە لەدایکبووە. لای باوکی قورئان ‌و سەرەتای خوێندنی خوێندووە. پاشانیش لە مزگەوتی پاشا‌ی ھەڵەبجە بووە بە فەقێ. لە دوا ساڵەکانی جەنگی جیھانیی یەکەم ‌و سەرەتای ھاتنی ئینگلیزدا، بۆ ماوەیەک ھەڵەبجە چۆڵ دەبێت ‌و خەڵک ڕوودەکەنە لادێکانی دەوروپشت. ماڵی باوکی گۆرانیش لە بەھاری ١٩١٩ەوە تا پاییزی ئەو ساڵە ڕوودەکەن چەمی بیارە ‌و لەوێ لە باخێکدا ھەوار دەخەون ‌و بۆ پایز ئەگەرێنەوە بۆ ھەڵەبجە. کە یەکەم قوتابخانەی زمانی تورک لە ھەڵەبجە دانرا، بۆ پۆلی یەکەم وەرگیراوە. وەک گۆران خۆی گێڕاویەتەوە چوونی بۆ قوتابخانە پچڕپچڕ بووە. پۆلی چوارەمی لە سەردەمی داگیرکرانی ھەڵەبجەدا لەلایەن ئینگلیز‌ەوە تەواو کردووە.

لە ١٩١٩دا سلێمان بەگی باوکی گۆران کۆچی دوایی دەکات. پاشان لە ١٩٢١دا موحەممەد بەگی برای، بە ھاندانی مستەفا سائیب، لەگەڵ عەبولواحید نووریی خاڵۆزایدا دەیاننێرێت بۆ قوتابجانەی عیلمییەی کەرکووک بۆ خوێندن. بەڵام ھەر لەو ساڵەدا موحەممەد بەگی برایشی دەکوژرێ. ئیتر گۆران کەسی وەھای نامێنێ گوزەرانی خوێندنی خۆی ‌و ژیانی دایکی ببات بەڕێوە، لەبەرئەوە دەست لە خوێندن ھەڵئەگرێت ‌و لە ساڵی ١٩٢٢ەوە تا ساڵی ١٩٢٥ گەلێ دەست تەنگی ئەچێژێ.گۆران بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٢٥دا بە مامۆستایی لە قوتابخانەی ھەڵەبجە دامەزراوە ‌و تا ١٩٣٧ لە خوێندنگەکانی ئەو ناوچەیەدا ماوەتەوە.


چالاکیی سیاسی و ڕۆژنامەوانی

پاش ١٩٣٧ ماوەیەک بێکار ئەمێنیتە و دواییش بە یارمەتیی تۆفیق وەھبی گوێزراوەتەوە بۆ دایەرەی ئەشغاڵ بەشی «کاروباری ڕێگاوبان» ‌و تا گیرانی یەکەمی لە ١٩٥١دا لەو بەشەدا ئەمێنێتەوە. لەو بەینەدا چەند ساڵێک لەگەڵ چەند ڕۆشنبیرێکی تری کورددا دەچێ بۆ یافا لە فەلەستین و لە ئێستگەی ڕادیۆی ڕۆژھەڵاتی نزیک بە مەبەستی بەشداری لە خەباتدا لە دژی فاشیزم، بەشی کوردستان دەکەنەوە.

لە تشرینی دووەمی ١٩٥٢دا لە بەندیخانەی یەکەمی دێتەدەر و دەچێ بۆ سلێمانی ‌و دەبێ بە بەرپرسی ڕۆژنامەی ژین. تا ئەیلوولی ١٩٥٤ لەسەر ئەم کارە ئەمێنێتەوە. لە ١٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٤دا بۆ جاری دووھەم لەگەڵ کۆمەڵێ لە ئاشتی خوازانی سلێمانی دەگیرێ و فەرمانی ساڵێ بەند و ساڵێ خستنە ژێر چاودێریی پۆلیسی بەسەردا ئەدرێ. ماوەی بەندکردنەکەی لە سلێمانی، کەرکووک، کوت، بەعقووبە ‌و نوگرە سەلمان ‌و ماوەی چاودێرییەکەشی لە بەدرە بەسەردەبا. لە ١٢ی ئەیلوولی ١٩٥٦ دا ئەم فەرمانی بەندکردنەی تەواو دەکات و ئازاد دەکرێت ‌و دەچێتە بەغدا و چەند ڕۆژێک لەوێ لە یەکێک لە پڕوژە میریەکانی خانوودا ئەبێت بە چاوەشی کرێکار.

کاتێک کە ئیسرائیل ھێرش دەباتە سەر میسر، دوای ڕاس بوونەوەی عەرەبەکان لە ئیسرائیل، بڕێک لە کوردەکانیش بە ناوی یەکگرتووی ئیسلامی لەگەڵیان پەیمانی برایەتی دەبەسن. گۆرانیش لەوانەی و دەیگرن و لە ١٧ی تشرینی دووەمی ١٩٥٦دا دادگای عورفی لە کەرکووک فەرمانی سێ ساڵ بەندی بە بارمتە دانانی ھەزار دیناری کاتی دەسەپێنێت بەسەریدا، ئەویش بەوەی کە تا سێ ساڵ ورتەوی لە دەم دەرنەیەت ‌و کردەوەی ‌وای لێ نەوەشێتەوە میری پێی دڵگران ببێ. گۆران نە ھەزار دینارەکەی ئەبێ ‌و ئە ئەشیەوێ گفتی وەھا بە میری بدات، بۆیە ئەخرێتەوە بەندیخانە ‌و تا ١٠ی ئابی ١٩٥٨ پاش سەرکەوتنی شۆڕشی ١٤ی گەلاوێژ لە زینداندا ئازاد دەکرێت. گۆران ئەم ماوەیەی بەندیخانەی کەرکووک و بەعقووبە بەسەربردووە.

پاش بەربوونی لە زیندان ئەگەڕێتەوە بۆ سلێمانی و پاش ئەوە بە ماوەیەک لەگەڵ شاندێکی میللی سەر لە یەکێتیی سۆڤیەت و چین ‌و کۆریای باکوور ئەدا.

لە سەرەتای ١٩٥٩دا سەرپەرشتیی گۆڤاری شەفەق ئەگرێتە دەست و بە ناوی بەیان دەردەکات. لە ئیسکانی سلێمانیش دایدەمەزرێنێت و تا ناوەڕاستی ١٩٦٠ کاری تێدا دەکات. ئەنجا بەبیانووی ئەوەوە کە گوایە بێپرس کاری بەجێھێشتووە - کار بەجێھێشتنەکەی بۆ چوون بوە بۆ شەقڵاوە بۆ بەشداربوون لە کۆنگرەی دووھەمی مامۆستایانی کورددا - لەسەر کار لای ‌دەبەن.

لە ناوەڕاستی ساڵی ١٩٦٠دا دێتە بەغدا و ئەبێ بە یاریدەدەری پڕۆفیسۆر لە بەشی کوردیی کۆلێژی ئادابی زانکۆی بەغدا و بە ئەندامی دەستەی نووسەرانی ڕۆژنامەی ئازادی.


چالاکییە ئەدەبییەکان

یەکەمین کۆمەڵە شێعری گۆران بە ناوی «بەھەشت و یادگار» لە ١٩٥٠ لەسەر ئەرکی عەلائەدینی سەجادی لە بەغدا لە چاپ دراوە. ناوەڕۆکی ئەم بەشی دیوانەی ھەروەکو خۆی لە سەرەتای کۆمەڵە شێعرێکیدا ئاماژەی پێ کردووە «سەرانسەر لەگەڵ بابەتەکانی جوانی و دڵداری خەریکە» و مامۆستا پێشکەشی دەکات بەو «شۆخ و نازدارانە کە جوانییان وەک تێغ نابڕێ، وەک چرا پێش چاو ڕووناک ئەکاتەوە».

لە ساڵی ١٩٥٤دا لە چاپخانەی ژین قەسیدە درێژەکەی «پەیامی کورد بۆ میھرەجانی چوارەمی گەنجان و قوتابییان لە بوخاریست» لە چاپ دەدات.

لە ١٩٥٨دا گۆران بەنیاز بووە کۆمەڵەشێعرێک بە ناوی «سروشت و دەروون» لە چاپ دا کە دوای خستنە ژێر چاپی تەواوی نەکرد کە پاشان لە لایەن «ھۆگر»ی کوڕی و براکانی لە ١٩٦٨دا بە ناوی «سروشت و دەروون لە گەڵ ئۆپەرێتی ئەنجامی یاران» لە چاپ دراوە.

گۆران زۆر باش ئاگاداری نوێ بوونەوەی ئەدەبیاتی گەلانی تر وەک تورک و ئینگلیزی بووە چون نەویستووە لە ئەدەبیاتی ڕۆژ دوور کەوێتەوە دەستی داوەتە وەرگێڕان. گۆران یەکەم شاعیری کورد بووە کە شێوازی کۆنی عەرووزی بەلا دەنێت و شیعری کوردی دەگەڕێنێتەوە بۆ شێوازی ھیجای کوردی. باوڕی وابووە کە ئەبێت شێعری کوردی لە عەرووزەوە بگرێتەوە بۆ سەر کێشی پەنجە(ھیجا)ی کوردی. ئەو کێشەی کە فلکلۆری کوردی و شیعری ھەورامی لە سەردەمی ئەردەڵانییەکان پی ھۆنراوەتەوە. ھەر لەم بارەوە دوای شیکردنەوەی مانای شیعر لە زمان چەند ناوداری جیھانی، پاشان ئەلێت: «.. بە دروستیش سەرنج بدەین ئەبینین، کە لە گشت زمانەکانی رووی زەویدا شیعرێک، بە شیعر دانرابێ و پشتاوپشت ھەتا ئێستا بە جێ ھێڵرابێ ھەر ئەو شیعرانەن، کە بە پێی تابەتێتی و پێوانەی نەتەوەی عائیدی خۆیان وەزنێک تایبەتییان ھەیە. تەنانەت قافیەش لەناو ھەندێ نەتەوەدا بە پێویستی بنجی(ئەسڵی)دائەنرێ بۆ شیعر، ئەگەرچی شیعری ئەم نەتەوانە ھەرگیز وەک ھی ئەوانی تر نەیتوانیوە بە کێوی ناوبانگی ئیتاتیکی بە ناوی شیعری پەخشانەوە، ناو بە ناو ئایا بخوێنینەوە.» ئەو نوێ خوازیە دەبێت بە ھۆی ئاڵگوڕێکی نوێ لە دنیای ئێستای شیعری کوردیدا.

گۆران بێجگە لە شیعر دەستێکی بەرزیشی لە بواری پەخشاندا بووە. پەخشانی گۆران ڕەنگدانەوەی سەردەمی ژیانی خۆیەتی و خۆیشی بەردەوام نەبووە لە سەریان و لە ڕاستیدا ئەو گرنگییەی بە شیعرەکانی داوە و ھەوڵی تازە کردنەوەی تێدا داوە بەو شێوەیە لە پەخشانەکاندا کاری نەکردووە.

لە کاتی ژیانیدا سێ دیوانە شیعری «بەھەشت و یادگار» و «فرمێسک و ھونەر» و «پەیامی کورد» ھەروەھا لە ١٩٥٣ و ١٩٦١دا ھەڵبژاردەیەکی چیرۆکی بێگانە و ھێندێ سەرنجی رەخنەگرانەی بە چاپ گەیاندووە بەڵام گۆران زۆر بە ئاوات بوو تا پێش مەرگی دیوانە شێعرەکەی لە چاپ بدرێت. لە ١٩٧٨ لیژنەیەک پێکھاتوو لە محەممەدی مەلاکەریم، دوکتۆر عێزەدین مستەفا، کاکەی فەلاح ، حەمەکەریم فەتحوڵڵا، جەلال دەباغ و ھۆگر گۆران و ھێرۆ گۆران و ئەژی گۆران بۆ کۆ کردنەوەی بەرھەم و شێعرەکانی کە زۆربەی لە گۆڤار و رۆژنامە کوردییەکانی دەرەوە و ناوەوەی عێراق بڵاو کرابوونەوە، وەک گۆڤاری ھاوار لە سووریا و ڕۆژنامەی ژیانەوە و دەنگی داس و ژین و ئازادی و گۆڤاری گەلاوێژ و دەنگی گێتی تازە و ھیوا و شەفەق و بەیان و بڵێسە و رووناھی و نامیلکەی دیاریی لاوان و یادگاری لاوانی عێراق ئەکەونە تەقالادان و بەم بۆنەیەوە ئاگاداری و بانگەوازێک بو ئەدەب دوستان لە ڕۆژنامەی «بیری نوێ» ژمارەی ٢٧٧ و «پاشکۆی عێراق» ژمارەکانی ١٢و١٣ بڵاو ئەکەنەوە. لە ئاکامدا دیوانەکەی لە ساڵی ١٩٨٠ ئەکۆیتە بەر چاوی خوێنەران و ھۆگرانی شێعری کوردی.


کۆتاییی ژیانی

لە سەرەتای ١٩٦٢دا دەردەکەوێ کە گەدەی تووشی نەخۆشیی شێرپەنجە بووە. نەشتەرگەرێکی سەرکەوتووی لە بەغدا بۆ دەکرێ بەڵام پاش وادە. پاش ئەو نەشتەرگەرییە لە نیساندا ئەچێ بۆ مۆسکۆ و سێ مانگێک لە نەخۆشخانەی کرێملین و سەنەتۆری بەرڤیخە بەسەر دەبا و پاشان ئەگەڕێتەوە بۆ ئێراق. پاش گەڕانەوەی بە ماوەیەکی کەم نەخۆشییەکەی سەرھەڵدەداتەوە. لەبەر ئەوە ئەگەڕێتەوە بۆ سلێمانی و لەوێ لە جێدا ئەکەوێ. لە ١٨ی تشرینی دووەمی ١٩٦٢ ژیانی کۆتایی پێدێت.


بەرھەمەکان

بەھەشت و یادگار، بەغدا، ١٩٥٠
فرمێسک و ھونەر، بەغدا، ١٩٦٨
سروشت و دەروون، سلێمانی، ١٩٦٩
لاوک و پەیام، سلێمانی، ١٩٦٩
دیوانی گۆران، بەغدا، ١٩٨٠
ئومێد ئاشنا کتێبی «نووسین و پەخشان و وەرگێڕاوەکانی گۆران»ی کۆکردووەتەوە و پێشەکیی بۆ نووسیوە و دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس لە ساڵی ٢٠٠٢ لە ھەولێر چاپی کردووە.


سەرچاوەکان

شیعر و ئەدەبیاتی کوردی ، بەرگی دووەم ، ڕەفیق حیلمی
نامەیەکی تایبەتی کاک ئەژی گۆران بۆ ئامادەکاری "دیوانی گۆران"
ئاگاداریەکانی تایبەتی محەمەدی مەلا کەریم


نمونەی شیعری ڕۆمانتیکی گۆران

پاییز! پاییز
بووکی پرچ زه‌رد
من مات تۆ زیز
هه‌ردوو هاوده‌رد
من فرمێسکم، تۆ بارانت
من هه‌ناسه‌م، تۆ بای ساردت
من خه‌م، تۆ هه‌وری گریانت
دوایی نایه‌ دادم دادت
پایز پایز
گه‌ڵا رێزانت
هه‌وری ماتی ئاسمانت
له‌بر کزه‌ی بای سه‌ر ته‌زێن
له‌ گه‌ڵ گه‌ڵای دره‌ختا ئه‌ژین
به‌ڵام قورسه‌ زۆر به‌ جۆشه‌
دۆزه‌خێکم کوا له‌ جۆشه‌
پاییز! پاییز!
شان و مل رووت
من مات، تۆ زیز
هه‌ردووکمان جووت
هه‌رچه‌ند گوڵ سیس ئه‌بێ بگرین
ئاڵتوونی دار ئه‌ڕژێ بگرین
ڤپۆلی باڵدار ئه‌فرێ بگرین
بگرین… بگرین… چاومان نه‌‌سڕین
هه‌رگیز، هه‌رگیز


گوڵی خوێناوی

 کوڕ:
بڕوانە،شایی یە،چۆپی یە،لەو ماڵە
گوێ بگرە!زوڕنایە،دەهۆڵە،شمشاڵە
زەرد و سوور تێکەڵ بوون،ژن و پیاو هەرایە
لەوناوە هەر هاڕەی هەیاسەی تۆ نایە
ساتوخوا خێراکە بابڕۆین دەست بگرین
بەکامی دڵداری پێکەوە هەڵپەڕین
کچ:
گوڵ نەبێ بۆ سەرم:ئاڵ چەپکێ،زەرد چەپکێ
نایەم بۆ زەماوەن،نایەم بۆ هەڵپەڕکێ!
کوڕ:
کچ لەڕێی جوانیتا،کچ لەڕێی جوانیتا
کچ لەڕێی نێونیگای هاتوچۆی کانیتا
پایزە گەڵای دار ڕژاوە باغ ڕووتە
گووڵ کوانێ گوڵ لێوی بەبزە پشکووتە!
کچ:
گوڵ نەبێ بۆ سەرم:زەرد چەپکێ،ئاڵ چەپکێ
نایەم بۆ زەماوەن،نایەم بۆ هەڵپەڕکێ!
بتدایە دڵ بەمن بە هەموو مەعناوە
دوو چەپکت ئەهانی لە باغچەی پاشاوە
کوڕ(ئەڕوا لەبەرخۆیەوە بە گۆرانی ئەڵێ):
باغچەی پاشا لەوبەر ئاوە
خێڵی دوشمن دەوری داوە
ئەڕۆم:ڕێگام لێ گیراوە
ناڕۆم:چاوکاڵ لێم تۆراوە!
کوڕ:
بە باغچەی پاشادا ورد گەڕام،خوار و ژوور
زەرد هەبوو بۆم چنیت،چنگ نەکەوت گوڵی سوور
کچ:نایەم،گوڵ ماویەتی بۆ سەرم سوور چەپکێ!
کوڕ(یەخەی مراخانی ترازان):
ناتەوێ ئەم زامی سەر دڵەم لەباتی!
کچ:
ئەی هاوار!تفەنگی دوشمنیش پێکاتی؟
ڕاکشێ تاوێ سەر بنێرە سەر ڕانم
بابگریم بۆ دڵێ،بۆ گوڵێ دۆڕانم!


خەوە؟ خەیاڵە؟ عەردە، بەهەشتە؟

خەوە؟خەیاڵە؟ عەردە، بەهەشتە؟

هەڵپەڕکێی ژنە، یا هی فریشتە؟

پەلکە زێڕینەی ئێوارەی بەهار

لەعەزرەت تارای سوور، کەوتووەتە خوار

... ئێستا سەرگەرمی ئیلتیفاتی بووک

جرم و جوڵیەتی و هەڵئەپەڕێ سووک

(ئامان لەرزانە، هاڕەی لەرزانە)

بەستەی هەڵپەڕکێی باڵا بەرزانە

گۆرانی بێژ، بێ و بچۆ و خۆت بادە

کێ ئەوەندەی تۆ دەروونی شادە؟

وەک هەنگ بگەڕێ و گۆرانی بڵێ

لادە جارجارێ بۆ بەرپێی گوڵێ

گوڵ، بە ئاهەنگی (ئامان لەرزۆکە)

پێیە دابنی و پێیە بەرزۆ کە

بە ناز لار بگرە سەری بێ پوشین

با بریقەی بێ کڵاوزەڕ، چین چین

پێچکەی پشتەسەر لەسەر زوڵفی ڕەش

با بجریوێنێ وەک ئەستێرەی گەش

شانی بۆ شل کە و خۆت هەڵسێنەوە

سوخمەی سەر مەمک بلەرێنەوە

با پێچکەی نقیم، گورج گورج، بە تاسە

لێو بنێتە سەر کوڵمی هەیاسە


هەوری پاییز

 له‌ ده‌ریاوه‌ قه‌تاری هه‌وری بارشت که‌وته‌ دووی پێشه‌نگ

به‌ سه‌ر سینگی چیادا چۆکی داداوه‌،کش و بێ ده‌نگ

به‌ سه‌ر پایزی زه‌ردا با به‌ خوڕ بگری، به‌ کوڵ بگری،

له‌ سه‌ر ئاخر گه‌ڵا،ئاخر چڵی ته‌نیایی گوڵ بگری،

به‌ خوڕ بگری،به‌ کوڵ بگری،به‌ سه‌ر ده‌شت و ده‌ری وشکا

به‌ سه‌ر داری گه‌ڵا زه‌ردا، به‌ سه‌ر پووشا،به‌ سه‌ر دڕکا،

به‌ سه‌ر سه‌رچاوه‌یی کزرا،به‌ سه‌ر زیخی چه‌می دێما،

به‌ سه‌ر هه‌ر وشکی پێکا وا له‌ هاوینی گه‌رم جێ ما

به‌ڵی بگری،به‌ کوڵ بگری،هه‌تا ئاخر دڵۆپ بگری،

به‌ گریه‌ی هه‌وری پایز با نوقم بێ سینه‌ی کزری!

به‌فر ئاسۆی بڵند بگرێته‌ چوارچێوه‌ی بلوورینی،

له‌ چه‌م هه‌ڵسێ خوڕه‌و هاژه‌ی شه‌پۆلی ئاوی خوێنینی!

دڵۆپی ساردو فێنک با له‌ سه‌ر دارو ده‌وه‌ن بڕژێ،

په‌پووله‌ی زه‌ردی ئاڵتوونی له‌ سه‌ر لق هه‌ڵوه‌رێ، بپژێ

به‌ڵێ! بگری هه‌ور،بارانی پایز بێ وچان بگری،

له‌ سه‌ر باغچه‌ی گوڵێ وا سیس ئه‌بێ ئاخر چڵی عومری!

بگرمێنێ،ته‌پ و نم دابکا،بیکاته‌ شه‌ست،هه‌رگیز،

نه‌وه‌ستێ قوڵپی گریانی،نه‌وه‌ستێ هه‌وره‌که‌ی پایز،

ته‌بیعه‌ت زه‌ردو ژاکاوه‌، له‌ حاڵی گیان که‌نشتایه‌،

نیشانه‌ی ماته‌می پایز له‌ فرمێسکی درشتایه‌



 هیوا مەگری

هیوا مەگری، هەنسکی نیوەشەو بەس هەڵ دە، بەس بگری
لە چاوی بێ قەرارم بۆچی دەرمانی وەنەوز ئەبڕی؟
کوڕی خۆم، کۆرپەڵەم، میوانی دونیای تازە خوڵقاوم
ئەدا گریەت، بە زەبری چز، لە ڕۆحی پڕگلاراوم
چیە ئەو گریە بێ غایە، کڕووزەی نیوەشەو، خورپێن؟
چیە ئەو قەترە وردانەی لە چاوت بێ مەئال ئەڕژێن؟
لەگەڵ ئەو غونچە ساوایەی لە سەر خەڵفی بەهار ئەڕوێ
چیە فەرقت؟ لە بەر چی ئەو هەتاکوو سیس ئەبێ ئەنوێ
وەکوو ئەو بەرخە بچکۆڵەی کە هەر ئێستا لە دایک بوو
لە بەر چی نەشئەی یاری، هەڵت ناداتە سەر پاشوو؟
ئەڵەی ئەو زەڕنەقووتەی پەپکەمارە، فەڕشی هێلانەی
چ ئێشێکە، کوڕم؟ بۆ چی لە سەر ئەو هەڵکڕووزانەی؟
چیە توخوا؟ چ سڕێکە وەها مەحکوومی گریانی؟
کە تۆ هێشتا لە خەم ناگەی، لە مەعنای گریە نازانی
ئەگەر وەک باوکە حەسرەت دیدەکەت، زەهرت بچێژایە
زەمان گەردی ئەمەلتی گشت، بە دەم باوە بپێژایە
لە ناو کڵپەو و بڵێسەی نائومێدی و حەسرەتا یەکسەر بسووتایە
بەهاری عومری جوانیت، هەم گوڵ و هەم بەر، بەڵێ ڕۆڵەم
ئەگەر وەک من کەمێک بەدبەختی ئیدراکیش لە تۆشی رەش بکردایە
نە وەک شەو، ڕۆژی ڕووناکیش، حەقت بوو
حەقت بوو عەرش بلەرزێنی، بە ناڵەی ڕۆحی پڕ ئێشت
لە ئەستێرەی سەما بپژێنی فرمێسکی دڵێ ڕێشت
حەقت بوو ئەو هەموو گریانی نامەفهووم و بێ مەعنا
زمانی بەست و تەقریری شکاتت بێ، لە دەست دونیا
حەقت بوو بێ وچان بگری، بە سەر تاوانی باوکیما
بەحر پڕ کەی لە تف، بیدەی بە ناوچاوانی باوکیما
بەڵام ڕۆڵەم، کە تۆ هێشتا لە فەجری زیندگانیتای
لە بەر دەرگای تەلسمی بەخت مەجهوول و نیهانیتای
بە چی مەعلووم بە شوێن هی منا ئەڕژێ، چەمی عومرت؟
سەراسەر پێ کەنین و خوڕڕەمی نابێ، خەمی عومرت؟
بەڵێ بەرخم، ئەگەر چی هەر وەکوو یەک ژینی گش لایە
لە بەینی بێشکە و قەبرا، بڕینی عەینی ڕێگایە
هەموو هەر قافڵەی بێ ئیختیاری سەر زەمینێکین
هەموو دێین و دەڕۆین تاکوو ئەگەین، یەعنی ئیتر ئەمرین
وەلێ کۆچی ژیان، کۆچێکی پڕ سێحر و پڕ ئەفسوونە
لە یەک سەرچاوە دوو قەترە، یەکێ لێڵ و یەکێ ڕوونە
هەیە وەک من بە سەر دڕکا ئەنێ هەنگاوی ئاوارە
هەیە هی واش کە فەڕشی ژێری پێی، ئاوریشمی گوڵزارە
ئەوەندەی ڕۆحی مەئیووس و مەلوول تاری ئەکا دونیا
ئەوەندەش نوور لە ڕۆحی شادەوە، ئەڕژێ بە سەر سەریا
کوڕم، هەر وەک لە ئوعجووبەی ژیانا بەختی بەد ئەگری
شتێکیش بەختیاری، پێ کەنین، گرتوویە چوار دەوری
بە خۆڕایی مەترسە، خەم مەخۆ، مەگری، لە ئەستێاوە
بە چی مەعلووم کە چی لەو تەختی ناوچاوانە نووسراوە؟


 زه‌نگی په‌ستیی١

ئه‌وا دیسان له‌ گۆشه‌ی نادیاری
دڵم، هه‌ڵسا زڕه‌ی زه‌نگی فگاریی٢

به‌ ئه‌سپایی، به‌ بێهێزیی، به‌ عاسته‌م،
هه‌وای ڕۆحم ئه‌خاته‌ سه‌ر له‌ره‌ی خه‌م!

به‌ ئه‌سپایی، به‌ له‌رزۆکیی، هه‌ژاریی،
ئه‌ناڵێنێ له‌ شوێنی نادیاریی!

زمانێک دێته‌ گۆ هه‌رچه‌ن زڕه‌ی دێ،
که‌ تێر نابم له‌ گوێکرتن به‌ دوو گوێ!

زمانێک، به‌سته‌یه‌ک، ده‌نگێک، نه‌وایه‌ک،
سکاڵایه‌ک، هه‌ناسه‌ و ئاخ و ئایه‌ک

که‌ تێی ناگه‌م، که‌ نازانم ئه‌ڵێ چی،
به‌ڵام خوڕخوڕ له‌گه‌ڵیا ڕۆحم ئه‌گری!

چییه‌ ئه‌ی ڕۆحی بێ لێوار و بێ په‌ی
له‌ تۆ ناشاره‌زایی من هه‌تا که‌ی؟

چییه‌ ئه‌م ده‌نگه‌؟ ئه‌م ئاوازه‌ دووره‌؟
که‌ پێهه‌ڵهێنه‌ری چاوی شوعووره‌؟

که‌ دێ په‌ستم، که‌ نایه‌ ئاره‌زووی دڵ
به‌ دوویا وێڵ ئه‌بێ مه‌نزڵ به‌ مه‌نزڵ!

چییه‌ ئه‌م زه‌نگه‌ زرنگه‌ی دێ به‌ ماتیی
که‌ ژێر ته‌م که‌وتووه‌ شوێنی وڵاتی؟

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------
١٩٤٠-گۆران


١. هه‌ندێ جار له‌ قووڵایی دڵما هه‌ستی په‌ستییه‌ک ئه‌که‌م، له‌ چه‌شنه‌ مه‌ستییه‌ک ئه‌چێ. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌وه‌نده‌م بیر و خه‌یاڵ و لێکدانه‌وه‌ لێ ئه‌ورووژێنێ، شه‌که‌تم ئه‌کات، که‌جی ئه‌گه‌ر سه‌رده‌مێکی نه‌ختێ درێژ خۆیم لێ بشارێته‌وه‌، گیانم وه‌کو مناڵ ئه‌که‌وێته‌ به‌یاییه‌کی به‌ کوڵ بۆی... ویستم ئه‌م بیرانه‌م له‌ قاڵبی شیعردا داڕێژم، هه‌رچه‌ن تێکۆشام، هه‌ر توانیم ئه‌مه‌ بێنمه‌ دی.

٢. فگاریی: په‌ستیی و عاجزیی




ئاواتی دووری


ئەی چاو! چەشنی بازی قەفەس هەڵوەری پەڕت،
کوا باڵە تیژەکانی نیگای حوسنی دڵبەرت؟
کوانێ دوو چاوی مەست؟ کوانێ؟
کوانێ برۆی پەیوەست؟ کوانێ؟
کوانێ زوڵفی ڕەش؟
کوڵمی ئاڵ و گەش؟
کوا هەیکەلی جەمال؟
کوا حوسنی بێ میسال؟
ئەی گوێ! زەلیلی چاوم و بەر تۆ پەنا ئەبەم!
دەنگێ لە یاری دوورەوە، چی بکەم لە زیل و بەم١؟
با بێ، خەندەی پڕ ئاهه‌نگ بێ!
نەغمەی نازی شۆخ و شەنگ بێ!
زڕەی بازن بێ!
بەرەو لای من بێ!
هاڕەی هەیاسەکەی،
ورشەی کراسەکەی!...
ئەی حیسسی شاممە! لە چاو و لە گوێچکە مەئیووسم،
بۆنێ لە یارەوە دێنێ خیتامی ئەفسووسم؛
با بێ: بۆنی هەناسەی بێ
پڕ بە سینەم وەک تاسەی بێ!
با بێ بۆی مەمەی
لە درزی سوخمەی
بۆنی وەنەوشە، گوڵ
مێخەک، عەتر، سمڵ...
ئەی لامیسە! ئەگەرچی نەبوو دەنگ و ڕەنگ و بۆ،
وەک شێت بەعەقڵی خامەوە خۆم خستە بەختی تۆ!
کوا تەماسی لەشی نەرمی؟
کوا لەزەتی کۆشی گەرمی!
کوا مەمکی پڕ چنگ؟
لیمۆی باخی سنگ؟
کوا ماچی لێوی ئاڵ
جورعەی٢ ئەبەد، خەیاڵ؟
ئەی خاتیراتی عومری گوزەشتەم، دەخیلی تۆم!
خنکاوی بەحری دووری نەکەی عەشقی ڕەنجەڕۆم؛
جیلوەت لە چاوم ون نەبێ
هەرگیز لای تۆ نووستن نەبێ!
چەشنی ئاوێنە
دائیم بنوێنە:
عەشقی قەدیمی یار
تا وەختی ئیحتیراز٣


١. زیل و بەم: تیژ و بۆڕ یا باریک و قەبە، سیفەتن بۆ دەنگ لە مۆسیقادا
٢. جورعە: قوم، فڕێ لە خواردنەوە
٣. ئیحتیزار: سەرەمەرگ




بێدارییه‌ک...

ژوورم ته‌نیا و دنیای به‌ر په‌نجه‌ره‌ی ژوور، 

به‌ چوارده‌وری باخچه‌ی کۆشکا، هه‌تا دوور،

دارستانی سه‌روه‌ و سنه‌وبه‌ری سه‌وز  

شه‌و ڕووناکه‌ و چاوم یاخی له‌ وه‌نه‌وز

ئه‌ی بولبولی شه‌به‌قی شه‌و! بخوێنه‌، 

هه‌ستی 'جوانی په‌رستی'م بورووژێنه‌

با به‌ زه‌بری مه‌ستیم به‌ ئاوازه‌ی نوێت!  

وێڵی دارستان بم کاتێک: خه‌ڵک ئه‌نوێت!

ئه‌گه‌ر عه‌شقی هونه‌ر، وه‌ک تۆ، ئه‌ی بولبول، 

له‌ناو ڕه‌گما له‌گه‌ڵ خوێنا بدا پل،

منیش وه‌ک تۆ خه‌وم ئه‌خه‌مه‌ ژێر پێم،  

دێم به‌ چڕی دارستانا ئه‌گه‌ڕێم.

به‌ لای له‌شی سپی په‌یکه‌ره‌کانا 

تێئه‌په‌ڕم، ده‌ستی چه‌پ له‌ گیرفانا،

ئه‌شێلم گیای بن داری نوقمی ئاونگ،  

بای دارستانله‌رزێن ئه‌مژم پڕ به‌ سنگ

به‌ شه‌پۆلی گه‌ڵای سه‌وزا که‌ ڕوانیم،  

سۆزی له‌ره‌ی نوێ ئه‌چێته‌ گۆرانیم؛

وه‌ک شووشه‌ی عه‌تر وشه‌کانی هه‌ڵبه‌ستم  

ئه‌گرن بۆنی گوڵی له‌یلاخی ده‌ستم

ئه‌وسا مه‌گه‌ر، زاتێک بنێمه‌ به‌ر خۆ، 

ده‌م له‌ جوانیی تۆ به‌م هه‌واری مۆسکۆ!




هەڵبەستی دەروون

هەرچەن ئەکەم، ئەو خەیاڵەی پێی مەستم
بۆم ناخرێتە ناو چوارچێوەی هەڵبەستم!
لێکدانەوەی دەروون، قسەی زمانم: 
بۆچی وەها دوورن لەیەک؟ نازانم!
ئەمویست دەروون بکرایەوە وەک تۆمار
دەرکەوتایە دنیای جوانتر لە بەهار،
دەرکەوتایە: ئاوات، هیوا، خەوبینین...  
پرشنگدارتر لە ئەستێرەی قوبەی شین!
دەرکەوتایە: مانای مەنگی دەریایی،
کە نەرمەبا لە ڕووی ئەدا ئەسپایی
دەرکەوتایە ئەو دنیایەی کە شیعری
بێ فرمێسکە و زۆرتر لە فرمێسک ئەگری
زەردەخەنەی بێ ئاوێنەی دەم و چاو
تیژگێک ئەدا ڕووناکترە لە هەتاو!..
بەڵام ئەفسووس! کە ئەو شیعرە جوانانە
باڵدارێکن جێ ناهێڵن هێلانە
لە ناوەوە ئەجریوێنن، ئەخوێنن
هەرگیز قەڵەم بە کاغەزا ناهێنن!..

 




له‌ لادێ

کراس‌که‌تانی که‌واسه‌وزی به‌ژنوباڵا به‌رز،
به‌ شان و گۆزه‌وه‌ چه‌ن جوانی ئه‌ی په‌ری سه‌ر ئه‌رز! 

له‌ دووره‌وه‌ چ نمایانه‌ پێچ و سه‌رپۆشت!
چ زوو ئه‌گاته‌ ده‌ماخم شه‌پۆلی بۆی خۆشت!
 
شه‌ماڵی ڕێگه‌ی کانی ئه‌خاته‌ باڵاکه‌ت،
له‌رانه‌وه‌ی له‌شی زیوینی شۆڕه‌بیی که‌ڵه‌گه‌ت!
 
ئه‌ڕۆی به‌ عیشوه‌، به‌ له‌نجه‌، به‌ وه‌زنی گۆرانی
ئه‌ڕۆی... زڕه‌ی که‌مه‌ره‌ت دێ هه‌تاکو به‌ر کانی
 
ئه‌گه‌یته‌ کۆمه‌ڵی پیاوانی به‌رده‌می مزگه‌وت،
سڵێک ئه‌که‌ی وه‌کو ئاسک له‌ سێبه‌ری ئه‌شکه‌وت!
 
له‌ ڕێگه‌تا هه‌یه‌ پۆل پۆل له‌ لاوی دێ کۆمه‌ڵ،
که‌ هه‌ر یه‌که‌ گوڵی هێناوه‌ چه‌شنێ، پڕ باخه‌ڵ!
 
هه‌موو به‌ عه‌زره‌ته‌وه‌ن گوڵ فڕێ ده‌نه‌ به‌ر پێت،
خوایه‌ ئاخۆ گوڵی کێ به‌ دڵته‌وه‌ ئه‌لکێت؟...

نووسراوە لە لایەن ئه وین، لە ڕێکەوتی شنبه پنجم اسفند 1391،لە  کاتژمێری  1:57 |

 

بۆ داگرتنی(دانلۆد)کتێبی ڕازی تەنیایی-هۆنراوەی مامۆستا ئەحمەد هەردی-نووسینی کەریم دانشیار لێرەدا کلیک فەرموون

بۆ بیستن و یا داگرتنی( دانلۆد )شێعری دیوانی ئه حمه د هه ردی-ڕازی ته نیایی لە قەبارەی (فوڕمەت ) mp3  لێرەدا کرتە (کلیک ) فەرموون


ژیاننامه

ھەموو ئاواتی ئاکامم گوڵاڵەی لالەزارێ بوو

شریتی سەرگورشتەی من خەوێکی نەوبەھارێ بوو

ھەموو پێچانەوەی ژینم بریتی بوو لە چیرۆکی

لە کورتی و زوو بەسەرچوونا بزەی سەرلێوی یارێ بوو


١- ساڵی 1922 لەسلێمانی لەدایك بووە.
٢- ساڵی 1941 بووە بە مامۆستا لەقوتابخانە سەرەتاییەكاندا.
٣- لەكۆتایی چلەكاندا لەسەر هەڵوێستی سیاسی لەوەزیفە دەركراوەء چەند جارێك تووشی زیندانء دوورخستنەوە بووە.
٤- ساڵی 1957 كۆمەڵێك شیعری بەناوی (رازی تەنیایی)یەوە بەچاپ گەیاندووە.
٥- ساڵی 1959 لەگەڵ كۆمەڵێك هاوڕێی تردا "كۆمەڵەی ئازادای ژیانەوەی یەكێتیی كورد- كاژیك"یان دامەزراندووەء هەر خۆیشی بووە بە بەرپرسی یەكەمی.
٦- سەردەمێك ئەندامی دەستەی بەڕێوەبردنی ناوەندی یەكێتیی نووسەرانی كورد بووەء سەردەمێكیش سەرۆكی لقی سلێمانی بووە.
٧- ساڵی 1963 پەیوەندیی كردووە بەشۆڕشی كوردستانەوە.
٨- ساڵی 1966 لەسەردەشت لەلایەن دەزگای موخابەراتی ئێران (ساواك)ەوە دەستگیر كراوەء لەگەڵ بەربوونیدا گەڕاوەتەوە بۆ كوردستانی عێراق.
٩- پاش رێكەوتننامەی 11ی ئازاری 1970، ساڵی 1973-1974 لەكۆلیجی ئادابی زانكۆی سلێمانی مامۆستای موحازیر بووە.
١٠- لەگەڵ هەڵگیرسانەوەی شەڕدا، ساڵی 1974 دیسانەوە پەیوەندیی كردووە بەشۆڕشەوە.
١١- پاش هەرەسهێنانی شۆڕشی ئەیلوول، لەئێران ئاوارە بووە تا ساڵی 1979.
١٢- ساڵی 1979 شەڕی نێوخۆی حیزبەكان نائومێدی دەكاتء بڕیار دەدات بۆ پاراستنی هەڵوێستی سەربەخۆی خۆی، بگەڕێتەوە بۆ سلێمانی.
١٣- لەگەڵ باڵاگرتنی دڕندەیی بەعسدا، جارێكی تر لەساڵی 1988دا پەیوەندی كردۆتەوە بە شۆڕشی كوردستانەوەء بۆ ماوەیەك بووە بە سكرتێری گشتیی پارتی سوشیالیستی كورد (پاسۆك).
١٤- ساڵی 1989 وازی لە پاسۆك هێناوەء وەكو كەسایەتییەكی سەربەخۆ لەڕیزی شۆڕشدا ماوەتەوە تا راپەڕینی 1991.
١٥- ساڵی 1992 لەلەندەن نیشتەجی بووەء هەر لەوێش لێكۆڵینەوەكەی لەسەر (كێشی عەرووز لەشیعری كوردیدا)، تەواو كردووە.
١٦- پاش رووخانی رژێمی بەعس گەڕاوەتەوە بۆ كوردستانء ساڵی 2004 لێكۆڵینەوە عەرووزییەكەی بەچاپ گەیاندووە.
١٧- بەهۆی ژیانی پڕ لەئاوارەییء دەربەدەرییەوە، گەلێك لێكۆڵینەوەء دەقی ئەدەبی و هونەریی فەوتاون و رووناكییان نەدیوە.
١٨- رۆژی 29/10/2006 لەماڵەكەی خۆیدا لەسلێمانی كۆچی دوایی كردووە.


شێعرەکانی مامۆستا ئەحمەدی هەردی


ڕازی ته‌نیایی


ژیان و ئه‌ركی ناخۆشی په‌پووله‌ی ئاره‌زووی كوشتم
شه‌رابی جامی دڵداری له‌ تافی لاوییا ، ڕشتم !
ته‌می ڕۆژانی پڕ مه‌ینه‌ت وه‌ها تاریك و چڵكن بوو
نیگاری خۆشه‌ویستی دڵ ، په‌ری ئاسا، تێیا ون بوو !
شه‌وی ته‌نیایی، ڕووناكی چرای ئاواتی ، خنكاندم
ده‌سی ناكامی ، ئاوازه‌ی ده‌روونی كه‌یلی تاساندم
ئه‌وا ئێستا له‌گه‌ڵ زامی ،

ده‌روونی پڕ له‌ ناكامی
ئه‌پێوم چۆڵی سه‌رسامی

****

له‌ ته‌نیایی شه‌وی ژینا، ئه‌نێم هه‌نگاوی كوێرانه‌ !
نی یه‌ ده‌ستێ ده‌رم بێنێ له‌ ناو ئه‌م گۆڕه‌ وێرانه‌
نی یه‌ جوانێ، سه‌ری كاسم بنێمه‌ سه‌ر دڵی نه‌رمی !
كه‌ هیلاكی له‌شم ده‌ركا خه‌وی سه‌ر باوه‌شی گه‌رمی
ئه‌گێڕم چاوی بێ تینم به‌ تاریكی شه‌وا، سه‌رسام
نی یه‌ پڕشنگی دوو چاوی ، كه‌ ڕووناكی بكا، ڕێگام !
به‌ غه‌یه‌ری باڵی خه‌مناكی،

شه‌وی پڕ ترس و سامناكی !
نییه‌ یه‌ك تۆزه‌ ڕووناكی !

****

نی یه‌ ته‌نیا په‌ریزادێ، كه‌ پاڵم پێوه‌نێ ، نازی
كه‌ به‌هره‌ی سیس و ژاكاوم ببوژێنێته‌وه‌، ڕازی
تریقه‌ی ئه‌و، ته‌می ئه‌م ئه‌یسه‌ ڕاماڵێ له‌سه‌ر چاوم
وه‌كو لای لایه‌ ژیری كا، دڵی منداڵی گریاوم
به‌ڵێ گوێ هه‌ڵئه‌خه‌م بێجگه‌ له‌ خورپه‌ی سست و لێدانی !
دڵی په‌ستم ، كه‌ نووزه‌ی دێ به‌ ئاسته‌م ڕازی په‌نهانی
نییه‌، هه‌ر ده‌نگی هیچ نایێ

له‌ هیچ شوێنێ، له‌ هیچ لایێ
شه‌قه‌ی باڵی شنه‌ی بایێ !

سلێمانی 1951


چه‌پكه‌ گوڵێك بۆ ست فاتمه‌


فاتمه‌ ! دوو چاوی مه‌ستت، پڕ ته‌لیسمی جوانی یه‌
پڕ شه‌رابی خۆشه‌ویستی و ئاره‌قی یه‌زدانی یه‌،
به‌ژن و باڵاكه‌ت نموونه‌ی هه‌یكه‌لی یۆنانی یه‌،
لار و له‌نجه‌ت مۆسیقایه‌، به‌سته‌یه‌، گۆرانی یه‌

بووكی ڕازاوه‌ی خه‌یاڵم ، گیانه‌كه‌م ست فاتمه‌ !
تاقه‌ پڕشنگێكی چاوت ئه‌وپه‌ڕی ئاواتمه‌..

گه‌رچی دڵداری له‌ خاكی ئێمه‌دا ئه‌فسانه‌یه‌
هه‌ر به‌ ته‌نیا بۆ كوڕی خاوه‌ن ته‌لار و عانه‌یه‌
گیانه‌كه‌م ! ئه‌مما دڵی من له‌و دڵه‌ شێتانه‌یه‌
بێ ئه‌وه‌ی هیچ شك به‌رێ، كوژراوی ئه‌و چاوانه‌یه‌

هه‌ر به‌ ته‌نیا خۆشه‌ویستی شك ئه‌به‌م، ست فاتمه‌ !
سه‌روه‌تم ناوێ، بزه‌ی تۆ، ئه‌وپه‌ڕی ئاواتمه‌ ..

خۆشه‌ویستی وا كه‌ نامه‌ی خوایه‌ بۆ پێغه‌مبه‌ران
به‌رز و ناسك، وه‌ك هه‌ناسه‌ی پڕ گوڵاوی دولبه‌ران
نه‌ك وه‌كو حه‌زكردنی دینار و گه‌وهه‌ر په‌روه‌ران
ئه‌و كه‌سانه‌ی بۆ قڕانێ، چه‌نده‌ دڵیان هه‌ڵوه‌ران !

خه‌ڵقی تر پاره‌په‌رستی با بكه‌ن ، ست فاتمه‌ !
من به‌ ته‌نیا ، تۆ په‌رستی ئه‌وپه‌ڕی ئاواتمه‌..

زۆر كه‌ڕه‌ت هانم ئه‌دا داخی ده‌روونی پڕ گڕم
بۆتی هه‌ڵڕێژم سكاڵای ناسكی گه‌رم و گوڕم
داخه‌كه‌م كاتێ كه‌ دێمه‌ به‌رده‌مت، واقی وڕم
وام ئه‌شێوێنێ به‌ جۆرێ نایه‌ڵێ هیچ ده‌ربڕم!


بووكی ڕازاوه‌ی خه‌یاڵم ، گیانه‌كه‌م ست فاتمه‌ !
گوێیه‌ بۆ ئه‌م ڕازه‌ شل كه‌ی، ئه‌وپه‌ڕی ئاواتمه‌.

سلێمانی 1950


دووچه‌شن دڵداری


ئه‌م دڵه‌ی وه‌ك بت په‌رستێ ڕوو ئه‌كاته‌ چاوه‌كه‌ت
نوێژ ئه‌كا بۆ تیشكی چاو و زوڵفه‌ تێك ئاڵاوه‌كه‌ت
گه‌رچی ئه‌یشێلی به‌ زه‌بری قۆنده‌ره‌ و پێڵاوه‌كه‌ت
قه‌ت به‌ دڵڕه‌ق باست ناكه‌م، نایزڕێنم ناوه‌كه‌ت

چونكه‌ ئه‌یزانم ته‌لاری یاره‌ خواپێداوه‌كه‌ت
مه‌ستی كردووی، بۆیه‌ نابینێ له‌ ئاستم، چاوكه‌ت

باخه‌وان بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ گوڵ ئه‌لاوێنێته‌وه‌
بۆ ئه‌وه‌ی گه‌وره‌ی بكا و بۆ پاره‌ بیگۆڕێته‌وه‌
بیفرۆشێ به‌و كه‌سه‌ی خه‌ڵقی ئه‌ڕوتێنێته‌وه‌
بۆ ئه‌وه‌ی مێزی شه‌رابی پێ بڕازێنێته‌وه‌

كچ له‌لای ئێمه‌ گوڵێكه‌، بۆیه‌ په‌روه‌رده‌ی ئه‌كه‌ن
تا بڕازێنێته‌وه‌ مێزی شه‌رابی ده‌وڵه‌مه‌ن !

ڕه‌نگه‌ لات وابێ كه‌ گوایا یاره‌كه‌ت ماره‌ت ئه‌كا
یا به‌ كه‌یبانووی ته‌لاری به‌رزی ئه‌م شاره‌ت ئه‌كا
ئه‌م خه‌یاڵه‌ت خاوه‌، تووشی، داوی ئه‌و ماره‌ت ئه‌كا
چونكه‌ وه‌ك گورگێكه‌، مه‌یلی ئه‌و له‌ش و لاره‌ت ئه‌كا

ئه‌و به‌ ته‌نیا بۆ گوڵی سه‌ر مێزی باده‌ی تۆی ئه‌وێ
هه‌ر كه‌ جارێ بۆنی كردی، جا گوڵێكی نوێی ئه‌وه‌ێ !

ئه‌و، گوڵی بۆ مێزی باده‌ و پۆكه‌ر و یاری ئه‌وێ
واته‌ تۆی بۆ تێپه‌ڕینی كاتی بێزاری ئه‌وێ
من، گوڵم بۆ تۆوی باخی ژین و دڵداری ئه‌وێ
یانی من، تۆم بۆ ئه‌وینی عومری یه‌كجاری ئه‌وێ

تۆم ئه‌وێ وه‌ك گوڵ له‌ باخی ماڵی مندا هه‌ڵبده‌ی
نه‌ك گه‌ڵی سه‌رمێزی ئیمڕۆ بیت و پێخوستی سبه‌ی!

من. ئه‌وینم هینی عومره‌ و، هی خه‌وی شه‌وگار نی یه‌
وه‌ك خه‌وی خاوه‌ن ته‌لار و خاوه‌نی دینار نی یه‌
هه‌ر بووه‌ و هه‌رگیز ئه‌مێنێ، هینی جار و بار نی یه‌
ئاوی لێڵی كوێره‌ شیوێ، چه‌شنی هی ڕوبار نی یه‌

جا ئیتر من قسه‌ی خۆم پێ گه‌یاندی ، بێ درۆ
حه‌ز ئه‌كه‌ی هه‌ر وه‌ك په‌پووله‌ ڕوو له‌ ئاگر كه‌ و بڕۆ !

ئه‌م هه‌ڵبه‌سته‌ له‌ساڵی 1950دا نووسروه‌ و له‌ ساڵی 1983 دا ته‌واو كراوه


چاوه‌ڕوانی بێهووده‌


هه‌موو ڕۆژێ له‌ به‌ر سه‌یری بتی ئه‌و به‌ژن و باڵایه‌
له‌ سه‌ر ڕێیدا ئه‌وه‌ستم، هه‌تا كوو ئاوی پێم دایه‌ !

به‌ دوو چاوێ كه‌ شه‌وقی چاوه‌ڕوانی ئه‌ی ترۆكێنێ
به‌ دوو چاوێ كه‌ سیڕڕی قووڵی لاوێتی ئه‌دركێنێ

سه‌رنجی ڕێ ئه‌ده‌م ، ڕێگا، هه‌موو شێوه‌ی ئه‌وی تیایه‌
وه‌كوو دنیا له‌ ناو جوانی ئه‌وا توابێته‌وه‌... وایه‌

شنه‌ی با، باسی جوانی ئه‌و به‌ گوێی مندا ئه‌چرپێنێ
هه‌موو ده‌ركه‌وتنی شۆخێ، دڵی من دا ئه‌خورپێنێ

به‌ڵام خورپه‌ی ته‌واوی دڵ له‌ گه‌ڵ هه‌نگاوی ئه‌و دایه‌
كه‌ سه‌رتاپا له‌ ئاوازی به‌هه‌شتی خواوه‌ ... په‌یدایه‌

به‌ڵێ ! كاتێ كه‌ ئه‌و ده‌ركه‌وت، ئیتر من بێ سه‌ر و شوێنم
به‌ تیشكی خۆری جوانی ئه‌و، به‌ جارێ قوڵپ ئه‌دا خوێنم

وه‌كو چۆن نه‌ونه‌مامێ، گه‌رده‌لوول ئه‌یبات و ئه‌ی هێنێ
له‌شم موچڕكی دڵداری، وه‌ها ناخی ئه‌بزوێنێ !

ئه‌گه‌رچی وه‌ك خه‌یاڵی من عه‌با ده‌وری له‌شی داوه‌
له‌ ئه‌ندام و له‌ش و لاری بڵند و ڕێكی ... ئاڵاوه‌

به‌ڵام كاتێ كه‌ با چمكی عه‌باكه‌ی لا ئه‌دا، تاوێ
ئه‌ڕێژێ پووزی نایابی ، له‌ سیحری خوایی، لافاوێ

سلێمانی 1951


په‌یامی یار


له‌ یاره‌وه‌:
له‌ شۆخ و شه‌نگی پاره‌وه‌،
له‌ ڕازی ... پڕ نیانی یا،
له‌ ته‌ك شنه‌ی به‌یانی یا،
په‌یام له‌ یاری جوانه‌وه‌،

گه‌یشته‌ لام..

******

به‌رامه‌كه‌ی،
گوڵاوی باخی نامه‌كه‌ی،
كه‌ ئاوی زینده‌گانی یه‌..
شه‌رابی كامه‌رانی یه‌،
گوڵی هیوای ژیانه‌وه‌،

گوڵی هیوام..

******

چ نامه‌یێ ؟
چ په‌نجه‌یێ ، چ خامه‌یێ ؟
ئه‌وه‌نده‌ دڵ ئه‌كاته‌وه‌ !
خه‌فه‌ت له‌ بیر ئه‌باته‌وه‌،
ئه‌خاته‌ ناخی گیانه‌وه‌:
ته‌زووی به‌تام.

سلێمانی1958



دڵێكی تێكشكاو


به‌ سه‌رسامی له‌سه‌ر لوتكه‌ی بڵندی گه‌نجی وه‌ستاوم !
شریتی عومری ڕابوردووم وه‌كو خه‌و دێته‌ بارچاوم

شریتی چی ؟ سه‌راپا سه‌رگوریشته‌ی ناهومێدیمه‌
فلیمی پڕ له‌ ناسۆری هه‌ره‌س هێنانی لاویمه

تروسكه‌ی تیا به‌دی ناكه‌م، سه‌رنجم چه‌نده‌ لێ داوه‌.
له‌ تاپۆی نامرادیم و ته‌می ناسۆری به‌ولاوه‌.. !

ئه‌وی ئه‌وساكه‌ ڕوناكی ئه‌دا به‌م ژینه‌ شێواوه‌
دڵێكی پڕ له‌ ئاهه‌نگ بوو، كه‌ ئێستا پاكی ڕووخاوه‌ .. !

******

به‌ڵێ ئه‌وسا دڵێكم بوو، كه‌ سه‌رچاوه‌ی ژیانم بوو
دڵێ: مه‌ڵبه‌ندی ئاوات و ته‌وژم و تینی گیانم بوو

دڵێ: گوڵزاری دڵداری و به‌هه‌شتی خۆشه‌ویستی بوو
وه‌كو بتخانه‌ مه‌یدانی بتی جوانی په‌رستی بوو

له‌ گه‌ڵ گریان و هاواری هه‌ژارانا له‌ شینا بوو
له‌ گه‌ڵ ناڵه‌ی كه‌سانا له‌ خورپه‌ و ڕاچه‌نینا بوو

له‌ ژێر سایه‌ی ئه‌وینێكا ، هه‌موو سیحرێكی پۆشی بوو
له‌ كونجێكی خه‌راباتا ، خه‌ریكی باده‌نۆشی بوو

دڵێ بوو: دار و دیواری هه‌موو مه‌ستی نیگارێ بوو
هه‌موو سوچێكی ده‌سكردی ، به‌ڵێنی تاقه‌ یارێ بوو

دڵێ، خونچه‌ی ته‌مای وابوو، له‌ خۆشی ئه‌و ده‌می واكا
كه‌ تیشكی ئه‌و له‌ لێوی دا، گوڵاوپڕژێنی دنیا كا.. !

دڵێ، ئاماده‌ بوو، تاری، هه‌زار ئاوازی لێ هه‌ستێ
به‌ مه‌رجێ: گوڵبه‌ده‌م جارێ به‌ مه‌ستی لێی بدا، ده‌ستێ!

ته‌لاری دڵ، كه‌ دیواری وه‌ها مه‌ستی ئه‌وینی بوو :
له‌ باوه‌ش گرتنی باڵای، هه‌موو ئاواتی ژینی بوو..!
.............................................................
وه‌نه‌وشه‌ و نێرگز و شه‌وبۆ ، هه‌موو سه‌رخۆشی تاسه‌ی بوون
له‌ ته‌ك سروه‌ی به‌یانیدا: ته‌ماداری هه‌ناسه‌ی بوون. !
......................................................................
هه‌موو پێكێكی مه‌ینۆشی، به‌یادی ئه‌و، كه‌ پڕ(مه‌ی)بوو
له‌ مه‌یخانه‌ی دڵا كه‌یلی بزه‌ی ئه‌و جووته‌ لێوه‌ی بوو !

هه‌موو پاڕانه‌وه‌ی وابوو، به‌ شێوان و سبه‌ینانێ :
كه‌ ڕۆژێ لێوی پڕ تاسه‌ی له‌ سه‌ر دوو لێوی ئه‌و دانێ !

******

كه‌چی ئه‌و كۆشكی چه‌ند ساڵه‌ی، دڵم بنچینه‌كه‌ی دانا
به‌ ته‌نیا گه‌رده‌لولێكی(نه‌هاتی)، چوو به‌ ئاسمانا .. !

هه‌موو ئه‌و نیاز و ئاواته‌ی له‌ ناو ناخی ده‌روونا بوو
له‌ داخی بێ به‌ڵێنی ئه‌و به‌ جارێ ته‌فر و توونا بوو .. !

به‌ڵێ، كاتێ به‌خۆم زانی، به‌هاری پڕ ئه‌وین ڕۆیی
خه‌و و ئاواتی چه‌ند ساڵه‌ و به‌ڵێنی پێ گه‌یین ڕۆیی.. !

گه‌لێكم پشكنی دنیا له‌ دووی ئه‌و جووته‌ لێوه‌ی ئه‌و
هه‌زار ئه‌فسووس ! نه‌ ئه‌و ڕۆژه‌م به‌دی كرد و نه‌ شێوه‌ی ئه‌و

نه‌ پڕشنگی له‌ خونچه‌ی دا، نه‌ په‌نجه‌ی دا له‌ تاری دڵ..
نه‌ به‌ژنی شۆخ و شه‌نگی بوو به‌ میوانی ته‌لاری دڵ

نه‌ چاوانی گوڵی ڕشت و نه‌ كلچێوكێكی پیا هێنا
نه‌ پرچی نێرگزی مه‌ست و، وه‌نه‌وشه‌ی شینی داهێنا

نه‌ پێكی نایه‌ سه‌ر لێو و نه‌ بیستم ڕازی شیرینی
نه‌ ماڵ ئاوایی لێكردم نه‌ ئیتر شێوه‌ییم بینی
..............................................................
به‌ڵێ ، ئێستا ئه‌وه‌ی جێ ماوه‌ بۆ من ، یادگارێكه‌
به‌سه‌رهاتی دڵی ورد و به‌سه‌رچوونی به‌هارێكه‌..!


تانگۆی كوردی


تاقانه‌ خونچه‌كه‌ی باخی ژیانم..
زیندوو كه‌ره‌وه‌ی ئاواتی بێ گیانم !
ڕۆشنكه‌ری ڕێگای ژین و مانم..
با له‌ ده‌ستی ژینی په‌ستی شار و دێ، شار و دێ
ڕاكه‌ین و ڕوو بكه‌ینه‌ چۆڵ و هه‌ردێ، ناو هه‌ردێ .
ته‌نیا، وه‌ك ئاسكۆڵه‌ی كۆسار،
ڕوو بكه‌ینه‌ قه‌د شاخ و ناو گوڵزار.

******

له‌ قه‌د پاڵی شاخی هه‌زار به‌ هه‌زار..
له‌ سای سێبه‌ری دره‌ختی ناو گوڵزار.
كونجێ بكه‌ین به‌ هێللانه‌ و هه‌وار..
ده‌ست له‌ گه‌ردن، تاكوو مردن، شۆخ و شاد، شۆخ و شاد
خه‌می دنیا به‌ ماچ بده‌ین به‌ باد، هه‌ر به‌ باد
گۆنات هه‌ڵمژم پڕ به‌ ده‌م
سوور هه‌ڵگه‌ڕێی هێنده‌ ماچت كه‌م..!

سلێمانی 1939



فەلسەفەی دڵــــــــداری

کەجۆگــــا یێــــکەڵی چــەم بێ وچەمیش ێـــــــکەڵ بە دریابێ
شەماڵیش پـــــر لــــە هەستی بێ نیە شت تــــــاکو تەنیابێ

بــە قـــانونی خـــودا ئەشـــیا ئەبـــێ تێــــــکەڵ بــــــــە یکتربن
ئیتـــــــــر بــــۆچی مـــن و تـــۆ تێــــکەلی یەکـــتر ببین نــــابێ

کەچێوەکـــەش بکەن مـــاچی هــەمووئـــــاسمانی بەرزوشین
شەپۆلیش هەر وەکو دڵـــدار لــەمل یـــەك دەستی ئـــالابــــێ

ئەبەد نابێ کە خوشکی گوڵ برای دەرکــــــــات و لێی دووربی
کەتیشکی رۆز زەمینی هـــەر وەکــــــــو دوولبــەر لــەکۆشابی

ئــەوا مانگیش ئەکا ماچی بەحر گــەر تۆش نەکــەی مــــــاچم
هــەمــــووی بــێ کەڵکە ئەم ماچـــانە بـــێ تۆ فایدەی نـــابێ


ئەی دیدە پەری


ئــەی دیدە پــــەری بەو دەمـــــە بەو کوڵمە گوڵینە
بـــــۆکەس نیە تاسەر،ئەوەرێ، ئەم گوڵــــــی ژینە
تـــــاسەرنیە ئــــەم نـــــازە ، وەهـــا دووری مەبینە
ئەو چــاوە گــەلاوێــــژە خـــــەڵاتــــــی کـــــــە برینە
ئەو زووڵفە کە ئێساکە دووتوێـــــی عەمبەری چینە
رۆژێــــــکی کە دێ، تێکەڵی توێی خـــاکی زەمینە

یەو گــــــەردەنە بێگەردە کــــــــە وەك تەختی بلورە
ئــــــەو لێوە کـــــە وەك خونچە تەر و ناسك و سورە
ئێستاکە بەبـــــێ رەحمی سزای جــــــەور و فتورە
لای وایـــــە کە ژین فـــــانی نیەو رێـــــــــگای دوورە
نــــــــایزانێ کە هەر پەنجێ لـــــەم خاکی زەنمینە
کوڵمی دەهەزار(لەیل) و دەمی سەد(مەم و زین)ە

ئەمرۆ دڵــــــی بێچارە ئەبـــــەی ئەیخەیتە نــــــاوداو
نــــایزانــــی سبەینێ ئەکـــــەوی سەرکز و دامــــاو
ئەو جوانیە ئەروات و لـــەچــــاو گومەبێ وەك ئــــــاو
ئــــــەورۆژە ئەبــــــێ دائیمە هـــــەر بێنیە بەرچــــاو
تا رەحمێ بــــکەی ئێستا کـــــە بـــــەم زام و برینە
سەرکز نەبـــــی لەو جێگە بــــــێ سامانی زەمینە

ئــەم چـــەند قسەیەم و توە بـــــەتۆ ئێسە بەچاکی
گەرچـــی ئەشیزانم دڵــــی بـــــــەردت نییە بــاکی
مەروانـەرە ئەمرۆ کـــە بــــەروومـەت گوڵــــــی تاکی
بروانــــە سبەینێ کــــــە لەنــــــاو دامەنــــی خاکی
سەد لـــــەیلی وەك تـــــۆ بووە لــەم رۆشنی ژینە
ئێستاکــــــە لەنـــاو جەرگەیـــــی تــــاریکی زەمینە

سالی١٩٣٩ نووسراوە


خــــــــــــــــــــــــــــه‌رمانه‌


چ سڕێکت له‌ناودڵدا ، حه‌شارداوه‌ به‌په‌نهانی؟

که‌‌چاوت چه‌شنی ئاوێنه‌ وه‌ها بێ په‌رده‌ درکانی؟

ئه‌زانم دڵ هه‌یه‌، وه‌ک مس، که‌ژه‌نك دێنێ به‌ئاسانی

دڵی تؤ زێڕی تێزابه‌ له‌کوێوه‌ ژه‌نگی هه‌ڵهانی؟

ئه‌مانه‌ گه‌رچی تێ ناگه‌مک، به‌ڵام پێوسته‌ بیزانی

هه‌تا ماوم له‌دنیادا، فریيشته‌ی باخی ئاواتم

به‌دڵ هه‌رچه‌شنی خه‌رمانه‌، له‌ده‌وری مانكی گؤناتم


سه‌رچاوه: ماڵپه‌ڕی گاگه‌ش

 

نووسراوە لە لایەن ئه وین، لە ڕێکەوتی جمعه چهارم اسفند 1391،لە  کاتژمێری  19:15 |

بۆ بیستن و یا داگرتنی( دانلۆد )شێعری کەژاڵ ئادەمی لە قەبارەی (فوڕمەت ) mp3  لە سەر ناوی شێعرەکان دا کرتە (کلیک ) فەرموون

به ر به یانی ئازادی--بوکی شیعر--ئاشقێکی نامۆ--کوچه تنهایی(فارسی)--خواب رنگین(فارسی)


كه ژاڵ ئاده می  ساڵی 1983 له شاری سه‌قز له رۆژهه‌ڵاتی كوردستان له دایك بوو. هه‌ر له ته‌مه‌نی منداڵیه‌وه‌ هه‌ستی بۆ شێعرو مۆسیقا بو. له ته‌مه‌نی 8 ساڵاندا ده‌ستی به خوێندنه‌وه‌ی شێعری كوردی كردو خوێندنو نوسینی كوردی له شێعره‌كانی مامۆستا قانع فێر بو. زۆر جار شێعره‌كانی ماموستا قانعی ئه‌كرد به گۆرانی و هه‌ستی پاكو ناسكی مناڵانه‌ی خۆی پێ ده‌رئه‌بڕی.

  كه ژاڵ ئاده می-كتێبخانه ی كوردی ئه وين   كه ژاڵ ئاده می-كتێبخانه ی كوردی ئه وين  

ساڵی 1998 ڕه‌وانه‌ی هه‌نده‌ران بوو له وڵاتی سوید نیشته‌جێ بو. له ته‌مه‌نی 15 ساڵاندا ده‌ستی به ژه‌ندنی ئامێری كه‌مان (ویۆلۆن) كردو له مه‌كته‌بی مۆسیقای "سه‌با" ده‌ستی به خوێندنی تێئۆری موزیك كرد.

كه‌ژاڵ له پاڵ مۆسیقادا خه‌ریكی شێعر نوسینیشه. كه‌ژاڵ بۆ خۆی ده‌ڵێ شێعر نزیكترین رفێقمه كه هه‌مو سكاڵاو ده‌رده‌دڵێكی لا ئه‌كه‌م. شێعره‌كانی كه‌ژاڵ له زبانی خۆیه‌وه وه‌ك ئافره‌تێك نوسراوه. گوێگر به بیستنی گۆرانیه‌كانی كه‌ژاڵ به باشی تێ ئه‌گا كه ئه‌و شێعرانه نۆسراوه‌ی ئافراتێكن و ئه‌وینو ئازارو هاوارو ئاواتی ژنێك تێیاندا خۆ ئه‌نوێنێ.

كاتێ مامۆستا عه‌لی شه‌كوری كه هه‌ر له سه‌ره‌تای كاری هونه‌ری كه‌ژاڵه‌وه مامۆستاو هانده‌رو یارمه‌تی ده‌ری بوه، تێ گه‌ی كه‌ژاڵ ده‌نگێكی به‌سۆزی هه‌یه پێشنیاری پێدا شێعره‌كانی خۆی ئاوێته‌ی مۆسیقا بكات و بیكات به به‌رهه‌مێک.

به‌رهه‌می جوانترین وشه یه‌كه‌مین به‌رهه‌می كه‌ژاڵه. ساڵی 2006 ده‌رچوه و له 6 گۆرانی پێك هاتوه. ‌‌‌‌‌مامۆستا عه‌لی شه‌كوری دانه‌ری ئاوازه‌كانه و گۆرانیه‌كان هۆنراوه‌ی كه‌ژاڵن

كه‌ژاڵ هه‌ستی خۆی بۆ شێعرو مۆسیقا به‌م وشانه ده‌رئه‌بڕێ :

" مۆسیقا هاژه‌ی دڵی پڕ هه‌سته و شێعر زایه‌ڵه‌ی هه‌ستێكی به‌سۆز. كاتێ كه پشكۆی شێعرو مۆسیقا پێكه‌وه ئه‌كه‌ونه گڕ گرتن، ئه‌و كاته‌یه كه جوانترین وشه‌كان له باوشی به‌تینی گۆرانیێكدا خۆیان ئه‌نوێنن. به‌رهه‌مه‌كانم پێشكه‌شی هه‌مو ئه‌و دڵانه‌ی ئه‌كه‌م كه بۆ ئازادی، بۆ عه‌شق و بۆ ئینسانیه‌ت لێ ئه‌ده‌ن. جوانترین وشه‌م پێشكه‌ش ئه‌که‌م به‌و هونه‌رمه‌ندانه و مامۆستایانه‌ی وا هونه‌رو مۆسیقا لایان به ڕێزه و بۆ په‌ره پێدانی تێ ئه‌كۆشن."........

 

نووسراوە لە لایەن ئه وین، لە ڕێکەوتی جمعه چهارم اسفند 1391،لە  کاتژمێری  17:49 |


وەلی دێوانە

بۆ بیستن و یا داگرتنی( دانلۆد )شێعری وەلی دێوانە لە قەبارەی (فوڕمەت ) mp3  لێرەدا کرتە (کلیک ) فەرموون

 

وەلی دێوانە-كتێبخانه ی كوردی ئه وين

 وەلید کوڕی کوێخا محەمەد ناسراو بە وەلی دێوانە ھۆنراوەنووسێکی کوردی سەدەی ھەژدەھەم بووە. ھۆنراوەکانی ئەم شاعیرە کە بە شێوەزاری ھەورامی بوونە پشتاوپشت بیستراون. بۆ یەکەمجار ھۆنراوەکانی لە ڕۆژنامەی ژیان و ژین بڵاو کراونەتەوە، پیرەمێردی شاعیر گرنگیەکی زۆری بە ھۆنراوەکانی داوە و کردوونی بەشێوەزاری سۆرانی. مەحمود خاکی لە ساڵی ١٩٧٠ و عوسمان ھەورامی لە ١٩٧٦دا ھۆنراوەکانی وەلی دێوانەیان کۆکردووەتەوە و چاپیان کردووە. وەلی دێوانە شارەزای زمانی فارسی بووە.



ژیان

ناوی وەلید کوڕی کوێخا محەمەدی تیرەی کەماڵەیییە. باوکی پیاوێکی خانەدان و موڵکداربوە. لە دەشتی شاکەل و شێروانە ھاتۆتە دنیاوە. لە سەرچاوەکاندا ساڵی لە دایک بوونی ئاشکرا نییە، بەڵام گومان لەوەدا نییە کە لە سەدەی ھەژدەیەمدا ژیاوە و مردووە (لە ساڵی ١٧٥٦دا ھێشتا لە ژیاندا

بووە).

وەلی دێوانە-كتێبخانه ی كوردی ئه وين

لە تەمەنی منداڵییەوە باوکی حەزی کردوە فێری خوێندن و نووسین ببێت، لە شاری سلێمانی فەقێیەکی بۆگرتوە فێری خوێندنی بکات و لەسەر دەستی مامۆستاکەی مەلا یوسف فێری خوێندن و نووسین و و قورئان بووە. خوێندەواری وەلی دێوانە و ناوبانگی مامۆستاکەی گەیشتۆتە ھۆزەکانی تر. کوێخا قادر شێروان کە یەکێک بووە لە سەرۆک خێڵەکانی تیرەی کەماڵەیی و کچێکی ھەبووە بە ناوی شەم (شەمسە) داوای لە مامۆستاکەی کردووە ئەمیش فێری خوێندن بکات و پێکەوە لەگەڵ وەلی دێوانە خوێندوویانە. وەلێ شەیدای شەم دەبێ و پەیمانی خۆشەویستیان بەستووە. دەچن بۆ خوازبێنی و بەڵام بڕیاریان داوە تا لە کوێستان بگەڕێنەوە بەدەستگیرانی بمێننەوە. لە کاتی کۆچی ھاوینەی جاف بەرەو کوێستان، ناکۆکی لە نێوان بنەماڵەی شاعیر و بنەماڵەی خۆشەویستەکەی لە کەلی پەیکووڵیدا، ڕوویداوە. بەھۆی ئەو ناکۆکییەوە، دوو دڵدار بە یەک نەگەیشتن و لەیەکتری دابڕاون و یەکتریان نەدیوەتەوە. خۆشەویستی شەم زۆر کاریگەری ھەبووە لەسەر ئەم شاعیرە و زۆربەی شیعرەکانی بۆ خۆشەویستی و لێک دابڕانی شەم بووە.

گۆڕی وەلی دێوانە بە قەد پاڵی کێوی سەید سادقەوەیە لە شارۆچکەی سەید سادقی ناوچەی شارەزووردا.


هۆنراوەکانی

هۆنراوەکانی وەلی دێوانە بە شیوەزاری هەورامی و لەسەر کێشی دە بڕگەیی خۆماڵی نووسراون، هۆنراوەکانی هۆنراوەی سادە و ئاسان و ڕەوانن ئەمەش تام و چێژێکی تایبەتی بە هۆنراوەکانی داوە


نموونەیەک لە هۆنراوەکانی

ھەی شەمی بەشەوق چل چرای شەوان
ھەی ژیانی من ھەی ڕۆحی ڕەوان
ھەی گلێنەکەی دیدەی بێ خەوان
ھەی ئاسکی سەرکەل لەسێبەر سڵ کەر
ھەی ھەوای سازی کوێستانان لە سەر
ھەی عەنبەرین خاڵ سۆسەنی کڵاف
ھەی ڕوناکایی ڕەشماڵانی جاف
ھەی من پەروانەی پەڕ سوتاوی تۆ
ھەی من گیرۆدەی زوڵفی خاوی تۆ
تۆ جارێ نایەی بۆ سەر وەختی من
گوێ نادەی بە ئاە زامی سەختی من
ناپرسیت ئاخۆ من بۆ تۆ چۆنم
بێ باکی لە تین قرچەی دەرونم
ھەوای کوێستانت وا بۆ بووەوە
حەیفت کرد منت لەبیر چووەوە
بێ مروەتیت کرد ھەی شەم دەربارەم
من بۆ تۆ قەیسی سیا ستارەم
وادەی من و تۆ دیوانی خوابێ
مەگەر ئەو ڕۆژە دادم ڕەوا بێ
شەمی شەم ڕوومەت تۆ بەسەلامەت
سکاڵای دڵم کەوتە قیامەت

ئەمەش چەن هۆنراوەیەکی  وەڵی دێوانە بە شێوەی سۆرانی لە کۆکراوەکانی کتێبخانەی کوردی ئەوین

یاران وەسیەتم ئەمە بێ لاتان

یاران وەسیەتم ئەمە بێ لاتان
هەر چەن کەوتوومە دوورە وڵاتان
تەنیا گۆڕکەم لە رێی خیڵان بێ
نزیک هەوارگەی جاف و گوران بێ
کیلێکی بەرزیش بە قەت باڵای(شەم)
لە ژوور سەرم بێ،بێ زیاد و بێ کەم


تاقێکیش وێنەی تاقی برۆی ئەو
کە سوجدەگاهی گیانم بێ بە شەو
بنووسن بە خوێن جەرگی سەر کردووم
کە من بە تیری دەستی(شەم) مردووم
چونکە ئەو(شەمە) تاتاری چینە
لە دەشت بێزارەو و چیا نشینە
بەڵکوو هەڵکەوێ لە راگۆزارێ
رێگای بخاتە سەر گۆڕم جارێ
بزانێ کوشتەی دەستی خۆیەتی
لە خاکا مەیلی رەنگ و بۆیەتی
جوابی پرسیاری گۆریشم وایە
یاری مەحشەرم شەری لەیلایە

هۆنراوەی"وەلی دێوانە"
وەرگێرانی"مامۆستا پیرەمێرد"
وتنی"مامۆستا کەریم کابان"


یاران له‌ جه‌رگم،یاران له‌ جه‌رگم

 

شەم شێوه‌ی تیری داوه‌ له‌ جه‌رگم

که‌وتمه‌ گیانه‌ڵڵا دواکاتی مه‌رگم

مه‌مشۆن و کفن مه‌که‌ن به‌ به‌رگم

تکایه‌ مه‌یشۆن جێی برینی له‌ش

با له‌ زام بتکێ تکه‌ی خوێنی گه‌ش

شه‌هید بێ کفن و بێ شتن چاکه‌

هه‌رکه‌س شه‌هید بێ بێ گه‌رد و پاکه‌

به‌لام وه‌سیه‌تم ئه‌مه‌یه‌ یاران

دوور له‌ ووڵاتم وام له‌ دیاران

تو خوا با گۆڕم له‌ رێ ی خێڵان بێ

له‌سه‌ر ریگای شه‌م شاخی گێڵان بێ

کێلیکی به‌رز به‌قه‌د باڵای شه‌م

له‌سه‌ر گڵکۆم بێ به‌بی زیاد و که‌م

تاقی به‌ به‌وینه‌ی تاقی برۆی ئه‌و

سوژده‌گای دڵ بێ به‌ رۆژ و به‌ شه‌و

له‌ رووی بنوسن هۆنراوه‌کانم

که‌ به‌ تیری شه‌م ده‌رچووه‌ گیانم

تا هه‌رکه‌سێ دێ کێل و مه‌زارم

بزانێ کوشته‌ی ده‌ستی دڵدارم

چونکه‌ شه‌م گۆنا تاتاری چینه‌

له‌ ده‌شت بێزاره‌ چیا نشینه‌

ڕۆژی هه‌ڵ که‌وێ له‌ رێ گوزارێ

ریگه‌ی بنێته‌ سه‌ر گۆڕم جارێ

بزانێ که‌شته‌ی ئاخ و داخی دڵ

ئێش و ئازاری برده‌وه‌ تۆی گڵ




زندگینامه وه لی دیوانه و چند شعر از او از طرف مظهر رمضانی از پاوه

 

اسمش ولید و پسر کدخدا محمد معروف به "کویخا حه مه سوور" کدخدای  "کەماله" در نزدیکی هورامان تخت میباشد گویند که کدخدا آرزو داشته که پسری داشته باشه و اسمش رو بزاره ولید و دست بر قضا در سال 1180 ه.ق  پسرش به دینا آمد و کدخدا اسمش رو میزاره ولید چون کدخدا ولید رو بسیار دوست میداشت از بچگی میخواست که به دین و درس بپردازد و بنابراین خودش بالشخصه به سلیمانیه رفته و در آنجا در تمام روستاها و مسجدها به دنبال یک فقیه باسواد گشته که ملا یوسف را پیدا کرد و ملا یوسف امام جمعه "کەماله" شد و ولید در نزد او به یادگیری درس و قرآن پرداخت و خواندن و یادگیری ولید زبانزد خاص و عام شد تا اینکه خبر به گوش پدر شمسیه "شه م" میرسد.

شمسیه دختر کدخدا قادر میباشد که اصلیتش جاف میباشد و کدخدا قادر یکی دیگر از کدخداهای یکی از طوایف "کەماله"میباشد کدخدا قادر هم کە به دنبال این میبود که دخترش شمسیه را نزد یک فقیه برای آموختن درس و قرآن بفرستد چونکه هیچ فقیهی را دست نیافته بود دخترش را نزد ملا یوسف میفرستد برای یادگیری و در آنجا عشق شمسیه و ولید آغاز میشود
وملا یوسف هم که از جریان آگاه میشود پدر ولید را آگاه میکند و پدر ولید که آرزویش بوده که تا زنده است عروسی پسرش را ببیند شمسیه را برایش خواستگاری کرده که کدخدا قادر و شمسیه هم قبول میکند و کدخدا قادر نظر میده که تا  وقتی از ییلاق برگشتن نامزد باشن بعد که برگشتن مراسم عقد و عروسی را انجام بدن که این نظر با موافقت کدخدا محمد پدر ولید تصویب شد اما چرخ روزگار چه قسمتی رقم زده خدا میداند!!!
اون سال هر دو طایفه به ییلاق رفتن و موقع برگشتن از ییلاق بر اثر اختلافات جزئی دعوایی بین دو طایفه رخ میدهد که برادر کوچک ولید در آن درگیره کشته میشود و نیروهای کدخدا محمد برای جبران دو تن از افراد کدخدا قادر را میکشند و به اینگونه آتش جنگ و آتش دل ولید شعله ور شد و به مانند مجنون در به در کوه و بیابان شد و تا لحظه مرگ به عشق خود زندگی کرد گویند 2 ماه بر سر راه شمسیه که در آن رفت و آمد میکرد گریه کرده  و وصیت کرده که هر وقت مردم شمسیه را بیاورید تا با صدای قشنگش  سوره یاسین را بر روی مزارم بخواند همانگونه که در شعرش میفرمیاد:

 
وه سیه تم ئیده ن شای شه م روخساران
به ی وه بالینم چوون به ینه ت داران
بی خه وف و ئه ندیش جه که س نه که ی شه رم
هورداره په رده ی حیجابت به نه رم
نه پوشی جه بین "شه مس" خاوه ری
به و وه زانوودا چون ئاسمان په ری
بنیشه وه بان بالینم وه ناز
بوانه سوره ی "یاسین"وه ئاواز
 
 
این بود قسمتی از زندگینامه ولید "وه لی دیوانه"


 
چند شعری از وه لی دیوانه:




فیدای نامت بام ، فیدای نامت بام

تو نامت چیشه ن ؟ فیدای نامت بام
سه د جار وه سه رگه رد ده ست و دامت بام
ره حمت به یو پیم تا غولامت بام
من پە روانه ی ویل وادی ویرانه م
مه جنوون چول گه رد ریسوای زه مانه م
شه وان تا وه رو جه غه م دارانان
ره فیق هام راز وه حشی سارانان
عه بدال به رگیل بیدی مه کانم
جه فا و مه ینه ت کیش زەرده ی هیجرانم
سا و سته م کیش غه م نه دەروونم
هه رده یس" گیل ئاواره ی توونم"ته به
چه ندیوه ن جه دین شای شه م دوور که فته م
سفته ی ئاهیرناک ساتی نه سره فته م
هه ر وه حشی نه شکل شیوه ی دوسمه ن
ره فیق هامراز عاسا و پوسمه ن
من زه وقم و ده نگ ناله ی ئه وانه ن
قنیاتم وه دین دیده ی ئه وانه ن
دوور جه دیده ی دوس من به وان شادم
تا ئه و رو گه ردوون بدو مرادم
ئه ی وه له ده ی شوخ تو گرته ن نه دام
جه شکل و شیوه ی قیبله ی من ته مام
نیم نگاش نه دل ناو شانو
دیده ش وه دیده ی قبله م مه مانو
فیدات بام سه د جار سەییاد سارا
به خشش وه به نده ی خه م پی دا وارا
ئازادش بکه ر ئامان جه دامت
یه خه یلی نه نگین مه بو په ی نامت
ئه و وه له ده ی وه حش ئازاد که ی جه دام
ئینشاللا جه دوو دنیا وینی کام


یاران که رده ن ریش

یاران که رده ن ریش،یاران که رده ن ریش
یه جه رگ منه ن خاران که رده ن ریش
یه دیده ی منه ن نوور نه مه نده ن تیش
یه زام منه ن زوخاو مه یو لیش
یه دوود منه ن دونیا گیرت نه وه ر
یه سوز منه ن سوزان ده شت وده ر
یه ئاه منه ن وه ئاسمان یاوا
سه قف سه راچه گه ردوون شکاوا
یه سه ودای منه ن نه فخ سوور بیزان
وه خته ن قیامه ت مه حشه ر ئه نگیزان
یه ناله ی منه ن چوون نه ی مه دو ده نگ
مه یو وه قانوون مه تاونو سه نگ
یه زاری منه ن پوسه زگاره ن
عاله م جه زاری من بی قه راره ن
یه شین منه ن شه وان تا وه رو
چوون "قه یس"مه جنوون هام نه بید و کو
یه ویلی منه ن جه سوب تا ئیوار
ده ور مه دو نه ده ور سارا و سه ردیار
یا داخ منه ن داخان جه داخان
داخ که رده ن لاله ی هه رد ئیلاخان
هامسه ران وه خته ن واده ی مه رگم بو
من جه دووری دوس گولگون به رگم بو


تاکه ی


ده ر به ده ر جیگه م کوسار بی
تا که ی ژیانم له یاران جیا بی
تا که ی رووم له که ی ره شی ی تیا بی
تا که ی مه ینه ت کیش ده ردم کاری بی
تا که ی ژیانم بی قراری بی
تا که ی به حه سرت دلم تاسا بی
تا که ی شه ش ده رم ریگه ی گیرا بی
تا که ی دیوانه ت له کوساران بی
تا که ی بی مروه ت بزانه حالم
تا که ی به جه فای تووه بنالم
یا له م به نده دا تو رزگارم که
یا به  یه ک جاری شیت و هارم که



مه حبوب جافان
 
مه حبوب جافان ، مه حبوب جافان
مه حبووب بی عه یب تایفه ی جافان
سه رقه تار ره م عه نبه ر بو نافان
سه رکه یل ره ویل مشکین کلافان
ئاهووی مودبرماس مه کان نه هه رده
چووزه ی سونبول چر نه سا سل که رده
خاویر خالدار خه تاو خوته ن مال
ته تار تایف شوخ شیرین خال
وه ته ن نه زامن سه ربه رز لیلاخ
سه یر سه رکوان سه ییادان و داخ
چه رخ چه م سیاچه م چوست و چالاک پر
شه یدای شکاردوز چنگ و هووناو یر
لاچین شه شدانگ سه حه ر جه لان خیز
شمقار تیژبال ته یر توند گوریز
شه مع شا په سه ند گشت سیامالان
نام تو نه به زم خه سره وان وانان
به و شه وق جه مین شه م روخساره وه
کیت نه دا وه ده م کزه ی ناره وه؟
به و قاش قه تران دل پی ئیشاوه
ستوون یانه ی کیت نه کیشاوه؟
به و دیده ی سای سورمه سای سیوه نگ
موژانت وه هوون کی نه که رده ن ره نگ؟
به و نیم نگای ناز به و له نجه و لاره
ئاخر جه رگ کیت نه که رده ن پاره
به و بالای نه وتوول وه نه وره سته وه
به و کوکوی کلاف ده سته ده سته وه
واچه دل کیت نه ستانان وه زوور
ئاخر یانه ی کیت نه که رده ن خاپوور؟




روناکیم له سه ر
 
روناکیم له سه ر ، روناکیم له سه ر
هه ر من نیم سه ودای عه شقی توم نه سه ر
وینه ی من زوره،له ت و په ت جگه ر
له عشقی بالات ویلن ده ر به ده ر
هه ر لایه ک ئه چم هه ر باسی تویه
هه ر که س ئه بینم هه راسی تویه
له ناو جواناندا جوانی ی تو تاکه!
شاهان حه سره تمه ند گه دا خه مناکه
چه ند موسولمانت تو به "نارت" کوشت
به نیگات خوینی چه ند دلدارت رشت
چه ند مورشید شیت بوون،چه ند سوفیان ویل
دل به سته ی عه شقت لاوانی گشت خیل
"مه لا"ت ریسوا کرد،"فه قی"ت سه رگه ردان 
"شیخ"دەر به ده ر بوو،"ده رویش" له هه ردان
وینه ی په روانه و بولبول شه یداتن
دلانی پر ده رد هه ر له سه وداتن
تو وینه ی"ته رسا"جوان و نازه نین
پیری"سه نعان"یی لائه ده ی له دین
ئه و روژه جوانیت خوا کردی په یدا
سوفی و ده رویش و مورشید بوون شه یدا
له چاووت هه ی داد له بالات هه ی رو!
سه رسام!سه رگه ردان!عاله م له تاو تو
له شاران هاوار،له خیلان غه وغا
هه رکه س ئه بینم خه م ناکه و شه یدا
گه ر "فه رهاد"و"قه یس" بزانن خه به ر
دووباره له خاک سه ر دیننه ده ر
دین به هه یاهوی قیامه ته وه
ببینن جوانی به م قامه ته وه!
هه تا زیندووبم شای"شه م"جه بینم
شیت و خه م بارم دل ماته مینم




داوای لێ بوردنتان لێ دەکەم بۆ ئەو هەڵانەی لە نووسینەکان دان

ڕێز و سپاسی تایبەت بۆ برای بەڕێز و خۆشەویستمان کاک مەزهەر ڕەمەزانی بۆ ناردنی ئەم بابەتە بۆ کتێبخانەی کوردی ئەوین

نووسراوە لە لایەن ئه وین، لە ڕێکەوتی جمعه چهارم اسفند 1391،لە  کاتژمێری  0:8 |

مستوره کردستانی، آن نادره­ ی روزگار، شاعری نازک خیال، ادیبی توانا، مورخی چیره دست و محقق و متشرعی عفیف و پاکدامن، به گفته­ ی بسیاری از شرق شناسان، در روزگار خویش یگانه زنی بود که به نگاشتن و تدوین کتاب تاریخ همت گماشت. تنها زنی بود در جهان اسلام که کتاب شرعیات را برای بانوان به رشته تحریر درآورد.


من آن زنم که به ملک عفاف صدر گزینم                       ز خیل پردگیان نیست در زمانه قرینم

به زیر مقنعه، مرا سری است، لایق افسر                     ولی چه سود که دوران نمود خوار چینم

به معشر نسوان، در سپاس و حمد خدا را                      همی سزد که بگویم منم که فخر زمینم

ماه شرف خان کردستان متخلص به «مستوره کردستانی» دختر ابوالحسن بیگ فرزند محمدآقای ناظر در سال 1804 در شهر سنندج دیده به جهان گشود.

مستوره کردستانی، آن نادره­ ی روزگار، شاعری نازک خیال، ادیبی توانا، مورخی چیره دست و محقق و متشرعی عفیف و پاکدامن، به گفته­ ی بسیاری از شرق شناسان، در روزگار خویش یگانه زنی بود که به نگاشتن و تدوین کتاب تاریخ همت گماشت. تنها زنی بود در جهان اسلام که کتاب شرعیات را برای بانوان به رشته تحریر درآورد.

بی گمان بسیاری از عوامل باید دست به دست هم دهند و مهیا گردند تا مفهومی به واقعیت بدل گردد. در مورد جوامع انسانی نیز به همین گونه لازم است که بسیاری از عوامل دست به دست هم دهند تا فردی پرورش یافته به بشریت عرضه گردد. دو قرن پیش که تعلیم و آموزش حتی برای مردان امری مشکل و برای بانوان امری محال به نظر می رسید، شرایط بسیاری باید فراهم می گشت تا ادیبه ای چون مستوره کردستانی بدان جایگاه می رسید. لازم است که جهت شناخت شخصیتی این چنین، نگاهی گذرا به خانواده و چگونگی پرورش یافتنش افکنده گردد.

خانواده پدری مستوره از قادری های سنندج بودند. در سال 1210 قمری حکومت شاه حسین صفوی، قادری های کرد، «درگزین» همدان را ترک و به سنندج و سلیمانیه مهاجرت کردند. علت مهاجرت آنان به روشنی معلوم نیست و احتمالات زیادی از جمله دعوت کیخسروبگ والی کردستان و یا هرج و مرج حادث شده در همدان وجود دارند. علت مهاجرت آنان هرچه که بوده است، در سنندج به دلیل وجود فضایی علمی و ادبی و نیز آنچنان که مستوره خود می گوید مهر و محبت مردم سنندج و توجه کیخسرو خان والی سنندج آنان را در این شهر ماندگار می کند.

پدربزرگ مستوره محمدآقای ناظر که فردی دانشمند و با کیاست بوده است، به مدت پنجاه سال مسئولیت حفظ امنیت کردستان و نگهداری و نظارت بر دارائی های خوانین اردلان را به عهده داشته و از اعتبار و منزلت خاصی برخوردار بوده است.

پس از وی ابوالحسن بیگ پسر محمدآقا عهده دار وظیفه و مسئولیت پدرش می شود. ابوالحسن و پدرش محمد آقا که خود اهل علم و دانش بوده اند به تربیت و پرورش مستوره توجه خاصی داشته اند.

ابوالحسن پس از ازدواج و به دنیا آمدن ماه شرف، آنگونه که پیداست تا زمانی که مستوره به سن بیست سالگی می رسد میلی به آنکه صاحب فرزند ذکوری هم شود نداشته است و تمام هم و غم خود را صرف پرورش دختر زیبارویش کرده است.

مادر مستوره، ملک نسا خانم از خانواده وزیری های سنندج بوده است که از دیرباز در سنندج سکونت داشته اند و در دربار اردلانها نیز از موقعیت والایی برخوردار بودند. از این خانواده می توان از میرزا فتح الله خرم وزیری نام برد که عموی مادر مستوره نیز بوده است. از فرماندهان لطفعلی خان زند بوده و پس از شکست لطفعلی خان، آقا محمدخان قاجار چشمانش را از حدقه درآورد. پس از آن سعی کرده است که در پس آن چشمان نابینا از روزنه شعر به دنیا بنگرد و شاعری چیره دست و سخنوری توانا بوده است، در سرودن ماده تاریخ نیز مهارت داشته است. مستوره به همراه پسرعمویش رونق در محضر وی به فراگیری اصول شعر می پردازد و یکی از مشوقان مستوره در سرودن شعر همین میرزا فتح الله بوده است. همچنین میرزا فتح الله خود تاریخی گویا از دوران سلطنت صفویه، زندیه و قاجاریه و نیز حکمرانی اردلانها بوده است و مستوره مسایل تاریخی بسیاری را از وی فرا گرفته و یادداشت می کرده است.

همچنین از خانواده وزیری می توان از شیدای کردستانی نام برد که شاعری بلندآوازه و توانا بوده است.

با این اوصاف مستوره در چنین خانواده چشم به جهان گشوده و در فضایی ادبی و فرهنگی و نیز در خانواده ای متمول و متمکن پرورش یافت. پدر و پدربزرگش جهت تربیت و آموزش مستوره تمام سعی و همت خود را به کار بستند و علیرغم کنایه و سرزنش های اطرافیان که فرزند ذکور را وارث ارزشهای خانواده می دانستند و همچنین آموزش دختر را کاری عبث می پنداشتند سعی نمودند اساتیدی در علوم مختلف را به خانه دعوت و آموزش مستوره را به آنان واگذارند. و پدرش نیز در سفرهای مختلف مستوره را به همراه خود می برد و از نزدیک امارات مختلف را به وی نشان می داد و سعی می نمود تاریخ ملل مختلف را برایش بازگو کند و علل سقوط و افول آنان را نیز برایش تببین نماید. همچنین کتابخانه ای از کتب با ارزش و پر محتوا در زمینه های مختلف برایش فراهم نمود تا آنچه را که نزد اساتید نیاموخته بود به نحو اکمل بیاموزد.

آنگونه که پیداست میان مستوره با خسروخان دوم مشهور به خسروخان ناکام فرزند امان الله خان اردلانی والی کردستانی دلدادگی وجود داشته است. مستوره شرط ازدواجش را با خسروخان کناره گیری از حکومت قرار داده بود اما علیرغم مخالفت های شدید خسروخان، قرعه فال به نام وی زده شد و به عنوان والی کردستان برگزیده شد.

مستوره که در تاریخ امارات گوناگون تحقیق و تفحص بسیار نموده بود و شرط حکومت را ریختن خون کسان می دانست، از ازدواج با خسروخان امتناع ورزید. خسروخان به اصرار پدر ناچار با «حسن جهان» دختر فتحلی شاه قاجار ازدواج کرد؛ اما چون دل در گرو مستوره داشت و خود را از یار محبوب و معشوق شیرین سخنش جدا می دید، سر به میگساری و باده خواری و ظلم و تجاوز نهاد؛ آنچنانکه مردم از ظلم و تجاوزهایش آرام و قرار نداشتند. نزدیکانش از وی پرهیز می کردند که مبادا در دام خشم گرفتار آیند. در این فاصله خسروخان چندین بار از مستوره خواستگاری می کند و مستوره هر بار دست رد بر سینه خسروخان می زند تا سرانجام طاقتش به سر آمده و مردان خانواده قادری را زندانی و قصد اعدام آنان را می نماید. مستوره نیز ناچار با وی وصلت می کند و با احترام و عزت فراوان وارد امارات اردلان می شود.

تاثیر مستوره بر خسروخان آنچنان بود که از شوهری میگساره و زنباره، مردی مهربان، مردم نواز و شاعر ساخت. از آن پس تمام هم و غم خسروخان رفاه حال مردم و آسودگی و امنیت آنان بود. عشق خسروخان به مستوره آنچنان بود که از هیچ خواست او سر باز نمی زد. متقابلاً مستوره نیز آنچنان عاشق همسرش بود که پس از وفات وی در سال 1834 در سن 29 سالگی، دیگر ازدواج نکرد و با عشق شوهر وفات یافته اش زیست.

مستوره در امارت اردلان کتابخانه ای عظیم با کتب متنوع در اختیار داشت. همانگونه که خود می گوید بسیاری از مورخان در تدوین و نگارش تاریخ، نکاتی را نادیده گرفته و در کارشان نواقصی وجود دارد؛ لذا تصمیم گرفت که خود کتابی در تاریخ کرد یا تاریخ اردلان بنگارد.

بسیاری از زنان سنندجی جهت رفع نیازهای شرعی فقهی به مستوره مراجعه می کردند و این امر او را برآن داشت تا اقدام به تالیف کتابی در شرعیات نماید و وی نخستین و تا همین چند سال اخیر تنها زنی بود که چنین کتابی را در اوج بلاغت و فصاحت به لحاظ کلامی و پر نغز و مستند و مستدل به لحاظ محتوی در باب شرعیات نگاشته است.

سال 1846 امارت اردلان مورد هجوم نیروهای قاجار قرار می گیرد. بسیاری از خانواده های اردلان من جمله مستوره به کردستان عراق و نزد بابان ها پناهنده می شوند. در سلیمانیه نزد پسرعمه اش حسین قلی خان سکنی می گزیند. اما پس از مدتی بر اثر درد دربدری و آوارگی و از دست دادن عزیزانش در بستر بیماری می افتد و در سال 1847 در سن 43 سالگی جان به جان آفرین تسلیم و در آرامگاه «گردی سیوان» در سلیمانیه به خاک سپرده می شود.

از آثار دیگر مستوره می توان به دیوان اشعارش اشاره نمود. اشعار مستوره به دو زبان فارسی و کردی نگاشته شده اند. اشعار فارسی وی با تاثیر از دوره بازگشت به سبک عراقی سروده شده اند.

هدف دوره بازگشت، رهایی بخشیدن شعر فارسی از تباهی و فقر دوره انحطاط صفوی و زمان آشوب و اغتشاش بعد از آن بود. اینان برای رسیدن به این هدف بر آن بودند تا با تقلید بی قید و شرط از شعر شاعرانی همچون حافظ، سعدی، فردوسی، عنصری و ... حیات ادبی در ورطه انحطاط شعر فارسی را بازیابند، راهی را در پیش گرفتند که قبلاً مشتاق و یارانش آن را برگزیده بودند.

اشعار فارسی مستوره خارج از این دوره نیست. ولی اشعار کردی وی به گویش های هورامی و سورانی (اردلانی) و به سبک شعر هجایی محلی سروده شده اند. متاسفانه بسیاری از اشعار کردی مستوره از بین رفته و یا هنوز به چاپ نرسیده اند. به هر روی اشعار وی زیبا، نغز و با مضامین و مفاهیمی زیبا و بدیع جلوه هایی خاص از شخصیت این بانوی نادره را روشن می سازند.

به جاست که خاتمه بحث بحث در مورد مستوره کردستانی را با سخنی از «اوگیناواسیل آوا» مترجم تاریخ اردلان مستوره و شرق شناس روسی به پایان برد:

«در میان اقوام منطقه خاورمیانه و نزدیک، زن دیگری همچون مستوره که هم شاعری توانا و هم تاریخ نگاری برجسته باشد، ظهور نکرده است. به راستی که سده نوزدهم زن روشنفکری همچون مستوره را به خود ندیده است».

در ادامه یکی از اشعار زیبای مستوره را به زبان کردی می خوانیم:

گرفتارم به نازی چاوه‌کانی مه‌ستــی فـــه‌تتانت

بریندارم به تیری سینه سۆزی نیشی موژگانت

به تاڵێ په‌رچه‌می ئه‌گریجه‌کانت غاره‌تت کردم

دڵێکم بوو ئه‌ویشت خسته ناو چاهی زه‌نه‌خدانت

به قوربان! عاشقان ئه‌مڕۆ هه‌موو هاتوونه پابۆست

منیش هاتم بفه‌رموو بمکوژن بمکه‌ن به قوربانت

ته‌شه‌ککور واجیبه بۆ من ئه‌گه‌ر بمرم به زه‌خمی تۆ

به شه‌رتێ کفنه‌که‌م بدرووی به تای زوڵفی په‌ریشانت

له کوشتن گه‌رده‌نت ئازاد ده‌که‌م گه‌ر بێیته سه‌ر قه‌برم

به ڕۆژی جومعه بمنێژی له لای نه‌عشی شه‌هیدانت

که‌سێ تۆ کوشتبێتت ڕۆژی حه‌شرا زه‌حمه‌تی ناده‌ن

ئه‌گه‌ر وه‌ک من له ئه‌م دونیایه سووتا بێ له هیجرانت

هه‌میشه سوجده‌گاهم خاکی به‌ر ده‌رگانه‌که‌ی تۆیه

ڕه‌قیب ڕووی ڕه‌ش بێ ناهێڵێ بگا ده‌ستم به دامانت

له شه‌رت و هه‌م وه‌فاداری خۆ تۆ مه‌شهووری ئافاقی

فیدای شه‌رت و وه‌فات بم، چی به سه‌ر هات مه‌یلی جارانت؟

ئه‌من ئه‌مڕۆ له مڵکی عاشقیدا نادره‌ی ده‌هرم

به ڕه‌سمی به‌نده‌گی «مه‌ستووره» وا هاتووه‌ته دیوانت

بڕۆ شوکرێ که له ده‌رگای پادشای داوه‌ر

که شۆڵه‌ی ڕۆژی ڕووی والی ده‌گاته کۆشک و هه‌یوانت


منابع:

گازرانی، ایوب؛ مستوره اردلان، زندگی و معرفی آثار او

دیوان مستوره کردستانی، ویراسته محمد ماجد مردوخ روحانی؛ اربیل 2005

آمیدیان، فخرالدین؛ شعرای نامدار کرد؛ تهران 1388

احمدی آیین، جمال؛ مستوره اردلان؛ اربیل 2005

آرین پور، یحیی؛ از صبا تا نیما


 سەرچاوە:کردپرس

نووسراوە لە لایەن ئه وین، لە ڕێکەوتی چهارشنبه دوم اسفند 1391،لە  کاتژمێری  13:17 |

کورده‌واری ئه‌ووڵاته سێحراوی و‌ شێعراو ی یه‌یه‌ که‌ هه‌موودیمه‌نه‌کانی پێکهاته‌ی سروشت،به‌وپه‌ڕی جوانی یه‌وه‌ بوونه‌ته‌ شێعرودره‌ختی شێعر له‌سیما و سه‌ماوزریوه‌وجریوه‌و کزه و  گڤه‌‌ و هاژه ‌و گمه‌ و شنه ‌و شانۆی ئه‌وان چرۆئه‌گرێ و ئه‌وانیش له بێشه‌ی ‌شێعردا کاریگه‌ر و خۆڕاگر و ره‌نگینتر و رازاوه‌تر و قه‌شه‌نگتر ئه‌بنه‌وه ‌و له‌هه‌وری دڵی شاعیردا‌ به‌رده‌وام باران ئاسا دائه‌بارنه‌ سه‌رگۆنا و رۆخساری پیره‌دایکی نیشتمانی کورده‌واری، دیاره‌ له‌م بواره‌دا گه‌لێ قه‌ڵه‌م هاتوونه‌ته‌ عه‌له‌م وبه‌رده‌وام خزمه‌تی حه‌زوتاسه‌و ئاوات وئاره‌زووه‌کانی کۆمه‌ڵانی خه‌ڵکیان کردوه‌که‌ له‌ نێو ئه‌وکۆمه‌ڵانه‌ی خه‌ڵک دا به‌شی گرینگ وهه‌ره رۆح‌ زه‌ریف وله‌ش شلک وناسکی کۆمه‌ڵ واته‌ مناڵان ومێرمنداڵان که‌متر هه‌وڵی بۆدراوه‌و له‌ راده‌ی پێویست خزمه‌تی گه‌شه‌ونه‌شه‌ی هزروبیری مناڵی کۆرد به‌سومبول هیماو داب ونه‌ریت و‌فه‌رهه‌نگ وزبانی دایکی خۆی نه‌کراوه‌ و ئه‌گه‌ریش ناو له‌منداڵان له‌شێعردا هاتبێت زۆرتر مناڵیان کردوه‌ته‌ بیانوو ومناڵ بوه‌ته‌ ئامرازوکه‌ره‌سه‌وپه‌یکی په‌یامبه‌ر بۆ گه‌وره‌کان….

له‌نێو ئه‌و خامه‌ ره‌نگینانه‌ی کوردستانی ئێران که‌ هه‌تا ئێستا هزروبیری له‌ باخچه‌ی مناڵاندا هاتوه‌ته‌ به‌ر به‌ڕێز کاک عه‌بدولره‌حمان فه‌هیمی (ده‌روێش)ه‌ که‌    ساڵی ۱۳۳۴هه‌تاوی له‌ گه‌ڕه‌کی (سه‌رچۆمی وڵیخان) له‌ شاری سه‌قز له‌ دایک بوه‌ خوێندنی سه‌ره‌تایی وناوه‌ندی و زانستگه‌ی له‌ شاره‌ کانی بانه‌و سه‌قزوسنه‌ ته‌واو کردوه

هه‌رله‌سه‌ره‌تای مناڵی یه‌وه‌ هۆگری ئه‌ده‌بیاتی کوردی بوه‌و ئێستا مامۆستای سه‌ره‌تایی یه‌و دواین ساڵی تێئه‌په‌ڕێنێت .

به‌رهه‌مه‌ چاپ وبڵاوکراوه‌کانی بریتین له‌:

۱-      شادی………….بۆمناڵان…شێعر

۲-      ئاشتی………….بۆمناڵان…شێعر

۳-      دنیای بێگه‌رد….بۆمناڵان…شێعر

۴-      کۆترومێرووله‌…بۆمناڵان…شێعر

۵-      ئازار…………..بۆمناڵان…چیرۆک

۶-      به‌یبوون…………………….شێعر

۷-      سێبه‌ری خه‌یاڵ……………..شێعر

۸-      سه‌فه‌رێک بۆ هه‌ولێر………سه‌فه‌رنامه‌

۹-      ته‌قیله‌……………………….هۆنراوه

۱۰- قسه‌ی خۆش باون نه‌بێ …ته‌نز

۱۱- کانی ئه‌وین…………….. باسێک له‌سه‌ر کانیاوی که‌س نه‌زان

۱۲- گردنبند ابی……………. (ملوانکه‌ی شین) وه‌رگێڕان

ئه‌وبه‌رهه‌مانه‌ی ئاماده‌ی چاپن:

۱-      شێته‌وژیره‌……………..بۆمناڵان…چیرۆک

۲-      ئاڵا… ………………….بۆمناڵان…چیرۆک

۳-      نیان وپه‌پووله‌…………..بۆمناڵان…چیرۆک

۴-      کاکڵ وتوێکڵ……………شیکردنه‌وه‌


نموونه‌ی شێعری عه‌بدولڕڕەحمان فه‌هیمی(دەروێش) سەقزی

 

به‌ره‌وئه‌وین

-----------------

شانه‌ به‌ تاکووببیته‌ هاوزمانی زوڵفی یار

خاڵ به‌ تاکوو ببیته‌ هاوده‌می لێوی نیگار

خۆلی رێ به‌ تاکوو بگری دامه‌نی دڵداره‌که‌ت

سوورمه‌ به‌ تاکوو ببیته‌ مه‌رهه‌می چاوی خومار

خۆنه‌پارێزی له‌ که‌یف وعه‌یش ونۆشی زاهیری

بۆمه‌له‌ک تاوس وه‌کووئاده‌م ده‌بیته‌ راوشکار

شه‌م ده‌سووتێت وده‌بێته‌ نوورورووناکی به‌شه‌و

چه‌نده‌ خۆشه‌ هه‌روه‌کوو شه‌م روونی که‌ی شه‌وگاری تار

داببارێنه‌ به‌سه‌ر خه‌ڵکا له‌ میوه‌ی زه‌ردوسوور

گه‌ربه‌ وێنه‌ی داری به‌ر بتکه‌ن هه‌موو ده‌م سه‌نگه‌ سار

په‌ڕپه‌ڕت که‌ن هه‌ر وه‌کوو گوڵ عه‌تری زۆرتریان ده‌یه‌

دابڕێژه‌ له‌عل ویاقووت گه‌ر له‌تت که‌ن وه‌ک هه‌نار

زه‌خمی نه‌شته‌رله‌ت له‌ تی کا دایڕنێ ئازای له‌شت

ناڵه‌که‌ت ئا‌هه‌نگی شادی بێت وه‌کوو سه‌نتووروتار

لامه‌ده‌ هه‌رگیز له‌رێگه‌ی چاکه‌ ،چابه‌ گیانه‌که‌م

باله‌گه‌ڵ نوقڵ ونه‌بات وقه‌ن ببیته‌ هاوقه‌تار

هه‌روه‌کوو “ده‌روێش” ئه‌گه‌ر ژینت سه‌راسه‌ر مه‌ینه‌ته‌

لێو به‌ خه‌نده‌و پێ که‌نین به هه‌رده‌سووڕێ رۆژگار


دووبه‌یتی هه‌ووه‌ڵی ئه‌م هۆنراوه‌ به‌فارسی له‌ مامۆستا مه‌لا کامیل نه‌قشبه‌ندی بوو له‌گه‌ڵ وه‌رگێڕانی ئه‌ودووبه‌یته‌ به‌کوردی کردمه‌ هه‌وێنی غه‌زه‌ڵه‌که‌.

 

(چرکه‌م دێ)‌ بۆ مناڵان ؛

--------------------------------

چرک چرک چرکه‌م دێ

ساڵ دوانزه‌مانگ فڕکه‌م دێ

هه‌م گه‌و‌ره‌م هه‌م بچووکم

‌هه‌م سه‌نگینم هه‌م سووکم

له‌سه‌رتاق داده‌نیشم

سووڕانه‌کاروئیشم

چوارچاره‌کی ته‌واوم

پێچ ومۆره‌ن هه‌ناوم

جار جار زڕه‌ی زه‌نگم دێ

به‌هێمنی ده‌نگم دێ

دنیا به‌من میزانه‌

ناوم چی یه‌ بیزانه‌؟!


(ئاشتی بۆ مناڵان…لاپه‌ڕه‌ی ۲۴)

 

(دایه‌گه‌وره‌)

-------------------------

دایه‌گه‌وره‌م زۆرجوانه‌

قژی ده‌که‌م به‌ شانه‌

په‌لکه‌کانی ده‌به‌ستم

له‌یاریده‌ی ناوه‌ستم

چاویلکه‌که‌ی بۆده‌سڕم

چی پێویست بێ بۆی ده‌کڕم

ده‌یشێلم هێدی وهێمن

ئه‌ویش هه‌ڵناکات بێ من

بۆم ده‌ڵێ چیرۆکی خۆش

خه‌مان ده‌کا فه‌رامۆش

به‌ لایه‌ی‌ لایه‌ی خۆشی ئه‌و

شه‌وچاوم ده‌چێته‌ خه‌و .


(دنیای بێگه‌رد…لاپه‌ڕه‌ ۱۸)

 

(دیان ئێشه‌)

-----------------

سۆران ددانی ئێشا

ئه‌مرۆ دوکتۆربۆی کێشا

دوێنێ شه‌وێ له‌به‌ر ژان

نه‌خه‌وتبوو تابه‌یان

دوای کێشانی ددانی

قه‌دری مسواکی زانی

وتی: له‌مه‌به‌دواوه‌

سستی ئه‌نێمه‌لاوه‌

دوانان خواردن هه‌موو ژه‌م

ددانم مسواک ئه‌که‌م

بائیتر قه‌ت نه‌یه‌شێ

دوکتۆربه‌گازنه‌یکێشێ.


(شادی بۆ مناڵان…لاپه‌ڕه‌ی۱۸)

نووسراوە لە لایەن ئه وین، لە ڕێکەوتی پنجشنبه بیست و ششم بهمن 1391،لە  کاتژمێری  6:54 |

 ساڵی ۱۳۲۰هه‌تاوی له‌ گوندی (ده‌گاگا)ی ناوچه‌ی سه‌رشیوی سه‌قز له‌ دایک بوه‌ له‌ ته‌مه‌نی حه‌وساڵیدا له‌لای مه‌لای ئاوایی “سێفه‌ تاله” ده‌ستی داوه‌ته‌ به‌ر خوێندنی کتێبه‌ سه‌ره‌تایی یه‌کانی ئه‌وکات که‌باوی سه‌رده‌م بوون،پاشان بۆ زانیاری زۆرتر‌ چوه‌ته‌ حوجره‌ی مزگه‌وتی گونده‌کان که‌ ئه‌وکات له‌ هه‌مووکوردستان ته‌نیا شوێنێک بوو هه‌میشه‌ودایم ده‌رکه‌ی ‌ ئاوه‌ڵا بوو بۆ زانیاری  هه‌ژاران که مه‌لاره‌حمان له‌ ئاوایی “باینجان” ه‌وه‌ ‌ گه‌ڕانی گوند به‌گوندوحوجره‌به‌حوجره‌ی ده‌سپێکردوئاوایییه‌کانی “قه‌به‌غڵووجه‌”وسماقڵوو”جه‌وشه‌ن” مزگه‌وته‌کانی”پێنجوێن”وهه‌ڵه‌بجه‌”و”شاره‌زوور”و”سلێمانی” شاهیدی ئه‌و هه‌وڵ وکۆششه‌ی “ئاواره‌”ی تامه‌زرۆی زانین وهۆگروئه‌وینداری ئه‌ده‌ب وهونه‌ر بون وهه‌ن‌…

مه‌لاره‌حمانی ئاواره‌ بێ هووده‌ نه‌بوه‌ نازناوی “ئاواره‌”ی بۆ خؤی هه‌ڵبژاردوه‌ هه‌ست به‌ بی به‌شی ونه‌بوونی وهه‌ژاری کۆمه‌ڵانی خه‌ڵک و گڕوکڵپه‌ی به‌تین وتاوی بیری نه‌ته‌وایه‌تی تووشی چه‌رمه‌سه‌رێی زۆری کردوه‌ به‌ جۆره‌یه‌ک که‌ زیندان وشاخ وداخ و دووری وده‌ربه‌ده‌ری و کوێره‌وه‌ری زۆری دیوه‌…..

به‌ بیستن ودیتنی ناوی “مه‌لا ره‌حمان خه‌یات “وه‌ک که‌سایه‌تی “و’ جه‌فایی وئاواره”‌ یش وه‌ک  ناز ناوی ئه‌ده‌ب وهونه‌رئه‌توانین ژیانی مامۆستا دابه‌ش بکه‌ینه‌ سه‌ر دووکه‌سایه‌تی( نه‌ته‌وه‌یی وئه‌ده‌بی)‌ که‌ ئه‌گه‌ر نه‌ته‌وه‌یی دابنێین بۆ ده‌رفه‌تێکی دیکه‌ له‌ بواری ئه‌ده‌ب وهونه‌ردا ده‌کرێ به‌شێک له‌ به‌رهه‌می هه‌و‌ڵ وته‌قالای ئاماژه‌پێ بکه‌ین که‌وا سه‌ره‌ڕای چه‌رمه‌سه‌ری زۆری رۆژگار توانیویه‌تی دیوانه‌ شێعرێکی به‌که‌ڵک وپڕبایه‌خ بهۆنێته‌وه‌ که‌  له‌ لای بنه‌ماڵه‌که‌ی له‌شاری سه‌قزپارێزراوه‌وبه ‌داخه‌وه‌ هه‌تا ئێستا نه‌هاتوه‌ته‌ نێوکۆڕی کتێبخانه‌ی کوردی یه‌وه.

له‌و به‌شه‌ له‌ کتێبه که دا که‌ئاماده‌ی چاپکردنه‌ زۆرێکی زۆر شێعر هه‌ن که‌ مامۆستا به‌نازناوی (جه‌فایی)یه‌وه‌نووسیویه‌تی ‌‌له‌و شێعرانه‌دا به‌راستی هونه‌ری مامۆستا خۆی نواندوه‌وسه‌رجه‌م سه‌نعه‌ته‌ شێعری یه‌کان به‌ ئیماژو خه‌یاڵ ووێنه‌ی جوانه‌وه‌ که‌ ‌ئیلهامی له‌ خاڵ وخه‌ت وخه‌فه‌ت وخوێن وخه‌بات و خه‌ڵات و خه‌ڵک وخاکی پاکی کورده‌واری پێوه‌دیاره‌ ‌هاتوته ئاراوه که‌ نموونه‌ی ئه‌و هونه‌ره‌ به‌رزه‌ی مامۆستا له‌و شێعره‌ی خواره‌وه‌ ئه‌توانین به‌دی بکه‌ین .

مامۆستا مه‌لاره‌حمانی ئاواره‌ ئه‌وه‌نده‌ شه‌یدای هونه‌روئه‌ده‌بیات بوه له‌گه‌ڵ هاورێ یه‌کی به‌نازناوی (شه‌یدا) خۆی گه‌یاندوه‌ته‌ سلێمانی وته‌نانه‌ت وێنه‌یه‌کیشیان له‌گه‌ڵ مامۆستا (قانع) وهاورێکه‌ی (شه‌یدا) له‌ شاری سلێمانی پێکه‌وه‌ کێشاوه له‌بیره‌وه‌ری ئه‌و وێنه‌دا  مامۆستا ده‌ڵێت: له‌حوجره‌ومزگه‌وتی ئه‌وکات چه‌ن مانگێک له‌خزمه‌ت مامۆستا قانع دابووین رۆژێک وتمان مامۆستا فه‌رموو با بچین وێنه‌یه‌ک وه‌ک بیره‌وه‌ری پێکه‌وه‌ ره‌سم بکه‌ین فه‌رمووی: پێموابێ پێتان وایه‌ من که‌پیرم به‌م زوانه‌ ده‌مرم و ده‌ڵێن ده‌با هه‌تا نه‌مردوه‌ وێنه‌یه‌کی لێ هه‌ڵبگرین چاک بزان ئێمه‌ومانان بۆ خه‌ڵک ئه‌نووسین وله‌ گه‌ڵ خه‌ڵکداین و هه‌رکه‌سێک له‌ دڵی میلله‌ت دا بژی مه‌رگی نیه‌و وێنه‌یشی نه‌بێت هه‌تا هه‌تایه‌ هه‌ر ئه‌مێنێت!..

که‌ به‌داخه‌وه‌ مامۆستا ئاواره یش وه‌ک زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری شاعیران ونووسه‌رانی کوردستان مه‌رگ ده‌رفه‌تی ئه‌وه‌ی پێ نه‌دا هه‌تا به‌رهه‌مه‌کانی له‌دووتۆی کتێب دا بدا له‌سه‌ر سینگ وبه‌رۆکی کتێبخانه‌ی کورده‌واری و‌ سه‌ره‌نجام له‌ خۆرنشینی رۆژی ۲۶مانگی گه‌لاوێژی ۱۳۷۴هه‌تاوی دا به‌ هۆی نه‌خۆشی کوت وپڕبۆهه‌میشه‌ ماڵئاوای کرد له‌ خه‌ڵک به‌گشتی وهونه‌روئه‌ده‌بیات به‌تایبه‌ت.. که جێی ئاماژه‌ پێ کردنه‌ له‌ماوه‌ی سێ ‌رۆژ رێ وره‌سمی پرسه‌و سه‌ره‌خۆشی دا کۆڕێکی شێعرو وتار خوێندنه‌وه هه‌رله‌ مزگه‌وتی (ر‌سوڵ اکڕم) له‌گه‌ڕه‌کی به‌ردبڕان له‌ لایه‌ن ئه‌نجومه‌نی فه‌رهه‌نگی ئه‌ده‌بی و بنه‌ماڵه‌که‌ی به‌ڕێوه‌چوو ژماره‌یه‌کی به‌رچاو له‌ هه‌ستیاران به شێعرو په‌خشان به‌شداری ئه‌وخه‌مه‌گه‌وره‌بوون له‌وانه‌: خوالێخۆش بوو”شێخ نافێع مه‌زهه‌ر”به‌ڕێزان: عومورفاڕووقی’ده‌روێش فه‌هیمی”ره‌حیم لوقمانی”حه‌مه‌ساڵه‌ی سووزه‌نی”"ره‌ئوف گوڵ به‌ده‌ن” حه‌سه‌ن ئه‌مینی”مه‌لا سابیر”هادی هه‌رمێدۆڵ”… شێعرو وتاریان خوێنده‌وه‌ هه‌روه‌ها به‌رپرسی ئیداره‌ی ئیرشاد کاک عوسمان که‌ریمی و به‌رێز کاک عه‌لی په‌رته‌وی نوێنه‌ری شاره‌کانی سه‌قز‌و بانه له‌مه‌جلیسی شورای ئیسلامی ئه‌وده‌وره‌دایش دا به‌شدار بوون ‌. رۆحی به‌ به‌هه‌شتی به‌رین شادبێت.


 نموونه‌ی شێعری مامۆستا ئاوارەی سەقزی

 

رۆژی هیجرانم وه‌کووزوڵفـــــــــــــــــت ره‌ش و توولانییه‌

له‌نجـــــــــــــــــــــــــــــــه‌که‌ت بووکانیه‌ بۆکانیه‌ بۆکانیه‌

قه‌تره‌قه‌تره‌ی ئه‌شکی خوێنم سه‌رزه‌مینی کرد به‌گوڵ

به‌ختی گوڵدانی گڵه‌ گـــــــــــــــوڵدانی گوڵ گوڵ دانیه‌

بازی دڵ به‌ربوو له‌ده‌ستــــــــم زاغی په‌رچه‌م گرتیه‌وه

غه‌یری ئه‌و په‌نهانییه په‌نهانــــــــــــــــــــییه‌ په‌نهانییه‌

مه‌رکه‌بم ئه‌شقه‌وبیابانــــــــــــــــــــــم جه‌فا زادم غه‌مه

حاڵه‌تم بۆتانه‌ وه‌ک په‌روانـــــــــــــــــه بۆ‌ په‌روانییــــــــه‌

چه‌رخی دووری که‌سری په‌نجه‌ی کردووم سه‌دحه‌سره‌تا

چونکه‌ رێی ئه‌ولانییه‌ ئه‌ملانییه‌ ئیملانــــــــــــییــــــــــــه‌

جان فیدا لایه‌ق به‌من بوو تا له‌ لات مه‌قبــــــــــووڵه‌ بوو

قه‌دری زه‌ڕناسی نه‌ما ئه‌و جا نییـــــــه‌ ئه‌مجا نیـــــــــیه

دڵبـــــــــــــه‌رم وه‌عده‌ی له‌دووکوڵمی به‌ من داوه‌ سبه‌ی:

تابـــــــــــــــــــــــــــــــــــــزانن مه‌که‌ وافه‌ردانییه‌ فه‌ردانییه‌

چوومه‌ هێندووستــــــــانی په‌رچه‌م بۆ سوراخی دڵ به‌دڵ

دیده‌یـــــــــــــی شه‌هلا وتــــــــــــــــی: زیندانییه‌ زیندانییه

مامه‌ڵه‌ی بازا‌ڕی خاڵــــــــــــــی لێوی شه‌کـــــــکه‌رباری تۆ

لایه‌قی شاهانه‌ ئه‌م سه‌ودایــــــــه‌ بێ سه‌ودانیــــــــــــــیه‌‌‌‌‌‌

نیلووفه‌ڕ ئاشق به‌ ڕۆژه‌ بۆیه‌ گـــــــــــه‌ردن کـــــــه‌ج ئه‌کا

سینــــــــه‌ چاکه‌ دیده‌کـــه‌م گه‌ر چانه‌بـــــێ پێت چانیــیه‌

مایه‌یی پشکـــــــــــــووتنـــــی گوڵـــــــــــزاره‌ باران ونه‌سیم

باری من لاره‌ له‌بــــــــــــــێ تۆ وانیـــــــــــیه‌ قه‌ت وانیـــیه‌

کاشکی هه‌روه‌ک ره‌قـــــــــــــــیبت وه‌رگری ساغه‌ر ئه‌بووم

چاوه‌که‌ت بێمانــییه بۆ مانیـــــــــیه‌ بۆمانییـــــــــــــــــــــه‌؟

زه‌وقـــــــــــــی ناسازم به‌ سه‌وتــــی سازه‌که‌ی سازاوه‌ ساز

بۆیه‌ قه‌ولــــــــــم جانییه‌ مه‌رجانــــــــییه‌ مه‌رجانیــــــــــیه‌

وا له‌ کۆسارا” جه‌فایـــــی” مه‌دحـــــــــــی له‌یل ئینشائه‌کا

تا بڵــــــــێن: دێوانه‌یـــــــه‌ و دێوانه‌کــــــــه‌ی دێوانیــــــــیه


ئەم وەرگێڕانه ی مامۆستاش جوانه


جارێکیان ئاویک له کێو هاته خوار
له ڕێ به به ردێ گه وره بو دوچار
به نرمی وتی به و به رده سه خته
پیاوه تی ڕێگه ی پیاوی خۆشبه خته
ڕێگه م بۆ چوڵ که و ڕه قی مه نوێنه
توڵه ی نامه ردی په لارو جوێنه
به رد : به لافاوی زۆر قه د نه جوڵاوم
به ئاوی گه وره نه په شۆکاوم
تۆچی هه تاکوو له به ر تو لاچم
به قسه ی تۆ لێره تا ئه وێ ناچم
ئاو له وڵامی به رد نه بوو دڵ ته نگ
پونگی خوارده وه که وته سەر ڕووی سه نگ
هه ر به تێکوشان ئه گه ی به پایه
خۆشی و خۆشبە
ختی ئه که ی به مایه

 

نووسراوە لە لایەن ئه وین، لە ڕێکەوتی پنجشنبه بیست و ششم بهمن 1391،لە  کاتژمێری  6:6 |


ئافره‌تی كورد په‌روه‌ر و خێرخواز و خه‌مخۆری ئافره‌تانی كوردستان، حه‌پسه‌خانی کچی مه‌عرووفی به‌رزنجی نه‌وه‌ی كاك ئه‌حمه‌دی شێخ و ئامۆزای شێخ مه‌حموودی مه‌لیكی كوردستان و هاوسه‌ری شێخ قادری حه‌فید و ناسراو به "حه‌پسه‌خانی نه‌قیب"، له ساڵی 1891دا له شاری سلێمانی هاتۆته دنیاوه.

 

حه‌پسه‌خان له‌و بنه‌ماڵه‌ گه‌وره ئایین و زانست په‌روه‌ره خزمه‌تگوزاره‌ی كورد په‌روه‌رده بووه و بووه‌ته یه‌كێك له ئافره‌ته هه‌ره به‌ناوبانگه‌كانی كوردستان، چونكه ژنێكی به‌خشنده‌ی چاوتێر و خێرخواز بووه و گه‌لێك زمان شیرین و ده‌روون پاك بووه، دیوه‌خانه‌كه‌ی هه‌رده‌م پڕ له ئافره‌تی شاری سلێمانی و ده‌ورو به‌ری بووه و هه‌ر ئافره‌تێك تووشی كێشه‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی یا دارایی بووبێ و زۆریی لێكرابێ، په‌نای بردۆته به‌ر حه‌پسه‌خان و ئه‌ویش به‌دڵێكی فراوانه‌وه له كێشه‌كه‌ی كۆڵیوه‌ته‌وه بۆی چاره‌سه‌ر كردووه و زۆر جاریش یارمه‌تییه‌كی باشی دارایی ئه‌و جۆره ئافره‌تانه‌ی داوه

، تاوای لێهاتوه نه‌ك هه‌ر له ناو ئافره‌تاندا ڕۆڵ و نرخی كۆمه‌ڵایه‌تی خۆی هه‌بێت، به‌ڵكو له ناو هه‌موو خه‌ڵكی كوردستاندا ڕێزو پایه‌یه‌كی تایبه‌تی بووه و له‌و كاته‌ی كه ماڵ و دیوه‌خانه‌كه‌ی حه‌پسه‌خان بوو بووه قوتابخانه‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی كورد و ئافره‌تان لێیه‌وه فێری ڕه‌وشتی به‌رزی كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌بوون، له هه‌مان كاتیشدا مه‌ڵبه‌ندێكی به‌رزی نیشتمانپه‌روه‌ریش بوو، ئافره‌تان له‌و مه‌ڵبه‌نده كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ی ئه‌و شێره‌ژنه كورده، هه‌ستی كوردایه‌تییان ده‌رورووژا و بیری ڕامیاریان له‌لا په‌روه‌رده ده‌بوو.

 
له‌وكاته‌ی كه له كۆڕ و كۆبوونه‌وه‌ی ئافره‌تاندا باسی جلوبه‌رگی ئاڵ و واڵای ژنان و باسی ئه‌م و ئه‌و ده‌كرا، ده‌بینرا له كۆڕ و دیوه‌خانی حه‌پسه‌خاندا هه‌رباسی ڕه‌وشت پاكی و كورد په‌روه‌ریی و مافی نه‌ته‌وایه‌تی كورد و ئازادیی خاكی كوردستان ده‌كرا.
ئه‌م ئافره‌ته تێكۆشه‌ره كوردپه‌روه‌ره‌ دڵسۆزی كوردستان، له ساڵی 1930دا نامه‌یه‌كی ڕامیاری مێژووی بۆ ڕێكخراوی "كۆمه‌ڵه‌ی نه‌ته‌وه‌كان" له "جنێف" نووسی و به‌ ڕاشكاوی داوای مافی چاره‌نووسی كوردی كرد له‌سه‌ر خاكی كوردستان و ئه‌و داوا كارییه‌ ئه‌و ئافره‌ته مه‌زنه ده‌نگێكی باشی دایه‌وه، به‌ تایبه‌تی له‌وسه‌رده‌مه تاریكه‌ی كورد پێی تێده‌په‌ڕی


كاتێكیش كه كۆماری دیموكراتیی كوردستان به سه‌رۆكایه‌تی پێشه‌وا قازیی محه‌مه‌د له 1946.01.22دا له مه‌هاباد دامه‌زرا، حه‌پسه‌خان به‌هه‌موو توانایه‌كی دارایی پشتگریی ئه‌و كۆماره‌ ئازیزه ساوایه‌ی كوردی كرد به‌رامبه‌ر به‌و هه‌ڵوێسته‌ی پێشه‌وا سوپاسنامه‌یه‌كی گه‌رمی بۆ نارد و ڕێزێكی زۆری لێنا

 
حه‌پسه‌خان له بواری زانست و په‌روه‌ریی و بڵاوكردنه‌وه‌ی خوێنده‌واری له‌ناو ئافره‌تانی كورددا، ڕۆڵێكی باڵای بووه، بۆیه نه‌ك هه‌ر مایه‌ی شانازیی پێوه‌كردنی ژنانی كورد بووه، به‌ڵكو جێگه‌ی شانازی سه‌رجه‌م میلله‌تی كوردبووه، چونكه جگه له هه‌ڵوێستی چاكه خوازیی كۆمه‌ڵایه‌تی و خزمه‌تگوزاریی خه‌ڵك و یارمه‌تی دانی هه‌ژار و كورد په‌روه‌ریی پڕ له دڵسۆزی و ڕاستگۆیی، هه‌ڵوێستێكی به‌رزیشی بووه به‌رامبه‌ر به‌كردنه‌وه‌ی قوتابخانه‌ی ئافره‌تان بۆ له‌ناوبردنی نه‌خوێنده‌واریی كه ئه‌وساكه ده‌ردێكی كوشنده‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی نێو كۆمه‌ڵگه‌ی كورده‌واریی بوو و له سه‌دا یه‌كی ئافره‌تانی كورد خوێنده‌وار نه‌بوون، بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش خانوێ خۆی كرده قوتابخانه‌، تا ئافره‌تان ئێواران فێری خوێندن و نووسین ببن، ئه‌و قوتابخانه‌یه‌ش یه‌كه‌مین قوتابخانه‌ی ئافره‌تان بووه له شاری سلێمانی و له هه‌موو كوردستاندا.


ئه‌م ئافره‌ته مه‌زنه چاكه‌خوازه‌ی كورد له ته‌مه‌نی شه‌ست و دوو ساڵیدا له ڕۆژی چوارشه‌ممه‌ی ڕێككه‌وتی 12ی نیسانی 1953دا به نه‌خۆشی شێرپه‌نجه كۆچی دوایی كرد و كه‌لێنێكی گه‌وره‌ی له‌ناو ئافره‌تانی كوردستان به‌جێهێشت


سەرچاوە:ماڵپەڕی قادرزادە
 

نووسراوە لە لایەن ئه وین، لە ڕێکەوتی یکشنبه بیست و دوم بهمن 1391،لە  کاتژمێری  5:19 |


ژیان به هه‌موو لایه‌كی سه‌لماندووه كه شارستانیه‌ت و ئاوه‌دانی له هه‌ر شوێنێكی ئه‌م جیهانه‌دا ته‌نیا به بیر و بۆ چوون و بازووی پیاو دروست ناكرێ، به‌ڵكو ده‌‌بێ هاوكاریی ئافره‌تیشی له‌گه‌ڵدا بێ، له كۆمه‌ڵی كورده‌واریی خۆشماندا له سه‌رده‌مێكی زووه‌وه گه‌لێ ئافره‌تی ئازاو لێهاتوو هاتوونه‌ته گۆڕه‌پانی ژیان و ڕۆڵێكی دیار و به‌رچاویان له بنیات نانی كۆمه‌ڵگای كورد و پارێزگاریی كردن له نیشتمان و پێشخستنی زانیاریی له كوردستان له بواره‌جیاجیاكاندا گه‌لێك ئافره‌تی ناوداری مه‌زنی وه‌كو خانزاد خانی سۆران و قه‌ده‌م خێر و مه‌ستووره‌ی ئه‌رده‌ڵانی و حه‌پسه‌خانی نه‌قیب و عادیله خانمی لێهه‌ڵكه‌وتووه و هه‌ر یه‌كه‌یان له بوارێك له بواره‌كانی ژیانی میلله‌تی كورددا خزمه‌تگوزاری خۆیان پشكه‌ش كردوه

ئافره‌تی كارگێری خێڵی گه‌وره‌ و گرانی جاف، خاتوو عادیله خانمی هاوسه‌ری وه‌سمان پاشای جاف كچی عه‌بدولقادر به‌گی ساحێبقڕان بوو، بنه‌ماڵه‌كه‌ی له دوای تێكچوونی فه‌رمانڕه‌وایی میرنشینی بابان له ساڵی 1851دا له سلێمانییه‌وه چۆته ووڵاتی ئه‌رده‌ڵان و عادیله خانم له ساڵی 1859دا له شاری سنه‌ی پایته‌ختی ئه‌رده‌ڵان له دایكبووه و له ناو گه‌وره و سه‌رداره‌كانی ئه‌رده‌ڵان چاوی كراوه‌ته‌وه

 
بنچینه‌ی خوێندن و فێربوونی قورئانی له سه‌رده‌ستی مامۆستای تایبه‌تی مامۆستای تایبه‌تی وه‌رگرتووه تاكو بووه‌ته خوێنده‌وارێكی ڕووناكبیری هۆشیار.
ئه‌و ئافره‌ته تێگه‌یشتووه له ساڵی 1895دا شووی به وه‌سمان پاشای جاف كردووه له هه‌ڵه‌بجه و دایكی دڵسۆزی "ئه‌حمه‌د موختار جاف"ی شاعیری ناوداری كورد بووه، ئه‌و ڕۆڵه‌یه‌ی به جۆرێكی وا په‌روه‌رده كردووه كه له دوا ڕۆژدا ببێته ڕابه‌ری كۆمه‌ڵگاكه‌ی و دڵسۆزی نیشتمانه‌كه‌ی. له‌ دوای مه‌‌حموود پاشای جاف، سه‌رۆكایه‌تی ئه‌و هۆزه مه‌زنه‌ی كورد، هۆزی جاف ده‌كه‌وێته ئه‌ستۆی وه‌سمان پاشای مێردی عادیله خانم


ئه‌و ئافره‌ته لێهاتووه هۆشیاره ده‌بێته یارمه‌تیده‌رێكی كارای هاوسه‌ره‌كه‌ی و كه وه‌سمان پاشا زیاتر ده‌چێته ناو ساڵانه‌وه، عادیله خانم هه‌موو كاروباری هۆزی جاف سه‌ركه‌وتوونه به‌ڕێوه ده‌بات و ناوبانگی له هه‌موو ناوچه‌ی شاره‌زوور و هه‌ورامان و شوێنه‌كانی دیكه‌ی كوردستانی باشوور بڵاوده‌بێته‌وه و ڕێزێكی زۆری نه‌ك هه‌ر له ناو خێڵه‌كانی دیوی كوردستانی ڕۆژهه‌ڵاتیش ده‌بێ و فه‌رمانی جێبه‌جێ ده‌كرێ و، هه‌موو كێشه‌یه‌كی كارگێڕی و كۆمه‌ڵایه‌تیشیله دوای كۆچی دوایی وه‌سمان پاشا چاره‌سه‌ر ده‌كرد و به‌ندیخانه‌ی تایبه‌تی دروست كردبوو بۆ به‌ند كردنی ئه‌و تاوانبارانه‌ی كه فه‌رمانی به‌سه‌ردا ده‌دان

ئه‌و ئافره‌ته مه‌زنه زۆر ‌حه‌زی به ئاوه‌دانی و پێشخستنی زانست و خوێنده‌واری ده‌كرد. قوتابخانه‌ و بازاڕێك و چه‌ند باڵه‌خانه‌ی گه‌وره‌ی له هه‌ڵه‌بجه بنیات ناو له گوندێكی بچووكه‌وه كردیه شارێكی ئاوه‌دانی به هات و بات و گه‌لێك باخ و سه‌یرانگای جوان و دڵگیری لێ دروست كرد. به كورتی عادیله خانم ژیانێكی شارستانی له‌و شاره خنجیلایه‌دا پێكه‌وه‌نا وه‌ك ئافره‌تێكی به ده‌سه‌ڵات و فه‌رمانڕه‌وا له‌و ناوچه‌یه و له‌ ناو هۆزه‌كه‌ی خۆیدا ژیا تاكو له ته‌مه‌نی 65 ساڵیدا له مانگی گوڵان له‌و شاره‌ی هه‌ڵه‌بجه له به‌هاری 1924دا كۆچی دواییكرد و له گۆڕستانی "عه‌بابه‌یلێ"ی نزیك هه‌ڵه‌بجه به خاك سپێردرا و سڵاو له یادی كۆچی دوایی ئه‌م شێره‌‌ڕنه‌ی كورد.

نووسراوە لە لایەن ئه وین، لە ڕێکەوتی یکشنبه بیست و دوم بهمن 1391،لە  کاتژمێری  5:10 |

لیلا زانا (به ترکی و کردی: Leyla Zana) (زاده ‌۳ مه ۱۹۶۱) از زندانیان سیاسی و چهره‌های فعال حقوق بشر در ترکیه است.
لیلا در ۳ مه ۱۹۶۱ در سیلوان در نزدیکی دیاربکر چشم به جهان گشود. وی با مهدی زانا که از زندانیان سیاسی دوره کودتا بود ازدواج کرد.

لیلا زانا-كتێبخانه ی كوردی ئه وين

در انتخابات دیاربکر در سال ۱۹۹۱ زانا به عنوان نماینده پارلمان انتخاب شد. پس از ادای سوگند در پارلمان وی که هدبندی به سه رنگ سرخ، زرد و سبز (نماد پرچم کردی) به سر داشت به کردی گفت: «من باید در راستای اینکه دو ملت کرد و ترک در یک نظام دموکراتیک با هم زندگی کنند تلاش بنمایم» [۱]. تا اوت ۲۰۰۲ حکومت محدودیت‌های شدیدی را مورد زبان کردی در آموزش و رسانه‌ها وضع نموده‌بود.
در هنگام سوگند یاد کردن لیلا مجلسیان ترک با داد زدن وی را تروریست و تجزیه‌طلب نامیدند و خواهان دستگیری او شدند. البته به دلیل مصونیتش به خاطر نمایندگی مجلس، حکومت تا سه سال نتوانست وی را زندانی کند.

در سال ۱۹۹۴ به همراه سه قانونگدار کرد تبار دیگر هاتیپ دیجله، اورهان دوغان و سلیم ساداک، حزب تازه‌بنای دموکراسی را تأسیس نمودند که در همان آغاز ممنوع‌الفعالیت شدند.
وی از سال ۱۹۹۱ عضو پارلمان این کشور بود و به جرم صحبت کردن به زبان کردی در سال ۱۹۹۴ در حین ادای سوگند در پارلمان ترکیه به ۱۵ سال حبس محکوم شد.

لیلا زانا در سال ۱۹۹۵ از جانب پارلمان اروپا برنده جایزه ساخاروف شد اما تا ۲۰۰۴ که از زندان آزاد شد موفق به دریافت آن نشد.
هم‌اینک وی دبیر کل انجمن جنبش دمکراتیک در ترکیه‌است که جریانی میانه‌رو به شمار می‌رود و در میان کردها از موضعی قوی برخوردار است. در انتخابات عمومی مجلس ترکیه در سال 2011 او دوباره به مجلس ترکیه راه یافت

نووسراوە لە لایەن ئه وین، لە ڕێکەوتی یکشنبه بیست و دوم بهمن 1391،لە  کاتژمێری  4:38 |

لیلا قاسم (زاده‌ 1952 در خانقین، اعدام شده‌ 1974 در بغداد)، از چهره‌های مبارز و مخالف رژیم بعث صدام بود که توسط رژیم بعث عراق به دلیل مبارزه برای احقاق حقوق مردم کردستان اعدام شد. وی در بین مردم کرد یک قهرمان و "شهید" محسوب می‌شود.

لیلا قاسم-كتێبخانه ی كوردی ئه وين

33 سال قبل دختر مبارز کردی به نام "لیلا قاسم" به چوبه اعدام آویخته شد. لیلا دختری خانقینی بود. او یکی از شجاع ترین زنان آزادیخواه و انقلابی بود که روز چهارشنبه 27 دسامبر سال 1950( بنا به منابعی دیگر در سال 1953) در یکی از روستاهای کرد نشین خانقین به نام "مسفا" چشم به جهان گشود. لیلا در سال 1959 پا به دبستان گذاشت و تحصیلات ابتدایی و متوسطه اش را در شهر خانقین به پایان رساند و سپس برای ادامه تحصیل در دانشگاه، در سال 170 به بغداد رفت. او دانشجوی رشته جامعه شناسی دانشگاه ادبیات بغداد بود و همه ساله با درجات بسیار بالایی ترم های دانشگاهی اش را پشت سر می گذاشت. لیلا عضو فعال اتحادیه دانشجویان کردستان بود و فعالیتهای زیادی را در این اتحادیه به ثبت رساند.

او در سال 1970 به عضویت پارت دمکرات کردستان در آمد. لیلا یکی از مبارزین سرسخت و مخالف رژیم بعث صدام بود. پس از آغاز جنگ در کردستان در بهار سال 1974 لیلا با همراهی یارانش (جواد، حسن، نریمان و آزاد) فعالیتهای سیاسی زیادی را در بغداد برای رسیدن به خواسته ها و اهداف کرد به انجام رساند و بر علیه رزیم بعث مبارزه کرد.

در 29 آوریل سال 1974 در دانشکده ادبیات بغداد به بهانه فعالیت سیاسی اش برای پارت دمکرات کردستان دستگیر شد و مدتی در زندان وحشتناک "ابوغریب" در سلول انفرادی رژیم زندانی گردید، ولی هرگز لب باز نکرد و اسامی افراد حزب پارت را آشکار نکرد. اینگونه بود که رژیم سرنگون شده بعث حکم دار را برای او و چهار تن از همراهانش بریدند.

لیلا قاسم این دختر شجاع کرد روز دوشبنه، 13 مه سال 1974، ساعت 7 بعدالظهر به دار آویخته شد. چهار تن از یاران آزادیخواه لیلا به نامهای" نریمان فواد مستی"، "حسن محمد رشید"، "آزاد سلیمان میران" و جواد مراد هموندی" که با او در زندان "ابوغریب" به سر میبردند نیز به دست رژیم صدام حسین به دار آویخته شدند.

او در میان آزدیخواهان به "خواهر لیلا" (در زبان کردی به" خوشکه" لیلا) شهرت داشت. لیلا نخستین زن کرد در کردستان عراق بود که به خاطر احقاق حقوق مردم کردستان و فعالیتهای سیاسی اش از طرف رژیم بعث به دار آویخته شد. در حال حاضر مزار این دختر شجاع کرد در گورستان "وادی سلام" در شهر نجف اشرف است. زنان کرد در طول تاریخ نهضت آزادیخواه کردستان همواره در صف اول تلاش و مبارزه بودند و به خاطر آزادی حماسه های زیادی آفریدند و در این راه قربانیان زیادی داده اند.

زنان کرد از هوشیاری سیاسی والایی برخوردارند و از همان ابتدای دهه ششم قرن بیستم یعنی در سال 1960 در کمیته مرکزی پارت دمکرات کردستان عضو بودند و حضوری فعال داشتند.ور در میان مردم کرد یک قهرمان ملی و شهید محسوب می شود. لیلا نمونه بارز و برجسته این نهضت است. او سمبل آزادیخواهی و جنبش زنان کرد است و چون قهرمان و اسطوره ای جاودان، برگ های تاریخ کرد را با خون خود مزین کرد.


 

نووسراوە لە لایەن ئه وین، لە ڕێکەوتی یکشنبه بیست و دوم بهمن 1391،لە  کاتژمێری  4:25 |

 دكتۆر عه‌لی‌ گه‌لاوێژ ساڵی‌ 1922 له‌ ناوچه‌ی بۆكان له‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ كوردستان له‌ دایك بووه‌. ئه‌م پیاوه‌ ناوداره‌ له‌ باوكه‌وه‌ به‌ هۆزی‌ فه‌یزوڵڵابه‌گی‌ موكری‌ و و له‌ دایكه‌وه‌ ده‌چێته‌وه‌ سه‌ر بنه‌ماڵه‌ی‌ ئه‌رده‌ڵان. باوكی‌ دكتۆر عه‌لی‌ گه‌لاوێژ، برایم سه‌لاح فه‌رمانده‌ی‌ سوپالی‌ كۆماری‌ كوردستان بووه‌. عه‌لی‌ گه‌لاوێژ به‌هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ باوكی‌ له‌ ته‌ورێز ئه‌فسه‌ر بووه‌ هه‌ر له‌ منداڵییه‌وه‌ له‌ ته‌ورێز ده‌رسی‌ خوێندووه‌ و له‌ قوتابخانه‌ی‌ ناوه‌ندی‌ فێرده‌وسی‌ ئه‌و شاره‌ له‌ ساڵی‌ 1940 دیپلۆمی‌ ناوه‌ندی‌ وه‌رگرتووه‌. پاش ساڵی‌ 1941 كه‌ ده‌وڵه‌ته‌ سه‌ركه‌وتووه‌كانی‌ شه‌ڕی‌ دووه‌می‌ جیهانی‌ ئێرانیان داگیر كرد باوكی‌ عه‌لی‌ گه‌لاوێژ له‌ سوپای‌ ئێران دێته‌ ده‌ره‌وه‌ و ده‌چێته‌ ناو سوپای‌ كۆماری‌ كوردستانه‌وه‌.

عه‌لی‌ گه‌لاوێژی نه‌مر-كتێبخانه ی كوردي ئه وين

 هه‌ر له‌ به‌ر ئه‌مه‌ به‌ ماڵه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ كوردستان. له‌ كاتێكدا كه‌ كۆمار داده‌مه‌زرێ‌ ده‌وڵه‌تی‌ كۆماری‌ كوردستان له‌ مهاباد نزیكه‌ی‌ 60 كه‌س له‌ لاوه‌ كورده‌كان ده‌نێرێ‌ بۆ شاری‌ باكۆ له‌ كۆماری‌ ئازه‌ربایجان بۆ ده‌رس خوێندن كه‌ یه‌كێك له‌و خوێندكارانه‌ عه‌لی‌ گه‌لاوێژ بووه‌. عه‌لی‌ گه‌لاوێژ به‌ر له‌ رۆیشتنی‌ بۆ ده‌رس خوێندن له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ وڵات رۆمانێكی‌ نووسیبوو كه‌ هه‌رگیز چاپ نه‌كرا و ئێستاش ده‌ستنووسه‌كه‌ی‌ نه‌ماوه‌، به‌ڵام ئه‌و رۆمانه‌ هه‌ر به‌سه‌رهاتی‌ داهاتووی‌ خۆی‌ بوو. ناوی‌ رۆمانه‌كه‌ش ((بارام و گوڵنار بوو)) .

 كاتی‌ گه‌یشتن به‌ كۆماری‌ ئازه‌ربایجان (باكۆ) به‌ ده‌ستووری‌ كۆماری‌ كوردستان عه‌لی‌ گه‌لاوێژ له‌ زانكۆی‌ ئه‌فسه‌ری‌ ناونووسی‌ ده‌كا تا پاش ده‌رس ته‌واو كردن وه‌ك ئه‌فسه‌رێكی‌ پسپۆڕ و له‌ سوپای‌ كوردستان دا خزمه‌ت بكا. به‌ڵام كاتێ‌ كه‌ زل هێزه‌كان له‌ تاران فه‌رمانی‌ رووخاندنی‌ كۆماری‌ كوردستان ده‌ده‌ن و پێشه‌وا و هه‌ڤاڵانی‌ له‌ دار ده‌ده‌ن عه‌لی‌ گه‌لاوێژ له‌ زانكۆی‌ ئه‌فسه‌ری‌ دێته‌ ده‌ره‌وه‌ و له‌ زانكۆی‌ ئابووریی‌ رامیاری‌ ناونووسی‌ ده‌كا و دوای‌ چه‌ند ساڵ‌ ده‌ره‌جه‌ی‌ دكتۆرای‌ ئابووریی‌ سیاسی‌ وه‌رگرت.

 ناو دكتۆرانامه‌كه‌ی‌ كه‌ به‌ زمانه‌كانی‌ رووسی‌ و توركی‌ چاپ كرا ئه‌وه‌ بوو: په‌یوه‌ندی‌ ئابووری‌ كشتوكاڵی‌ له‌ كوردستانی‌ ئه‌مڕۆی‌ ئێران. عه‌لی‌ گه‌لاوێژ پاش به‌ینێك ده‌بێته‌ مامۆستای‌ زانكۆی‌ باكۆ. و هور له‌ بواری‌ پسپۆری‌ خۆیدا وانه‌ ده‌ڵێته‌وه‌ و دوایی‌ ده‌بێته‌ ئه‌ندامی‌ ئاكادیمی‌ زانسته‌كانی‌ ئازه‌ربایجان.

 له‌ ساڵی‌ 1946 كه‌ ده‌گاته‌ باكۆ و دوای‌ ماوه‌یه‌ك گه‌وره‌ هێزان كۆماری‌ كوردستان ده‌ڕوخێنن عه‌لی‌ گه‌لاوێژ له‌گه‌ڵ‌ دكتۆر ره‌حیم قازی‌ (برای‌ نه‌مر محه‌ممه‌د حوسێن سه‌یفی‌ قازی‌) رۆژنامه‌ی‌ كوردستان ئۆرگانی‌ ناوه‌ندی‌ حیزبی‌ دیموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێران له‌ باكۆ ده‌رده‌كه‌ن و بێژه‌ری‌ رادیۆ حیزبیش ده‌بێت. دواتر ده‌چێته‌ نێو حیزبی‌ تووده‌ی‌ ئێرانه‌وه‌ و ده‌ینێرن بۆ وڵاتی‌ بولغارستان و له‌وێ‌ ده‌بێته‌ بێژه‌ری‌ رادیۆ په‌یكی‌ ئێران به‌ زمانه‌كانی‌ كوردی‌ فارسی‌ و توركی‌.

 

پاش شۆڕشی‌ گه‌لانی‌ ئێران له‌ ساڵی‌ 1978 دێته‌وه‌ بۆ تاران و له‌گه‌ڵ‌ له‌گه‌ڵ‌ هاوڕێیانی‌ له‌ حیزبی‌ تووده‌ی‌ ئێران دا ده‌ست ده‌كه‌نه‌وه‌ به‌ تێكۆشانی‌ سیاسی‌. دكتۆر عه‌لی‌ گه‌لاوێژ له‌ حیزبی‌ تووده‌دا ئه‌ندامی‌ كۆمیته‌ی‌ ناوه‌ندی‌ و به‌رپرسی‌ هه‌رێكمی‌ كوردستان بووه‌. ئه‌م مه‌زنه‌ پیاوه‌ كه‌وته‌ به‌ر شه‌پۆلی‌ ئیعدامی‌ ناسراو به‌ 1988 به‌ تاوانی‌ خه‌باتی‌ سیاسی‌ و له‌ زیندانی‌ ئێوین له‌ تاران ئیعدام كرا .


 سه رچاوه : ڕادیۆی نه وا


نووسراوە لە لایەن ئه وین، لە ڕێکەوتی سه شنبه هفدهم بهمن 1391،لە  کاتژمێری  1:27 |

 

هه‌روه‌ك ئاشكرایه كه شه‌ره‌فنامه‌ به‌ گه‌وره‌ترین شاكاری مێژووی گه‌لی كوردستان داده‌نرێ، به‌سه‌ره‌تاو ده‌سپێكی مێژووی نوێی گه‌لی كورد داده‌نرێت.
شه‌رفخانی به‌دلیسی خۆی له خۆیدا وه‌رچه‌رخانێكی گرنگی مێژووی ڕامیاری و ئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تی و كلتووری گه‌لی كوردستانه‌، شه‌رفخانه‌ی به‌دلیسی كه گه‌وره‌ترین ڕووناكبیرو نووسه‌ری سه‌رده‌می خۆیه‌تی به‌نووسینی شه‌ره‌فنامه‌ نه‌ك هه‌ر زانیاری زۆرو زه‌به‌ندی له‌مه‌ڕ جوگرافیاو ژیانی ڕامیاری و ده‌سه‌ڵاتی كوردو زمان و ڕووه هه‌مه‌جۆره‌كانی كۆمه‌ڵگای كوردی بۆ تۆماركردوین.

 

كتێبخانه ی كوردي ئه وين


شه‌رفخان كوڕی شه‌مسه‌دین به‌دلیس له ساڵی 1543.02.25 له گوندی "گه‌رمه‌ڕووی" سه‌ر به‌شاری "قوم" له ئێرانی ‌عه‌جه‌م له دایكبووه. له‌دیوه‌خانی "شاته‌همان سپی یه‌كه‌م" له‌ساڵی (1543 تا 1576) له‌گه‌ڵ كوڕه‌كانی ئه‌ودا ژیاوه. له ئێران شا ئیسماعیلی سه‌فه‌وی ساڵی 1576 پایه‌و نازناوی میری میران ده‌به‌خشێته شه‌ره‌فخان و ده‌یكاته سه‌رۆكی هۆزی كورده‌كانی ئێران. له كانوونی دووه‌می ساڵی 1578 له جه‌نگی نێوان ئێرانییه‌كان و عوسمانییه‌كان دا پشتی ئێرانییه‌كان به‌رده‌دات و لایه‌نگری عوسمانییه‌كان ده‌كات به‌خۆی و 400 چه‌كداره‌وه دژ به ئێران ده‌وه‌ستێ سه‌ركردایه‌تی عوسمانییه‌كان ده‌كات له ساڵی 1589 سوڵتان مورادی سێیه‌م دژ به ئێرانییه‌كان پایه‌و نازناوی خان ده‌به‌خشێته شه‌ره‌فخان و ده‌یكاته میری ویلایه‌تی به‌دلیس له ساڵی 1590 واتا له ته‌مه‌نی 53 ساڵیدا جڵه‌وی فه‌رمانڕه‌وایی خۆی ده‌داته ده‌ست كوڕه‌كه‌ی خۆی شه‌مسه‌دین به‌گ.
له ساڵی 1591 تا 1592 ده‌ست ده‌كات به‌ نووسینی شه‌ره‌فنامه‌و له 1597.08.04 له نووسینی شه‌ره‌فنامه ته‌واو ده‌بێت و پوخته‌ی نووسینه‌كانی له‌دوا دوای ساڵی 1597دا كۆتایی پێهێنا به‌م جۆره پڕۆژه‌ی تۆماركردنی كوردی ئه‌نجامدا.
میر شه‌ره‌فخان له ساڵی 1012ی كۆچی دا به‌رامبه‌ر به‌ ساڵانی 1603-1604ز كۆچی دوایی كردووه‌. به‌ساڵنامه‌ی زایینی 60 ساڵ ژیاوه‌و به ساڵنامه‌ی كۆچیش 63 ساڵ ژیاوه.
شه‌رفنامه گه‌لێ بابه‌تی سه‌ره‌كی و گرنگی گرتۆته‌خۆ وه‌كو ئه‌مانه‌ی خواره‌وه:

1

حكوومه‌ته كوردییه‌كانی مه‌ڕوانی و حه‌سنه‌وی و فه‌ضله‌وی و ئه‌یووبی

2
 حاكمه كوردییه‌كانی پشتاوپشت حوكمڕانیان كردووه

3
 ئه‌و حاكمه كوردانه‌ی پاره‌یان لێداوه‌و وتاریان به‌ناو خوێندراوه‌ته‌وه

4

جگه له‌مانه‌ش به‌دوورو درێژی باسی حكوومه‌تی بتلیسی كردووه

 
ئه‌م په‌رتووكه‌ی شه‌رفنامه له كۆنه‌وه گرنگییه‌كی زۆری پێدراوه له ساڵی 1978ی كۆچی به‌رامبه‌ری 1667ی زایینی له‌زمانی فارسیه‌وه له‌لایه‌ن شامی ناوێكه‌وه وه‌رگێڕدراوه‌ته‌ سه‌ر زمانی توركی و له دواییدا "ولیامینۆف"ی ڕووسی كردوویه‌تییه ڕووسی و به‌ چاپی گه‌یاندووه‌ و "كارمۆی" مێژوونووسی فه‌ڕه‌نسیش كردوییته‌تیه فه‌ڕه‌نسی و له میسریش مێژوونووسی كورد له چله‌كانی سه‌ده‌ی ڕابردوو به‌فارسی چاپی كردوه‌و مه‌لا جه‌میل ڕۆژبه‌یانی له‌ساڵی 1953دا به په‌راوێزی به‌نرخه‌وه كردوویه‌تییه عه‌ره‌بی و به‌چاپی گه‌یاندووه دواجاریش هه‌ژار موكریانی به په‌راوێزو پێشه‌كیه‌كی درێژه‌وه كردوویه‌تییه كوردی و له‌ساڵی 1972دا له چاپخامژگی كۆڕی زانیاری كورد له به‌غدا له چاپ دراوه

نووسراوە لە لایەن ئه وین، لە ڕێکەوتی سه شنبه هفدهم بهمن 1391،لە  کاتژمێری  1:10 |

 (pdf) کتێبی نوێ
» بەم زووانە
 (pdf)کتێبخانەی ئەوین
وتەی نووسەر


کتێبخانەی کوردی ئەوین سەر بە هیچ حیزب و لایەنێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی نەبووە و نیە و نابێت
دانانی کتێب و بابەتەکانی Mp3 بە مانای لایەنگری لە تەواوی ئەو کتێب و بابەتانە لە لایەن كتێبخانه ی كوردي ئه وين نیە و تەنیا بۆ بردنە سەرەوەی ئاستی هۆشیاری کۆمەڵایەتی و یارمەتی شاعیران و نووسەران و گەشەپێدانی زووان و فەرهەنگ و کولتووری نەتەوایەتی و هەر وەها بەرگیری لە ناوچوون و بڵاوکردنەوەی بێ سنووری ئەو بابەتانە دانراوە و بەس.
هەر کەسێک بە پێی توانای خۆی دەتوانێت بابەتەکانی لە کتێبخانەی کوردی ئەوین بڵاو بکاتەوە.
هەر بۆیە دەبێت بابەتەکانی بنێرێت بۆ ئیمەیلی evinebook@gmail.com هەتاکوو ئێمەش بە ناوی خۆی بڵاوی بکەینەوە

ئارشیو
سەردێڕەکان
وشەی یارمەتی