شەوی یەڵـدایە( شێعری مامۆستا نالی)

 

شەوی یەڵـدایە یا دەیجوورە ئەم شەو؟

کە دیدەم دوور لە تۆ بێنوورە ئەم شەو

دڵم وەک حاکمی مەعزوولە قــوربان

خەڵاتی وەسلی تۆی مەنزوورە ئەم شەو

دڵیش مایل بە دیدەی تۆیــە بۆیــە

لە من وەحشی و رەمیدە و دوورە ئەمشەو

کە تۆی شاهی کەج کولاهی دیدەمەستان

چ باکم قەیسەر و فەخفوورە ئەمشەو؟

لە خەو هەڵساوە یا ئاڵــوزە چــاوت ؟

هەمیشە وایە یا مەخموورە ئەمشەو؟

سوروشکم نەقشی چاوی تۆ دەکێشێ

کە جێم سەردارەکەی مەنسوورە ئەم شەو

موسوڵمانان ! دەپرسن حاڵـــی نالـــی؟

لە کونجی بێکەسی مەهجوورە ئەم شەو

بۆ شیناوێێ پیرانشار-(شێعری ئه کره م حه سه ن زاده(سه ریاس))


به‌کام تاوان
ئه‌تۆ سووتای
کچۆڵه‌ خوێن شیرینه‌که‌

زامی هه‌واڵ نه‌پرسینت
پڕژانه‌
یان برینه‌که‌....؟
***
تاوانباریت
چی بوو سه‌یران
له‌نێو گڕا سه‌یران ده‌که‌ی
خۆری چاوت
هه‌ڵنه‌هێنی
شیناوێێ پڕقه‌یران ده‌که‌ی
***
ئه‌و دیمه‌نه‌
زۆر ناخۆش بوو :
که‌ شین هاتوو
شیناوێی برد

بۆشین کردن




سپاس بۆ کاک  ئه کره م حه سه ن زاده (سه ریاس) بۆ ناردنی ئەم شێعره جوانه بۆ كتێبخانه ی كوردي ئه وين

 

نەرم ئامێری(نرم افزار) بە کەڵکی کوردی

فەرهەنگی کوردی بە فارسی و فارسی بە کوردی  بۆ کامپیۆتر

فه رهه نگی کوردی به فارسی بۆ موبایل(جاوا)

 

پراكندگی جمعیتی كردهای ایران«رنگ آبی»

کتێبی ئارشیو

گۆڤاری ژن ژمارەی ٢٠

١-هۆنراوەی مارف ئاغایی-نووسینی کەریم دانشیار

٢-هۆنراوەی مامۆستا جەعفەر حسێن پور(هێدی)-نووسینی کەریم دانشیار

٣-هۆنراوه‌ی تێکۆشه‌ر مه‌لا ئاواره-نووسینی کەریم دانشیار

٤-خەونە بەردینە-هۆنراوەی سوارە ئیلخانی زادە-نووسینی کەریم دانشیار

٥-هۆنراوەی مامۆستا عەلی حەسەنیانی(هاوار)-نووسینی کەریم دانشیار

٦-هۆنراوەی مامۆستا قاسم مۆئەیەدزادە(هەڵۆ)-نووسینی کەریم دانشیار

٧-هۆنراوەی مامۆستا فاتێح شێخی(چاوە )-نووسینی کەریم دانشیار

٨-بەرەو موکوریان-هۆنراوەی مامۆستا هەژار-نووسینی کەریم دانشیار

٩-ڕازی تەنیایی-هۆنراوەی مامۆستا ئەحمەد هەردی-نووسینی کەریم دانشیار

 

کتێبی جوغرافی

ژمارەی کتێب-ناوی کتێب-نوسەر-ساڵی چاپ-وەرگێر-تێبینی


١-نەقشەی کوردستان

چریکەی نوێ

 
چریکەی ئەوین


چریکەی نوێ




شێعری عبدالله‌ په‌شێو بە دەنگی خۆی۲-گەر دەتانەوێ

شێعری عبدالله‌ په‌شێو بە دەنگی خۆی۳-  تا پرتەقاڵ و مۆز و سێو مابێ

شێعری به‌رزان هه‌ستیار بە دەنگی خۆی

شێعری به‌رزان هه‌ستیار بە دەنگی خۆی

شێعری به‌رزان هه‌ستیار بە دەنگی خۆی

شێعری به‌رزان هه‌ستیار بە دەنگی خۆی  

ژیان وشێعری شه‌هید مه‌لا عه‌لی-زیندانی موسڵ-١٩٧٩-بە دەنگی-باست حەمە غەریب

حافزی حەقیقی١-بە دەنگی کاک عومەری ڕەسوڵی و...گوڵبژێرێک لە غەزەڵەکانی خاجە حافزی شیرازی

حافزی حەقیقی٢-بە دەنگی کاک عومەری ڕەسوڵی و...گوڵبژێرێک لە غەزەڵەکانی خاجە حافزی شیرازی

شێعری ئیسماعیل که‌ریم  -بە دەنگی خۆی-ئاگری بەر دا لەخەرمانەی دڵ

شێعری ئیسماعیل که‌ریم  -بە دەنگی خۆی-عه‌زیزی من‌  

شێعری ئیسماعیل که‌ریم -بە دەنگی خۆی-چووارینه‌

شێعری ئیسماعیل که‌ریم-بە دەنگی خۆی-غۆربه‌ت  

شێعری ئیسماعیل که‌ریم -بە دەنگی خۆی-نیگات له‌ ئاسمانی چاوم

جه‌مال غه‌مبار۱

جه‌مال غه‌مبار ٣

جه‌ماڵ غه‌مبار -هه‌ڵه‌بچه-بە دەنگی خۆی‌

جه‌ماڵ غه‌مبار -هۆنراوه‌-بە دەنگی خۆی‌

شێعرەکانی عمران غەمبار-بە دەنگی خۆی

کورسی شکاو -هۆنراوه‌کانی که‌مالی مالێ-بە دەنگی خۆی ۱

کورسی شکاو -هۆنراوه‌کانی که‌مالی مالێ-بە دەنگی خۆی ۲

کورسی شکاو -هۆنراوه‌کانی که‌مالی مالێ-بە دەنگی خۆی ۴

کورسی شکاو -هۆنراوه‌کانی که‌مالی مالێ-بە دەنگی خۆی ٥

هۆنراوه‌ی کاوه‌ حسه‌ین بە دەنگی خۆی 1

هۆنراوە و دەنگی کوردۆ سوید -پیاوانی کورد ژن مه‌ کوژن

هۆنراوە و دەنگی کوردۆ سوید -غه‌درو خیانه‌ت

شێعرەکانی ڕه‌وشت به‌رزه‌نجی-بە دەنگی خۆی-۱

شێعرەکانی ڕه‌وشت به‌رزه‌نجی-بە دەنگی خۆی-۸ 

شێعرەکانی ڕه‌وشت به‌رزه‌نجی-بە دەنگی خۆی-9

شێعرەکانی ڕه‌وشت به‌رزه‌نجی-بە دەنگی خۆی-۱۰

شێعرەکانی ڕه‌وشت به‌رزه‌نجی-بە دەنگی خۆی-۱۲

باڵا -بە دەنگی شێرکۆ بێکەس

هۆنراوه‌ی سیا ڕۆژ-گولبژێری هۆلیودی خه‌مه‌کانی ده‌روون

 

چریکەی نوێ

 
چریکەی ئەوین


چریکەی نوێ




شێعری عبدالله‌ په‌شێو بە دەنگی خۆی۲-گەر دەتانەوێ

شێعری عبدالله‌ په‌شێو بە دەنگی خۆی۳-  تا پرتەقاڵ و مۆز و سێو مابێ

شێعری به‌رزان هه‌ستیار بە دەنگی خۆی

شێعری به‌رزان هه‌ستیار بە دەنگی خۆی

شێعری به‌رزان هه‌ستیار بە دەنگی خۆی

شێعری به‌رزان هه‌ستیار بە دەنگی خۆی  

ژیان وشێعری شه‌هید مه‌لا عه‌لی-زیندانی موسڵ-١٩٧٩-بە دەنگی-باست حەمە غەریب

حافزی حەقیقی١-بە دەنگی کاک عومەری ڕەسوڵی و...گوڵبژێرێک لە غەزەڵەکانی خاجە حافزی شیرازی

حافزی حەقیقی٢-بە دەنگی کاک عومەری ڕەسوڵی و...گوڵبژێرێک لە غەزەڵەکانی خاجە حافزی شیرازی

شێعری ئیسماعیل که‌ریم  -بە دەنگی خۆی-ئاگری بەر دا لەخەرمانەی دڵ

شێعری ئیسماعیل که‌ریم  -بە دەنگی خۆی-عه‌زیزی من‌  

شێعری ئیسماعیل که‌ریم -بە دەنگی خۆی-چووارینه‌

شێعری ئیسماعیل که‌ریم-بە دەنگی خۆی-غۆربه‌ت  

شێعری ئیسماعیل که‌ریم -بە دەنگی خۆی-نیگات له‌ ئاسمانی چاوم

جه‌مال غه‌مبار۱

جه‌مال غه‌مبار ٣

جه‌ماڵ غه‌مبار -هه‌ڵه‌بچه-بە دەنگی خۆی‌

جه‌ماڵ غه‌مبار -هۆنراوه‌-بە دەنگی خۆی‌

شێعرەکانی عمران غەمبار-بە دەنگی خۆی

کورسی شکاو -هۆنراوه‌کانی که‌مالی مالێ-بە دەنگی خۆی ۱

کورسی شکاو -هۆنراوه‌کانی که‌مالی مالێ-بە دەنگی خۆی ۲

کورسی شکاو -هۆنراوه‌کانی که‌مالی مالێ-بە دەنگی خۆی ۴

کورسی شکاو -هۆنراوه‌کانی که‌مالی مالێ-بە دەنگی خۆی ٥

هۆنراوه‌ی کاوه‌ حسه‌ین بە دەنگی خۆی 1

هۆنراوە و دەنگی کوردۆ سوید -پیاوانی کورد ژن مه‌ کوژن

هۆنراوە و دەنگی کوردۆ سوید -غه‌درو خیانه‌ت

شێعرەکانی ڕه‌وشت به‌رزه‌نجی-بە دەنگی خۆی-۱

شێعرەکانی ڕه‌وشت به‌رزه‌نجی-بە دەنگی خۆی-۸ 

شێعرەکانی ڕه‌وشت به‌رزه‌نجی-بە دەنگی خۆی-9

شێعرەکانی ڕه‌وشت به‌رزه‌نجی-بە دەنگی خۆی-۱۰

شێعرەکانی ڕه‌وشت به‌رزه‌نجی-بە دەنگی خۆی-۱۲

باڵا -بە دەنگی شێرکۆ بێکەس

هۆنراوه‌ی سیا ڕۆژ-گولبژێری هۆلیودی خه‌مه‌کانی ده‌روون

 

۷ فۆنتی تازەی کوردی

۷ فۆنتی تازەی کوردی

سڵاو خۆشەویستان!

بۆ ئەم جارە ۷ فۆنتی تازەم داناوە کە هەموویان یونیکوردن، ئەم فۆنتانەم زیاتر بۆ نووسینی پایان‌نامە و کتێب و گۆڤار داناوە.

دوای دابەزاندن، زیپەکەی بکەنەوە و فۆنتەکان دابەستن، لە وۆرددا سەرەتای هەموو فۆنتەکان بە (شاسەنەم...) دەست پێ‌دەکا.

کوڕە لە بیرتان نەچێ ئەگەر گرفتێک، کەم‌وکوڕییەک لە فۆنتەکاندا هەبن موشکوڵۆزمەی دنیا و قیامەتم بن ئەگەر پێم نەڵێن!!!

هەر سەرکەوتوو بن!

لینکی دابەزاندن(داگرتنی فۆنتی کوردی shasenem-bokan )




سەرچاوه:چالاکییه‌كانی محه‌مه‌دئه‌مين شاسه‌نه‌م

جوانرو(شێعری ئه کره م حه سه ن زاده(سه ریاس))

جوانرو گه وهه ری جوانی له میژوی کونی کوردانا
هه زار گیانم به قوربانت هه وارگه ی شاعیرو زانا

چرای روشن له کوردستان ئوجاخی فه رهه نگی کوردی
که وا هه ر لاپه ره ت لاده ی خه زینه ی پاکو بی گه ردی

عه شیره ی جاف له میژودا هه زار فه خریان به جی ماوه
به سه ربه رزی له توی میژوو نیشاندرایه که ژی شاوه

شه قامو هه ر کولانی تو چه نی شیری به دی هانی
به هه ستی پاکی مه ردانت هه تا ماوی قه لا مانی

جوانرو شاری که لتووری مه کوی گه وره ی هونه رمه ندان
به بی تو کوشکی شاهی لام. گه مارویه وه کو زیندان

جوانرو شاری داواشی هه وارگه ی موله وی زانا
ده لی (سه ریاس ) ئه وینی تو،چرای ژینه له دلمانا



سپاس بۆ کاک  ئه کره م حه سه ن زاده (سه ریاس) بۆ ناردنی ئەم شێعره جوانه بۆ كتێبخانه ی كوردي ئه وين

میعراجی شاعیرانه

لهخهونمدا شهوێ بۆ چهند سهعاتێ
ملم نا بهر ڕێگای هات و نههاتێ
بهباڵی بایهئاوابووم لهعهردی
نهوهستام تا نزیك پردی سیڕاتێ
لهوێ پرسیان قهراوڵ، كێی چ كارهی؟
گوتم: كوردم لهناوچهی ڕۆژههڵاتێ
گوتیان: ئهو نێوهمان ههرگیز نهبیستووه
!
دهبێ ڕاوهستی تا ڕۆژی مهماتێ

گوتم: كاكه‌! گهركمهخوای ببینم

لهخزمهت وی ههمهعهرز و نوكاتێ
بهسهد پاڕانهوهبهرگهم درادهست
لهگهڵ چهند بهستهو ڕۆژنامهجاتێ
لهوێ ڕا چوومهسهر بۆ عهرشی ئهعلا
لهدیوی سهرسهرا دیم گهورهزاتێ
سڵاوم كرد و فهرمووی: زۆر بهخێر بێی
چ ڕادهبرێ لهدنیا و كائیناتێ

گوتم: قوربان بهجێ بێنهنیازم
لهچهنگ زۆردارێ، هاتووم بۆ شكاتێ
خهو و خواردی حهرام كردووهلهخهڵكی
لهسهر مینبهر بهڕهوزهو شاتهشاتێ
بهخوێن دستنوێژ دهشوات و دادهبهستێ
بهنێتی كوردكوژی، شهو چهند ڕهكاتێ
دهمێ گرتن، دهمێ كوشتن، دهمێ شهڕ
بهخاك و خوێنی كێشاوهوڵاتێ
دهمێ كوشت و بڕی گرتووی سیاسی
دهمێ وهعدی درۆ و، فێڵ بۆ سباتێ
دهمێ فتوای سهری سهلمانی نووسهر1
نهما ئینسان كهشاڵاوی نهباتێ

لهپارشێوا كهههستا تاكوو بهربانگ
دهخوڵقێنێ ههزاران كارهساتێ
كهدیبات سهنگهساری ژن لهشاران
دڵت بهردبایه، گریانت دههاتێ
وهرهسوێندم بهعیشق و خۆشهویستی
بهمیعراج و شهوی قهدر و بهراتێ
لهكۆڵمانی كهوهئهو جێنشینه
كهوا چیدی بهنێو تۆ ههڵنهداتێ

لهجوابمدا گوتی: چاكی دهناسم
كهدهفرۆشێ خودا و گهل بۆ مهناتێ
ئهمن شهیتانی ئاوا چۆن دهنێرم
لهسهر عهرزی بهپاكا موشكیلاتێ
لهپاریس فێر بووهدهرسی سیاسهت
بهمن چی؟ كردهوهی ههر لات و پاتێ
لهعهرزی تۆ گهڕێ، لێرهلهعهرشا
لهحهیفانی دڵم ناحهجمێ ساتێ
ههزار جار عهزرهئیلم خۆم دهسهر كرد
كهههشتای تێپهڕاند ماوهی نهداتێ
دهڵێی ئهو فیلهشی كرد فێرهبهرتیل
لهپارهی خومس و سهرفیترهو زهكاتێ
دهڵێی خزری فریوداوهلهچۆڵیان
ههڵی چۆڕاند بهخوڕ ئاوی حهیاتێ
لهداخان وهختهداخهم بارهگاكهم
وهها ههڵبێم كهدهستی ویم نهگاتێ!
بڕۆ بێژهكهگۆڕاوهزهمانه

بهزاتی خۆم كهنیمهدهستهڵاتێ
..

بهڵێ.. «تێكوشین بههۆی جیرانی ویشكه
‌»2
بهتێكۆشان بهدی دێ ڕێی نهجاتێ

كهسهركهوتن، بهیادی گشت عهزیزان
لهگۆڕی چوارچرا بمكهن خهڵاتێ3





س. چ. هێرش، باكۆ
: 1367(1988)

1) «
سهلمان ڕوشدی»، نووسهری كتێبی (ئایهتهشهیتانییهكان)، كهلهلایهن «ڕوحوڵڵا خومهینی»یهوهفتوای كوشتنی بۆ دهركرا.. ئهو شێعرهكاتی خۆی(1988)، لهكۆڕێكی شێعر و گوتارخوێندنهوهلهشاری باكۆ(ئازهربایجان)دا، بۆ شهرمهزاركردنی ئهم فتوایهخوێندراوهتهوه
‌.
2)
لهفۆلكلۆر وهرگیراوه
‌.
3)
سهرچاوه‌: بزهی خوێن (كۆمهڵهشێعر): هێرش، بنكهی سارا، چاپی یهكهم، ستۆكهۆڵم 1990

کتێبی ئایینی

کتێبی ئایینی

سەرجەم کتێبەکانی ئەم بەشە (106) کتێبە ئێستا




ژماره-ناوی کتێب-نوسەر-ساڵی چاپ-وەرگێر-تێبینی


۲۳-۱ساڵ سەروەری وەڵامێک بۆ کتێبی 23 پێغەمبەرایەتی-ئەحمەد حاجی ڕشید-2007      

2-القران الکریم                                          

3-باشترین شیعرەکانی نیچە -هۆنراوەی زەردەشت-2008-رێباز مستەفا       

4-باڵاپۆشى (حیجاب)-حسن پێنجوێنى-2006              

5-بەجیهانیکردن دیدێکی ئیسلامی-د. موحسین عەبدواحەمید-2006-حەمەکەریم عەبدڵڵا           

6-بەرائەتی سەلەفی و شوێن کەوتوانی لە تەقینەوە و پشتیوانانی-باوکی عبدالحق-2007-سه لاح الدین عبدالکریم

7-بەرەو بەختیاری ئافرەت-جمال حەبیبوڵڵا بێدار-2006              

8-بەرەو بەختیاری ئافرەت-جەمال حەبیبوڵلا بێدار-2007              

9- بەرەو بەختیاری ئافرەت-جمال حەبیبوڵڵا بێدار-2007              

10-بەرەو سەرفرازى-ئەندازیار عسمان-2007              

11-بەرەوئیسلام بەرگی 1ـ7 -ئەندازیار. عوسمان -محەممەد رەشید                         

12-بەئیسلام کردنی کورد ماستەرنامە یان هەلەنامە -فازل قەرەداغی-2006              

13-برایەتی نێوان موسڵمانان-م. محمد عبدالرحمن له تیف                           

14.-بڵاو بوونەوەى داوێن پیسى-بابەتێک-2007              

15-بۆ هەموو ئافرەتێک کە بڕوای بە خوا و ڕۆژی دوایی هەبێت-ابو مجدی بن عبدالوهاب الاحمد-دایکی سوننە           

16-بۆچی سەلەفی شیر لە ئەهلی سوننەت دەسوێ-مەلا عومەری مۆکەبەیی-2005              

17-بیروباوەڕی ئەهلی سوننە و جەماعە-محمد بن سالح العپیمین-سه لاح الدین عبدالکریم          

18- تەوبەکردن-هێمن عبدالعزیز-2006              

19.-تێگەیشتن لەبیرى سیکۆلاریزم -بەراورد کردنى لەگەڵ ئسلام                                            

20-پەرن ژئەدەبێ دینێ ئێزدیان -بەرگی 1                                   

21-پەرن ژئەدەبێ دینێ ئێزدیان- بەرگی 2                                   

22-پوختەى چۆنیەتى نوێژى (پێغەمبەر)د.خ -خوشکە پەیام-2004              

23-جێگیر کردنی بەڵگەکان-شێخ عبدالعزیز بن عبدالله بن باز-سه لاح الدین عبدالکریم          

24-حوکم و ئادابەکانی قەرزدان و قەرزکردن و قەرزدانەوە-محمد عبدالرحمن لتیف                              

25-حوکمى تەجوید-مامۆستا سه لاح الدین محمد بهاْ الدین-2000              

26-حوکمى ڕیش داشین-حەسەن پێنجوێنى-2006              

27-حیزبایەتی لە ئیسلامدا وە  چۆنیەتی بانگەواز کردن بۆ ئیسلام-باوکی حارس-2007              

۲۸-خواى گەورە هەیبەت و سەربەرزى تەنها بە موسڵمانان بەخشیوە-دایکى عمر- 2008-

29-دەربارەی ڕۆژوو-عەبدوڕڕەحمان نەجمەدین-2007              

30-دەریاکانیش ڕاستى قورئان دەسەلمێنن ڕێگاى ڕاستى-2008              

31-دەقەکانی قورئان و ئاسۆکانی نوسین-ئەدۆنیس- 2008-ئومێد عوسمان     

32-دەوڵەتی خیلافەت بوژاندنەوەی کۆمەڵگە وگەشەسەندنی شارستانیەت -وەلاچمێک بۆ کۆمەڵگا لەسایەی دەوڵەتی خەلافەت-ئیکرام کەریم-2007              

33-دژایەتی پێغەمبەر لەبەرچی ؟-ملا احمدی قامیشى-2007              

34-دیاری بۆ نەوەی موسڵمان لە ڕوانگەی سوننەت و قورئان-مامۆستا عەدنان بارام-2000 

35-ڕوناکی یەکخواپەرستی-سعید بن علی بن وهف القحتانی-2008-م. شاخەوان جواداحمد       

36-رۆڵی پرشنداری زانا موسوڵمانەکان لە پێشکەوتنە زانستیەکاندا-د. کاوە فەرەج سەحدون-2007              

37-ڕێگاکانی بەرەو سەلەفیەت چۆن و چۆنێتی ناسینەوەی حزبیەکان-م. عدنان بارام      

38-زاناترین ئافرەتی دونیا-م. محمد عبدالرحمن لتیف-2006              

39- زانای پایەبەرز ئەحمەدی کوڕی حەنبەل-باوکی یوسف                             

40-زەردەشت هیوای رزگاری-بابان سەرقزی                            

41-زەردەشتی کورد و خوێندنەوەیەکی فەلسەفی ــ لە مێژوویی -جەلال حاجی زادە                  

42-سەد ئامۆژگارى بۆگەنجان-عبدالله على-2006              

43-سەدەیەک تەمەنی نوورین مامۆستا عبدالکەریمی مودەرریس-عبدولدائیم مەعروف هەورامی-2007              

44-سزاى ئەوکەسەى لەگەڵ دایک وباوکى خراپ کارە-ڕێگاى ڕاستى-2008              

45- ێەلاحەددینی ئەیوبی گەورەترلە رەخنەگرانی-ئارام علی سعید-2006              

46-چەواشەکاری و ئاوەژووکردنی ڕاستیە مێژووییەکان -ئایا محمد نەخوێندەوار یان خوێندەوار بووە-م. عدنان بارام                              

47-چل گوڵ لەفەرمودەکانى (پێغەمبەر)-د.خ عبدالله عبدالعزیز هەرتەلى-2000              

48-چل فەرمودەى نەوەوى-دایکى عائیشە-2003              

49-چۆن کاریگەر دەبین بە قورئانی پیرۆز و چۆن لەبەری دەکەیت-ابی عبدالرحمن عدلی العزالی -2007- حکیم ابوبکر علی 

50-چۆن مناڵەکانمان پەروەردە بکەین-شێخ محمد بن جمیل زینو-باوکی حارس      

51-چۆنیەتی حەجکردنی پێغەمبەر-محمد ناێرالدین الالبانی-م. عدنان بارام      

52-چۆنێتی ڕۆژووی پێغەمبەر لە ڕەمەزان دا-سلیم الهلالی و علی حسن علی عبدالحمید-م. عدنان بارام      

53-چۆنێتی نوێژی پێغەمبەر-شێخ محمد ناێرالدین الالبانی- 2004 -م. عدنان بارام کەلاری       

54-گاتا سروودە پیرۆزەکانی زەردەشت-بابان سەرقزی                            

55-گەر ڕۆژێک لەژیالنت بێزار بیت-دانیە عبدالله-2008              

56-گوڵبژێرێک لە فەتواکانی زانای پایەبەرز شێخ محمد بن سالح -شێخ محمد بن سالح العپیمین-م. سه لاح الدین عبدالکریم           

57-گێژاوى مەدخەلیزم هێمن عبدالعزیز-2007              

58-فەتوای گەورە زانایانی هاوچەرخی ئەهلی سوننە و جەماعە سەبارەت بە حزب-م. محمد عبدالرحمن لتیف                            

59-فەتوای مەلای خەتێ ئەفسانەی مێژوونوسێک   حەسەن حەمەکەریم-2006              

60-فەلسەفەى بوون و گەڕان بەدوواى خوادا-ماکوان-2007              

61- فتواى اسلامى دەربارەى ڕۆژوو  و پێویستیەکانى-ابن العپیمین-1999-الیا کوردى         

62-قەڵاى موسوڵمان-دانیە عبدالله                                

63-قورئان چەکى بڕوادارانە-هێمن عبدالعزیز-2003              

64-قورئان وەحی ئاسمانە نەک ڕنگدانەوەی سەردەمی خۆی- بەکر حه مە سدیق-2007   

65-کاتی داهاتوو-عبدالمللک القاسم-2008-سه لاخ الدین عبدالکریم          

66-کارەساتەسرو شتیەکان و سەرنجێک-هێڤار بەرزنجى-2008              

67-کاسیەتێکى ڤیدیۆ ژیانى لێ تاڵ کردم -احمد عبدالعزیز الحێین-2003 -فەرمان نەجاڕ     

68-کوردستان لە بەردەم فتووحاتی ئیسلامییدا-حەسەن مەحمود حمەکەریم                        

69-کێشەکانى خێزان و میکانیزمى عەمەلى بۆچارەسەریان-چالاکێکى بوارى چاکسازى کۆمەڵایەتى-2007              

70-کێشەی تەکفیر لە نێوان ئەهلی سوننە و تاقمە گومڕاکان-سعید بن علی بن وهف القحتانی-م. خلیل احمد       

71-لا الە الا الله ماناکەی پلەو پایەی فەزڵ و گەورەیی یەکەی- سالح بن فوزان بن عبداللە الفوزان-2005-سه لاح الدین عبدالکریم           

72-مامۆستا سەید ئەحمەدی یەکگرتوو لەلایەن عەشایەرێکی سەلەفی یەوە                                   

73-مردن-هێمن عبدالعزیز-2007              

74-مرۆڤ لەدوو توێى ئاینى ئاسمانیدا-ماکوان-2007              

75-مرۆڤ و ئاینەکان  میشێل مالرۆب-2006 -هیوا مەلا عەلی    

76-مرۆڤ ئازادى خۆى فرۆشتووە-کرێشنا مۆرتى-2004-یاسین عمر         

77-مولانا خالید و تەریقەتی نەقشبەندی-سەید محەمەد تاهیر سەید زادەی هاشمی-2004 -   دلێر میرزا          

78-مێژووى ئاینى زەردەشت-عبدالله موبلغى ئابادانى -2002-وریا فاتیح          

79-مێوانى کۆتایى- ڕێگاى ڕاستى-۲۰۰۸              

80-ناوە جوانەکانى خواى گەورە-خوشکە پەیام-2007              

81-نەزانیوبێشەرمی بەشێک لە چەواشەکارییەکانی مەریوان هەلەبجەیی-عمر کمال دەروێش-2006              

82-نەهێشتنی گومان لە سەر خواپەرستی موسڵمانان-محمد عبدالوهاب-خلیل احمد          

83-نهێنیەکانی ئاینی میترایی-فەرهاد عزیز خۆشناو-2008              

84-نوێژ یەکەم کردەوەیە کەلەئینسان ئەپرسێتەوە-عبدالعزیز بن عبدالله بن باز-1999    ڕێگاى ڕاستى     

85-هەرجارەو بەناوێک-ڕێگاى ڕاستى -2007              

86-هەڵوێستی ئیسلام سەبارەت بەو نەقینەوە و خۆتەقاندنەوە-م. عدنان بارام                           

87-هەندێک لە هەڵەکانی سید قتب-باوکی حارس-2008              

88-هۆنینەوەو گوتنى شیعر لە  اسلام دا-هێمن عبدالعزیز-2006              

89-وەڵامێکی گێژوڵکەکانی کتێبی گێژاوی مەدخەلیزم-باوکی حارس-2008              

90-یارسان سەبارەت بە کاکەیی ئەیوب رۆستەم-2006              

91-یەکەمین دەستووری نوسووسراو لە جیهاندا بەڵگەنامەیەکی گرنگی سەردەمی پێغەمبەر-موحەممەد حەمیدوڵڵا -2007-شوان هەورامی    

92-ئادابى تەلەفۆن-ڕێگاى ڕاستى-2008              

93-ئازادی رادەربرین لە رۆژئاوا لە سەلمان روشدییەوە بۆ جرۆجیە گترودی -شەریف عبدولعزیم -2006-وەرزێر حەمە سەلیم           

94-ئاشتینامە وەڵامێک بۆ خوێننامەی زردەشت-ئامینە ێدیق عبدولعزیز-2006              

95-ئاگادارکردنەوە لەپەلەکردن لەکافرکردندا -محمد بن ناێر العرینی -2007 -سه لاح الدین عبدالکریم          

96-ئاڤێستا لەمێژینەترین سروودی کوردی بەرگی یەکەم-گاتا ـ کان-2003 -جلیل عەباس -ج. قەنەس    

97- ئاوێستا   جلیل دوستخواە-2002-عمر فارووقى      

98-ئایا بە دوای کارێکدا دەگەڕێیت-د. محمد العریفی-2008-باوکی یوسف ـ م. مجید حمید مجید    

99-ئایە دەردوو ناڕەحەتیەکانى دونیا بەهۆى گوناهى مرۆڤەوەیە یان تاقیکردنەوەى خوایى.؟ - ڕێگاى ڕاستى-2008               

100-ئاین و تائیفە ئاینیەکان لەکوردستان-میهرداد ئیزەدى-2002-کامەران فەهمى    

101-ئاین ودەولەت و پیادەکردنی شەریعەت- محمد  د.عباد جابر-2006-گۆران جمال رواندزی       

102-ئایین و ناسیۆنالیزم-موسڵح عەبدولقەهار ئیروانی- 2002              

103- ئەحکامەکانی جەنازە و داهێنراوەکانی -محمد ناێرالدین الالبانی-2008-مامۆستا عدنان بارام کەلاری           

104-ئیسلام و سیاسەت - ئارام قادر-2007              

105-ئیسلامناسی یان ئیسلامنەناسی وەڵامێک بۆ کتێبی ئیسلامناسی-ئیکرام کەریم - 2007

106-ئینجیلى پیرۆز     

كتێبخانه ی كوردي ئه وين

كتێبخانه ی كوردي ئه وين




کتێبی نوێ


 




دیوانی شێعر و هەڵبەستی کوردی 

کتێبی ئەدەبی  

کتێبی چێرۆک 

کتێبی رۆمان 

کتێبی شانۆ 

کتێبی ژیاننامە و بیرەوەری

کتێبی هونەری 

کتێبی منداڵان 

کتێبی زمان و رێزمان

کتێبی فەرهەنگ

کتێبی کەلەپووری کورد

کتێبی کۆمەڵناسی

کتێبی وتار و چاوپێکەوتن

کتێبی سەبارەت بە ئافرەت

کتێبی هەلەبجە و ئەنفال

کتێبی کۆمپیوتەر و ئەنتەرنێت

کتێبی زانست

کتێبی تیرۆریزم

کتێبی مێژوو

کتێبی هەمەجۆر

کتێبی ڕامیاری

کتێبی لێکۆلینەوە

کتێبی رۆژنامە و میدیا

کتێبی ئایینی

کتێبی نامیلکەی ئاینی

کتێبی عەلمانیەت

کتێبی دەرونزانی

کتێبی فەلسەفە

 

سه‌باح هه‌ورامی‌ کۆچی‌ دوایی‌ کرد

 
سلێمانی- هونه‌رمه‌ندی‌ گۆرانیبێژ سه‌باح هه‌ورامی‌، رۆژی پێنج شه‌ممه‌ی ڕابردوو به‌ هۆی جه‌ڵده‌ی دڵ له‌شاری‌ سلێمانی‌ کۆچی‌ دوایی‌ کرد.
 
ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌ کاتژمێری 2ی‌ سه‌ر له ‌به‌یانیی‌ رۆژی پێنج شه‌ممه‌ 29ی نۆڤیمبێر/9ی سه‌رماوه‌ز، له‌شاری‌ سلێمانی‌ کۆچی‌ دوایی‌ کردووه‌ و هه‌مان رۆژ ته‌رمه‌که‌ی‌ براوه‌ته‌وه‌ هه‌ڵه‌بجه‌ی‌ شه‌هید.
 ڕێوڕه‌سمی ناشتنی سه‌باح هه‌وارامی به‌ ئاماده‌بوونى جه‌ماوه‌رێکى به‌رفراوان له‌ کاربه‌ ده‌ستانی حکوومی و هونه‌رمه‌ندان و لایه‌نگرانی، له‌گوندی‌ خارگێلان به‌ڕێوه‌چووه‌.
له‌مباره‌وه‌، سه‌رحه‌د محه‌مه‌د وه‌ک یه‌کێک له‌هاوڕێ‌ نزیکه‌کانی‌ هونه‌رمه‌ندی‌ له‌ دیمانه‌یه‌کی رۆژنامه‌وانی ڕایگه‌یاند: کۆچکردوو یه‌کێک بووه‌ له‌و هونه‌رمه‌ندانه‌ی‌، که‌ توانیویه‌تی‌ گۆرانی‌ هه‌ورامی‌ له‌گه‌ڵ میوزیکدا بگونجێنێت‌ و له‌و بواره‌دا داهێنانی‌ زۆری کردووه.
سه‌باح هه‌ورامی‌ له‌ ساڵی‌ 1963 له‌گوندی‌ "خارگێلان"ی‌ سه‌ر به‌ ناوچه‌ی‌ هه‌ورامان له‌دایکبووه‌ و پاش داویی هێنان به‌ خویندن له‌ په‌یمانگای‌ کشتووکاڵی‌، تێکه‌ل به‌ ریزی خه‌باتی چه‌کداری له‌  پارتی‌ دیموکراتی‌ کوردستان بووه‌ و له‌ کاتی کۆچکردندا به‌ پله‌ی رائید له‌ هێزه‌کانی زێره‌ڤانی‌ کاری ده‌کرد.
هورامان هانه به  رچه م

گۆرانی واچا وده نگ وه شا وهۆرامانی جه راسه و:
کاک جه میل ئه حمدی نۆسوودی-کاک جه لال هه رسینی-
کاک عه لی گۆڵپی-کاک سه باح هۆرامی-

کاک فه تحۆڵڵا ئه مینی -مامۆسا عۆسمان هۆرامی .

کتابخانه کردی ئه وين  درگذشت مرحوم سه‌باح هه‌ورامی‌ را به خانواده آن مرحوم و جامعه فرهنگی و ادبی کردستان تسلیت می گوید .


منبع: کردپرس

دیمانه‌ی تایبه‌ت له‌گه‌ڵ حه‌مه‌ی مه‌لا که‌ریم؛

 
هەوڵێکی بنەماڵەیی لە پێناو بووژانەوەی ئەدەبی کلاسیکی کوردی
حه‌مه‌ی مه‌لا که‌ریم: پێش هه‌موو شتی ئێمه‌ له‌ ده‌لاقه‌ی باوکمانه‌وه‌ ده‌مان ڕوانییه‌ ئه‌ده‌بی کلاسیکی کوردی و ئه‌وه‌ی که‌ کردووشمانه له‌ پێناو نه‌ته‌وه‌که‌مان، وه‌ک ئه‌رکی ‌سه‌رشانمان پێناسه‌ کردووه ‌و ناڵێم ئیشه‌که‌مان بێ هه‌ڵه‌ بووه‌ و توانیومانه‌ ته‌واو دیوانه‌ کوردییه‌کان کۆ بکه‌ینه‌وه‌ و له‌ سه‌ری بنووسین، به‌ڵام درێغمان نه‌کردووه و ‌ئه‌وه‌ی له‌ ده‌سه‌ڵات و تواناماندا بووه‌ کردوومانه‌.
 
کوردپرێس- "حه‌مه‌ی مه‌لا که‌ریم" ئێستا له‌ سووچێکی ژووره‌که‌یدا دانیشتووە و خه‌ریکی قوربانی کردنی دواهه‌مین هه‌ناسه‌کانی بۆ ئه‌ده‌ب و گه‌له‌که‌یه‌تی!
ئاوەها کە بە وتەی شێرکۆ بێکەس؛ دەبەیت لەو ژوورەدا، خەڵاتێ له‌ بەفر و لە چنووری کاوانەکانی هەورامانی بدەنێ بۆ ساغکردنەوەی بەردەمۆری شێعری خانای قوبادی، پەپوولەکانی مەولەوی، هەناسە غەریبەکانی نالی، ئیشراقەکانی عیرفانی مەحوی، مەشغەڵی سینەی حاجی قادری کۆیی و گەشتی هەورامانەکەی گۆران.
دارهەرمێی وشە، کاتێک وڵامی پرسیارەکانی دەداتەوە که‌ ڕه‌نگی پیری ڕوومه‌تی پیرۆزی داگرتووه‌ و ئێستا زیاتر له‌ هه‌موو کاتێکی پێویستی به‌ هێمنایه‌تی و ئیستراحه‌ت هه‌یه‌، که‌چی وه‌ک هه‌میشه‌ی پێشتری به‌ سینگی ئاوه‌ڵاوه‌ وه‌ڵامی پرسیاره‌کانی ئێمه‌ ده‌داته‌‌وه‌!
دیمانە له‌گه‌ڵ حه‌مه‌ی مه‌لاکه‌ریم هه‌م ساده‌یه‌ و هه‌م دژوار! ژیانی پڕ له‌ هه‌وراز و نشێو و له‌ هه‌مان کاتدا پڕ بەرهەم، باوه‌شێ ده‌لاقه‌ پرسیارمان بۆ ئه‌کاته‌وه‌ و ئه‌وه‌ش ده‌زانین که‌ ناتوانین له‌ دیمانەیەکدا هه‌موو ژیان و قوژبنی ئه‌م که‌ڵه‌پیاوه‌ بخه‌ینه‌ به‌ردیدی خوێنه‌ر!!
کاتێ وەکوو زۆربەی دیمانەکان لە تەمەن و شوێنی لەدایک بوون و په‌روه‌رده‌بوونیمان پرسی، بە هێمنایەتییە قورس و بەسامەکه‌ی ئاخێکی هەڵکێشا و ...فەرمووی: کاتێ ئه‌م پرسیاره‌م لێده‌کرێ، پڕ ئه‌بم له‌ بۆن و به‌رامه‌ی کووچه‌ و کۆڵانه‌کانی بیاره‌ی هه‌ورامان و ڕۆحم دەفرێتەوە بۆ حوجره‌کانی لاوەتی و سه‌رده‌می فه‌قیه‌تی و رۆژنامە و خەبات و گۆران و...
حه‌مەی مەلاکەریم لە ساڵی 1931 له‌ بیاره‌ی سه‌ر به‌ قه‌زای هه‌ڵه‌بجه‌ی له‌ دایک بووه‌ و ژیانی منداڵی له‌ ژێر کارگیری فیکری و ژیانی باوک و بنه‌ماڵه‌که‌ی گوزه‌راوه‌ و له‌ قوتابخانه‌ی منداڵه‌ شێخه‌کانی بیاره‌دا قورئانی پیرۆزی ته‌واو کردووه‌ و سه‌رف و نه‌حو و زانستی شه‌رعی دوایی پێهێناوه‌ و هه‌ر له‌ حوجره‌دا فێری خوێندنی زمانه‌کانی کوردی و فارسی بووه‌.
 
* حه‌مه‌ی مه‌لاکه‌ریم وێڕای ئه‌وه‌ی که‌ خوێندنی مه‌لایه‌تی ته‌واو کرد و ده‌یتوانی ئیجازه‌ی مه‌لایه‌تی وه‌ربگرێ، به‌ڵام مێزه‌ره‌ی سپی نه‌کرده‌ سه‌ری! بۆ له‌گه‌ڵ ژیانی و بیری مه‌لایه‌تی ڕێکنه‌که‌وتوون؟ وێرای ئه‌وه‌ که‌ وه‌کوو ڕێبوار سێوه‌یلی ده‌ڵێ؛ باوکتان گه‌وره‌ترین پیاوی ڕۆحانی سه‌ده‌ی 20 ی کورد بوو؟
- ڕاستییه‌که‌ی من ئاره‌زووی مه‌لایه‌تیم نه‌بوو، تامه‌زرۆی ڕۆژنامه‌نووسی و لێکۆڵینه‌وه‌ و دنیای ئه‌ده‌ب و شیعر و سیاسەت باڵی بیر و قه‌ڵه‌ممی به‌ره‌و دنیای خۆی کێشا!
شیرینی ئه‌و دنیایه‌ و دواتر ئاشنایه‌تی له‌گه‌ڵ گۆرانی شاعیر و بلیمه‌ت به‌ یه‌کجار په‌لکێشی ئه‌م دنیایه‌ی کردم و هەتا ئێستاش هەر خەریکی زمان و ئەدەبی گەلەکەمم و هەستم بەوە کردوه‌ کە نەتەوەکەم زیاتر لە هەر شتێ پێویستی بەوە بوو.
 * لە نێو کۆمەڵگای کوردەواریدا زۆرتر حه‌مه‌ی مه‌لا که‌ریم وەک و ئەدیب و کۆڵەکەیەک بۆ ئەدەبی کلاسیک دەناسن! بەڵام لایەنەکەی دیکه‌ی ژیانی کاکە حەمە واتە رۆژنامەنووسی بەشی باسنه‌کراوه‌ی ئه‌م ته‌مه‌نه‌یه‌، لەوەی کە بەرەو ئەم دنیای پڕ هەوراز و نشێوە رۆیشتن و مەلایەتی و حوجره‌تان جێهێشت پەشیمان نین؟
- دوای خوێندنی مه‌لایه‌تی لای باوکم ده‌متوانی درێژه‌ به‌ مه‌لایه‌تی بده‌م و له‌ ده‌ریای ئاییندا بتوێمه‌وه.
به‌ڵام هه‌روه‌ک پێشتریش ئاماژه‌م پێکرد؛ ویستی گه‌له‌که‌م و هه‌روه‌ها ویستی ده‌روونی خۆم به‌ره‌و نووسین و ڕۆژنامه‌گه‌ری ڕایکێشام. بیروڕای من جیابوو له‌ بیروڕا و ئه‌و ڕێگه‌یه‌ی که‌ باوکم سه‌رقافڵه‌ی بو.
باوکم پێی خۆش نه‌بوو ئێمه‌ نزیکی دنیای سیاسه‌ت بکه‌ینه‌وه‌؛ ئه‌و له‌و گرفتانه‌ی که‌ به‌ نزیکبوونه‌وه‌ له‌ دنیای سیاسه‌ت تووشمان ده‌هات نیگه‌ران بوو، به‌ڵام له‌ هه‌مان حاڵه‌تدا هیچ ڕێگرێکی بۆ کاری سیاسی و ڕۆژنامه‌نووسی من دروست نه‌کرد.
به‌ گشت ئه‌مانه‌وه‌ باوکم زۆری پێ خۆش بوو ببم به‌ مه‌لا، له‌ یادمه‌ ئه‌و ده‌مه‌ی کۆلێژی شه‌ریعه‌ت دامه‌زرا، زۆرم داوا لێکرد بچمه‌ ئه‌و کۆلێژه‌، به‌ڵام ئه‌و پێیان خۆش بوو ببمه‌ مه‌لای گوندێکی نزیک بیاره‌، بەڵام من ملم پێ نەدا.
له‌ ساڵانی 1947 و 48دا ئاشنایه‌تیم له‌گه‌ڵ ئه‌ده‌بی حیزبی شیووعیدا په‌یدا کرد و چوومه‌ ناوه‌ندی ڕێکخراوه‌ی ئه‌و حیزبه و له‌ ساڵی 1954دا گیرام و دوایی به‌ که‌فاله‌ت ئازاد کرام.
له‌ ئه‌یپرێڵی 1955دا دیسانه‌وه‌ به‌ تۆمه‌تی شیووعییه‌تی گیرامه‌وه‌ و حوکمی دوو ساڵ زیندانیم به‌سه‌ردا سه‌پێندرا.
من به‌ گشتی له‌ڕۆژنامه‌ و گۆڤاره‌کانی ئه‌لته‌ئه‌خی، برایه‌تی، بیری نوێ، شه‌فه‌ق، ئازادی، ئیسلاحی زه‌راعی، ئه‌لئێتحاد، هیوا و به‌رپرسی چالاکی و ئەزموونی نوسینم بووه‌، هه‌ڵبه‌ت ده‌بێ به‌شێکی زۆری ئه‌م ده‌سکه‌وتانه‌ گرێ بدرێته‌وه‌ به‌ باروودۆخی سه‌رده‌م که‌ منیان به‌و رێگایانه‌ ده‌برد.
* که‌سانێک هه‌ن که‌ له‌ حه‌مه‌ی مه‌لا که‌ریم ڕه‌خنه‌ ده‌گرن بۆ له‌ بری ئه‌وه‌ی ته‌نیا هه‌موو کات و ده‌رفه‌تی خۆی له‌سه‌ر شیعری کلاسیک ته‌رخان بکات سه‌ری له‌ زۆر بواری تردا ده‌رهێناوه‌ و چالاکی نواندووه‌! وه‌کوو سیاسه‌ت و ڕۆژنامه‌وانی و وه‌رگێڕان و... لە حالێکدا ده‌یتوانی له‌ بواری ئه‌ده‌ب ڕڵێکی به‌رچاوتری هه‌بێت؟
- من پێشتر وه‌ڵامی ئه‌مه‌ پرسیاره‌م داوه‌ته‌وه‌ و ئه‌مه‌م وه‌ک پێداویستی دوێنێی میلله‌ته‌که‌م ناوبرد کرد که‌ به‌ره‌و ئه‌م ڕێگا هانیان ده‌دام، هه‌ستم ده‌کرد که‌ گه‌له‌که‌م پێویستی به‌ ڕۆژنامه‌ و بیری ڕۆشنبیرانه‌وه‌ هه‌یه‌ و بۆیه‌ له‌ هیچ کۆششێک بۆ خزمه‌ت به‌ نه‌ته‌وه‌م درێغم نه‌کردووه‌!
* ئه‌ده‌بی کوردی و به‌تایبه‌ت شیعری کلاسیکی کوردی کۆ کردنه‌وه‌، پێداچوونه‌وه‌ و ساغکردنه‌وه‌ی شیعری زۆربه‌ی شاعیرانی گه‌وره‌ی کورد وه‌ک: مه‌وله‌وی، نالی، مه‌حوی، سالم، بێسارانی، حاجی قادر، خانای قوبادی، کوردی و ... له‌ژێر کاریگه‌ری ڕاسته‌وخۆی بنه‌ماڵه‌ی مه‌لا عه‌بدولکه‌ریمی موده‌ڕێس به‌تایبه‌ت حه‌مه‌ی مه‌لا که‌ریمه‌، جه‌نابتان تا چ ڕاده‌یه‌ک له‌و کارانه‌ی که‌ کردووتانه‌ ڕازین و چۆن ئاوڕ له‌م کاره‌ قورسه‌ی بنه‌ماڵه‌تان ئه‌ده‌نه‌وه‌!
- پێش هه‌موو شتی ئێمه‌ له‌ ده‌لاقه‌ی باوکمانه‌وه‌ ده‌مان ڕوانییه‌ ئه‌ده‌بی کلاسیکی کوردی و ئه‌وه‌ی که‌ کردووشمانه له‌ پێناو نه‌ته‌وه‌که‌مان، وه‌ک ئه‌رکی ‌سه‌رشانمان پێناسه‌ کردووه‌و ناڵێم ئیشه‌که‌مان بێ هه‌ڵه‌ بووه‌ و توانیومانه‌ ته‌واو دیوانه‌ کوردییه‌کان کۆ بکه‌ینه‌وه‌ و له‌ سه‌ریبنووسین، به‌ڵام دریغمان نه‌کردووه و ‌ئه‌وه‌ی له‌ ده‌سه‌ڵات و تواناماندا بووه‌ کردومانه‌.
ته‌نگ و چه‌ڵه‌مانه‌ی له‌ به‌رده‌م کۆ کردنه‌وه‌ و ساغکردنه‌وه‌ی ئه‌ده‌بی کلاسیکی کوردین زۆره، به‌ر له‌ هه‌ر شتێک ناوه‌ندێکی ده‌سه‌ڵاتدار بۆ کۆکردنه‌وه‌ی هه‌موو نوسخه‌کان و هه‌وڵ بۆ به‌راوه‌ردکردن و ساغکردنه‌وه‌یان و هه‌روه‌ها پاراستنی ئه‌مانه‌ت و دروستی کار و دڵسۆزی و ماندووبوونێکی یه‌کجار زۆری ده‌وێ.
یه‌که‌م دیوان که‌ ده‌ستم به‌ ساغکردنه‌وه‌ی و لێکدانه‌وه‌ی کرد، دیوانی مه‌وله‌وی بوو، کۆکردنه‌وه‌ی ئه‌و هه‌موو شیعره‌ که‌ مه‌وله‌وی بۆ ئه‌م و ئه‌وی نووسیوه‌، پێداچوونه‌وه‌ و له‌سه‌ر نووسین و ... ماندووبوونی زۆری دیکه‌ که‌ بۆ باس کر5دن ناشێت.
له‌ یادمه‌، ئه‌و کاته‌ که‌ ئێمه‌ به‌ وردی خه‌ریکی له‌ چاپ دانی دیوانه‌که‌ی مه‌وله‌وی بووین، رێک له‌و کاته‌ی که‌ خه‌ریکی ساغکردنه‌وه‌ی ئه‌و شیعره‌ی مه‌وله‌وی که‌ باسی له‌ سووتانی کتێبخانه‌که‌ی ده‌کات، بووین، چاپخانه‌که‌ ئاوری گرت.
* جا مامۆستا به‌ر له‌وه‌ی بچینە سەر باسکردنی دیکەی دیوانه‌ شیعرییه‌کان، ئه‌وه‌ی جێگه‌ی سه‌رنجه‌ که‌ جه‌نابتان هه‌ورامی نین و چۆن ئه‌م ئه‌رکه‌ قورسه‌تان وه‌ها به‌ ڕێک و پێکی ته‌واو کرد؟
- به‌ڵێ ڕاسته‌! باوکم و باپیرم به‌ ڕه‌چه‌له‌ک خه‌ڵکی "ماین دوڵی" شاره‌زوورن دوایی چوونه‌ته‌ ته‌کیه‌که‌ی خورماڵ و له‌وێشه‌وه‌ گه‌یشتوونه‌ته‌ مه‌ریوان؛ باوکم له‌ مه‌ریوان له‌ دایکبووه‌ به‌ڵام که‌ دواتر به‌ره‌و بیاره‌ی هه‌ورامان ڕۆیشتن؛ له‌ خانه‌قا و هه‌روه‌ها له‌ خزمه‌ت شێخه‌ مه‌زنه‌کانی هه‌ورامان و خه‌ڵکی بیاره‌ هیچ کێشه‌یه‌کمان له‌ سه‌ر ئاشنایه‌تی و ئاگایه‌تی به‌ زاراوه‌ی هه‌ورامی نه‌بوو.
* بگه‌ڕینه‌وه‌ سه‌ر دیوانه‌ کوردییه‌کان، دوای دیوانی مه‌وله‌وی چیتان کرد؟
- دیوانی مه‌حوی که‌ پێشتر مامۆستا گۆڕان و کاکه‌ی فه‌لاح خه‌ریکی کۆکردنه‌وه‌ی بوون و من پێداهاتمه‌وه‌ و دوای رزگارییم‌ له‌ زیندانی به‌عس بووم، هه‌وڵی له‌ چاپ دانی ئه‌م نوسخه‌یه‌م دا.
هاوکات باوکم که‌ هه‌موو ته‌مه‌نی خۆی بۆ ئه‌م ڕیگه‌ ته‌رخان کردبوو له‌گه‌ڵ کاکه‌ فاتێحم سه‌رقالی دیوانی نالی و بێسارانی بوون؛ دواتر به‌ هه‌ر ئه‌رک و ماندووبوونێک بوو نالیمان له‌ چاپ دا و به‌ڵام هێشتا بێسارانی ماوه‌ته‌وه‌ و به‌ ته‌مای ده‌رفه‌تێکم پێداچوونه‌وه‌یه‌کی دووباره‌ی به‌سه‌ر بکه‌مه‌وه‌ و له‌ چاپی بده‌ین.
ڕه‌نگه‌ باس کردن له‌سه‌ر چاپ دیوانێک بۆ خوێنه‌ر ته‌نیا بیستنێک بره‌خسێنێت، به‌ڵام له‌ ڕاستیدا کێشه‌یه‌کی یه‌کجار زۆری بۆ ئێمه‌مانان هه‌یه‌.
ڕووبه‌ڕووکردنه‌وه‌ی نوسخه‌کان و دۆزینه‌وه‌ی نوسخه‌یه‌کی نوێ و پێداچوونه‌وه‌ی، دیقه‌تێکی زۆری ده‌وێت.
بۆ نموونا‌ که‌ ده‌ستمان به‌ کۆکردنه‌وه‌ی دیوانی "نالی" کرد بانگه‌وازێکی به‌ربڵاومان دا و داوامان کرد که‌ هه‌ر که‌سێک دیوان، شیعر، یا هه‌ر باسێک و بیره‌وه‌رییه‌ک له‌ نالی هه‌یه‌تی بگه‌یه‌نێته‌ ده‌ستمان، ئه‌وه‌ بوو که‌ هه‌ر ڕۆژی شێعرێک و حیکایه‌تیک و ڕه‌وایه‌تێکی نوێمان ده‌ست ئه‌که‌وت و ئیدی بزانن چۆن دیوانی نالی پێکهات!
* مامۆستا، جیا له‌ کۆکردنه‌وه‌ و ڕووبه‌ڕووکردنه‌وه‌ی نوسخه‌کان ئه‌رکێکی دیکه‌ که‌ بنه‌ماڵه‌ی مه‌لاعه‌بدولکه‌ریم به‌ ئه‌ستۆیان گرتووه‌، له‌سه‌ر نووسین و ساغکردنه‌وه‌ی دیوانگه‌لێکی وه‌ک مه‌حوی و نالی و مه‌وله‌ویه‌، وه‌ک بۆ خۆشتان ده‌زانن له‌م دواییه‌دا هه‌مان شرۆڤه‌ی ئێوه‌ له‌ لایه‌ن تاقمێک له‌ بیرمه‌ندان و ره‌خنه‌گران تووشی ڕه‌خنه هاتوون، ئێوه‌ له‌مباره‌وه‌ چۆن بیر ده‌که‌نه‌وه‌؟
- ئه‌وه‌ی له‌سه‌ر دیوانی ئه‌م شاعیرانه‌ نووسراوه‌، بۆچوونی ئێمه‌یه‌ و ئایه‌تی قورئان نییه‌ و ته‌نیا ده‌سکه‌وتی تێگه‌یشتنه‌کانی ئێمه‌ بووه‌، من هه‌میشه‌ گووتوومه‌ و دیسان دووپاتی ده‌که‌مه‌وه‌ که‌ به‌ باوه‌شێکی ئاوه‌ڵا به‌ره‌و پیری ئه‌وانه‌ی ده‌چم که‌ خوێنده‌وه‌یه‌کی تازه‌یان له‌سه‌ر ئه‌م شاعیرانه‌ بێت.
دیاره‌ شیعره‌کانی نالی، مه‌وله‌وی و ... ده‌یان خوێندنه‌وه‌ی جیاواز هه‌ڵده‌گرێت بۆ وێنه‌ تێگه‌یشتن له‌ شیعری نالی به‌بێ ساغکردنه‌وه‌ دژواره.
تایبه‌تمه‌ندی شیعری شاعیرگه‌لێک وه‌کوو نالی که‌ پڕیه‌تی له‌ ئایه‌ت و فه‌رمووده‌ و وشه‌گه‌لی عەره‌بی و سه‌ناعاتی ئه‌ده‌بی و عه‌رووزی و یان شعری مه‌وله‌وی جیا له‌ زمانه‌ ئه‌ده‌بییه‌که‌ی پێوێستی به‌ زانینی زاراوه‌ی هه‌ورامی هه‌یه‌.
ئێمه‌، چ باوکم و چ کاک فاتێح هه‌موو هه‌وڵی خوممان دا که‌ ئاسانکاریه‌کی بۆ خوێنه‌ری دروست بکه‌ین تا ئاستی تێگه‌یشتنه‌کان ببه‌ینه‌ سه‌رێ.
شتیکی تر له‌مه‌ڕ ئه‌و ڕه‌خنه‌ و هه‌ڵوێستانه‌ که‌ شێاوی ئاماژه‌یه‌ بوونی بۆچوونێکی جیاوازه‌ له‌ شیعری مه‌وله‌وی لای هه‌ندێ که‌سه‌ و ڕه‌نگه‌ش بۆ چوون و ده‌لاقه‌کانی ئه‌وان به‌ دروست تر بێت، که‌واته‌ نابێ ئه‌وه‌ له‌بیر بکه‌ین که‌ مه‌رج نییه‌ ئێمه‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ ساغ که‌ینه‌وه‌ یان بۆ ده‌بێ ئه‌وان بۆ خۆیان ناینووسنه‌وه‌؟
* با باسێکیش له‌ کۆری زانیارانی کورد بکه‌ین! ئایا هه‌ر له‌ 1970 که‌ کۆڕی زانیارانی کورد دامه‌زرا تا ئێستا که‌ ته‌نیا ناوێکی لێماوته‌وه‌، ئایا توانیویه‌تی تینوویه‌تی حه‌مه‌ی مه‌لاکه‌ریم بشکێنێ؟
- ده‌بێ پێش له‌ هه‌موو شتێ بیر له‌ زه‌مان و بارودۆخی ئه‌و ده‌مه‌ که‌ کۆڕی زانیارانی کورد ئه‌ویش له‌ به‌غدا له‌ سه‌رده‌می به‌عس دامه‌زرا، بکه‌ین.
پێم وابێ ئه‌و گۆڤاره‌ی که‌ له‌م کۆڕه‌دا ده‌رده‌چوو و له‌گه‌ڵ پرۆفسۆڕ عیزه‌ددین مسته‌فا ڕه‌سوول و هەندێکی تر لە دۆستان سه‌رپه‌رشتیاریمان ده‌کرد هێشتا کاریگه‌رییه‌کانی مابێ.
باس له‌سه‌ر ڕه‌وه‌ند و مێژووی کۆڕی‌ زانیاران باسێکی دوور و درێژه‌ و ده‌رفه‌ت و کاتێکی زۆری ده‌یه‌وێ به‌ڵام چ ئه‌و ده‌مه‌ی له‌ژێر ناوی کۆڕی زانیارانی کورد بووین و چ ئه‌و ده‌مه‌ی سیاسه‌تی به‌عس به‌ کێشانی حه‌سارێک به‌ ده‌وری پێکهاته‌کان هه‌موونی له‌ ناو کۆمه‌ڵه‌ی ئه‌ده‌بییه‌کانی عێراق له‌ژێر ناوی کۆڕی زانیارانی عێراق کۆ کردبووه‌وه‌، خه‌ریکی چالاکی بووین و هه‌روه‌ها له‌م دواییانه‌دا و له‌ گه‌ڵ پێکهێنانی کۆڕی‌ زانیارانی کوردستان له‌ هه‌ولێر له‌ ساڵی 2007 هه‌موو هه‌وڵ و تێکۆشانه‌کان بۆ خزمه‌ت به‌ ئه‌ده‌ب و زمانی کوردی چڕ بوونه‌وه‌ و ناشڵێم که‌م و کۆڕی نه‌بووه‌ به‌ڵام هه‌موو هێزی خۆمان به‌کار به‌ستووه‌!
* مامۆستاگیان نامانه‌وێت زۆر ماندووتان بکه‌ین، هه‌روه‌ها که‌ له‌ سه‌ره‌تای ئه‌م هه‌ڤپه‌یڤینه‌دا وتمان، باس له‌سه‌ر حه‌مه‌ی مه‌لا که‌ریم، به‌راست باسێکی ساکار نییه‌ و ده‌رفه‌ت و زانیارییه‌کی تایبه‌تی ده‌وێ! وه‌کوو دواهه‌مین پرسیار، قسه‌تان بۆ به‌ره‌ی نوێ که‌ خه‌ریکی چالاکی و نووسین له‌سه‌ر ئه‌ده‌ب و به‌تایبه‌ت ئه‌ده‌بی کلاسیکن چییه‌؟
- جیلی تازه‌ ده‌بێ چ له‌ باری تاکه‌که‌سییه‌وه‌ و چ له‌ زانکۆکان به‌ داڕشتنی پرۆگرامگه‌لێک بۆ خوێندنه‌وه‌یه‌کی نوێ و ساغکردنه‌وه‌یه‌کی تازه‌ له‌ قوژبنێکی تر ژیان و لایه‌نێکی تری شاعیران و نووسه‌رانی وڵاته‌که‌یان چالاکییه‌کانیان وه‌گڕ بخه‌ن.
‌ئێمه‌ شاعیری زۆرمان له‌ هه‌موو زاراوه‌کاندا هه‌یه‌ که‌ به‌داخه‌وه‌ کاری ئه‌وتۆیان له‌سه‌ر نه‌کراوه‌، هیوادارم ئه‌م چینه‌ بتوانن ئه‌م ئاواته‌ی ئێمه‌ به‌جێ بێنن و بتوانن ئه‌و هه‌ڵانه‌ و که‌م کۆڕییه‌ که‌ ئێمه‌ بوومان ساغی بکه‌نه‌وه‌!
ئامادەکردن: هەورامان بەهرامی
ژێده‌ر: چرۆ
 

صیدی هورامی؛ شاعر نامدار منطقه هورامان


برگشا از رخت ای دلبر گلچهـــره نقـاب
حیف باشد چو تو ماهی شودش ابر نقـاب
بی رخت دیدة من اشـک فشاند به زمین                                                              
همچو باران بهـــاران که بریزد ز سحاب
بخت بد بین کــه به بیــدار مرا می دارد
همه شب تا که تو را دیده نبیند درخواب
ملا محمد سلیمان فرزند حاج سید محمود هورامی ملقب به «صیدی هورامی» به سال 1199 هجری قمری در هورامان متولد شد. همانگونه که در مورد بیشتر شاعران کرد با مشکل عدم وجود منابع و اطلاعات جامع روبه رو هستیم و متاسفانه تاریخ مدون و کاملاً معتبری در این زمینه موجود نمی باشد، در مورد صیدی نیز با این مشکل روبه رو بوده و حتی در مورد وی اختلافات بیشتر است.
آقای علاءالدین سجادی در کتاب «مێژووی ئه‌ده‌بی کۆردی» چاپ دوم سال 1970 صفحه 582 می نویسد: (ترجمه با تخلیص) « صیدی اورامی در حدود 1520 م زندگی می کرده و دیوان اشعارش در روستای رزاو موجود می باشد ». آقای محمدبهاءالدین در کتاب «پیرشالیاری زه‌رده‌شتی» چاپ سال 1968 صفحه 25 می نویسد: ( ترجمه با تخلیص) «نام صیدی هورامی سید محمد صادق پسر سید علی بوده» که او نیز همان تاریخ را از کتاب ماموستا سجادی گرفته و به شرح خود اضافه نموده است و برای (صیدی دوم) نیز نام «محمد لطیف» را انتخاب کرده است. آقای محمد صدیق صفی زاده (بووره‌که‌یی) در کتاب «مێژووی وێژه‌ی کوردی» چاپ سال 1375 جلد اول صفحه 400 می نویسد (ترجمه با تخلیص) «صیدی اورامی اول، درسالهای 850 تا 918 هجری قمری می زیسته، نام او سید محمد صادق بوده و در روستای رزاو سروآباد به دنیا آمده و در همانجا نیز به خاک سپرده شده است» و بعد از آن در صفحه 488 همان کتاب می نویسد (ترجمه با تخلیص) «صیدی هورامی دوم در سالهای 1189 تا 1271 هجری قمری می زیسته است» و نام وی و مکان زندگی اش را آنچنان که در مقدمه دیوان صیدی نوشته محمد امین کاردوخی آمده ذکر می کند.
 
سید عبدالحمید حیرت سجادی در کتاب «شاعران کرد پارسی گوی» چاپ 1364 سنندج صفحة 172 می نویسد «ملا سلیمان اورامی متخلص به صیدی در اوایل قرن یازده یا پیش تر می زیسته است. ناگفته نماند آقای محمد امین کاردوخی اشعار ملا سلیمان را که به لهجه اورامی قدیم است با اشعار سید محمد صیدی که از مردم نیمه دوم قرن سیزدهم است و دارای اشعار کردی اورامی به شیوه بیسارانی است و با اشعار ولی دیوانه و میرزا شفیع به هم آمیخته و همه را به نام ملا سلیمان به چاپ رسانیده است.!!»
در این میان فقط دو نفر اشعار صیدی را جمع آوری نموده و آن را به صورت دیوان چاپ کرده اند آقایان «محمد امین کاردوخی» و «عثمان محمد هورامی» که سالهای زیادی از عمر خود را صرف جمع آوری اشعار صیدی نموده و در این راه به تحقیقات عمده ای پرداخته اند و چنانکه آقای کاردوخی در مقدمه دیوان اشعار صیدی هورامی می نویسد 27 سال در خصوص جمع آوری اشعار صیدی کار کرده و چندین بار به شهر«اورامان تخت» و روستای «سه­رووپیری» مراجعه کرده است . ایشان معتقدند که صیدی یک نفر بوده که به دو لهجه اورامی کهن و اورامی جدید آشنا بوده و به هر دو لهجه شعر می گفته است. همانگونه که می بینید برخی از عالمان کردستان ایران بر این باورند که صیدی نام دو تن از شاعران هورامان بوده است که یکی از این دو بسیار قدیمی تر بوده و دیگری نیز چند قرن پس از او زیسته است. فاصله این دو تن را 500 سال ذکر کرده اند. البته باید خاطر نشان کرد که دلیل محکمی بر این ادعا وجود ندارد و تنها استدلال مربوط این است که برخی از اشعار صیدی به زبانی بسیار کهن تر از اشعار دیگر اویند و به همین دلیل این احتمال وجود دارد که این اشعار مربوط به فرد دیگری به همین نام باشند که در دوره ای قدیمی تر می زیسته است. آقای عثمان محمد هورامی در گفتاری تحت عنوان «صه‌یدی هه‌ورامی و چه‌ند لایه‌نێکی جیهانه‌که‌ی» که در ماهنامة «رامان» شماره103 صفحات 92 تا 98 به چاپ رسیده است ضمن تأیید نظر آقای کاردوخی به شبهات برخی از کسانی که صیدی را دو نفر دانسته اند پاسخ می دهد. با توجه به طولانی شدن بحث در این زمینه ما در اینجا از آوردن پاسخ به شبهات آقای عثمان محمد هورامی اجتناب می کنیم و تنها به ذکر این مطلب اکتفا می کنیم که برای وجود دو شاعر به نام صیدی دلایل محکم و متعبری وجود ندارد. علاقه مندان به تحقیق بیشتر در این زمینه می توانند با مراجعه به شماره 103 ماهنامه رامان و یا مقاله ای با عنوان «صیدی هورامی از نگاهی دیگر» در وبلاگ لانیشته مراجعه کنند. شایان ذکر است که ما در اینجا نوشته های آقای محمد امین کاردوخی را محور قرار داده ایم و قضاوت و تحقیق بیشتر بر عهده خوانندگان محترم است.
 با وجود اینکه در زبان کردی تنها از «سین» استفاده می شود و حروف «ص، ث» مورد استفاده قرار نمی گیرند اما نام صیدی را در زبان کردی هم با صاد می نویسند و علت نیز به معنای کلمه صیدی (شکار- گرفتار در دام عشق) برمی گردد و این را از برخی از اشعار وی به آسانی می توان دریافت.
الهی صیدیم کن، صید جنت               اگرچه بار عصیان صد هزارم
و یا در شعر دیگری می گوید:
عه‌رزه‌ داشت به‌نده‌ی دڵ مه‌ند و ڕه‌نـجــوور
صه‌یدی دامی عه‌شق به‌ (صه‌یدی) مه‌شهــوور
جه‌ ژه‌هـــــــراوی عه‌شق شــــه‌ربه‌ت چه‌شیده‌
هـــــه‌رگێز شــــادی و زه‌وق به‌ چــه‌م نه‌دیده‌
وی علاوه بر اینکه عالم و شاعری توانا بود در زمینه طب نیز از اطلاعات و توانایی های بالایی برخوردار بوده است و نقل است که صیدی توانسته است از گل بنفشه و چند گیاه دیگر کوهستانی معجونی بسازد که در درمان بیماری تیفوس شدید کاربرد داشته است. از صیدی بیش از 1500 قطعه شعر به یادگار مانده است که غالباً به گویش هورامی کهن منطقه هورامان تخت اند.به طور کلی اشعار وی را می توان از نظر مضمون به سه قسمت تقسیم کرد:
 الف) عارفانه
 ب) عاشقانه
ج) اشعاری در توصیف طبیعت زیبای اورامان
 از نظر زبان سرودن اشعار، چهار نوع شعر در دیوان اشعر وی به چشم می خورد: اورامی کهن، اورامی جدید، فارسی و ملمعاتی به زبانهای عربی، اورامی و فارسی. از نظر سبک سرودن اشعار نیز می توان اشعار وی را به دو گروه اصلی 1ـ مثنویات ده هجایی (که اکثراً به زبان اورامی جدید سروده شده اند) و 2ـ غزلیات (شامل غزلیاتی به اورامی کهن ، فارسی و ملمعات) تقسیم نمود. یکی از ملمعات بسیار زیبای وی در ادامه آمده است:
مرا دیشب
«مرا دیشب ز درد هجر» یارێ           «نه صبری ماند در دل نه قراری»
«گه آه از دل کشیدم، گاه ناله»            چه‌مه‌م ناراوه‌ تکێی، هه‌رسێ وارێ[1]
«اجل دیدم که بر بالین من بود»                    خه‌ریک بێ ساڵ و ئه‌مرو من ژومارێ[2]
دیا ڕوخسارمه‌نه‌، بڕیه‌ش ته‌مۆ من[3]                «نه در تن قوتی، نه اختیاری»
مه‌ژۆ بێ یاره‌، ژێواو تۆ مه‌حاڵۆ[4]             «به جان دادن رضایی،! گفتم آری»
گیۆنه‌ش مه‌ڵکه‌مووت، ساکێشه‌ صه‌یدی[5]     «که بی جانان نیاید جان به کاری!»
اشعار صیدی جملگی از عشق و زیبایی مناظر کوهستانی و باغ های هورامان و به طور کلی طبیعت منحصر به فرد این منطقه از کردستان در ایام گردش و شادی و به ویژه فصل های بهار و تابستان می گویند. عشق و زیبایی، مناظر زیبا و باغ های هورامان در ایام مختلف سال، رویش گل های چنور و سوره هراله، آبشارهای زیبا، صدای زیبای کبک، آسمان آبی، چشمه های زلال، سیاچمانه و صدای شمشال در کوهستان های هورامان و طبیعت بی نظیر این منطقه ذوق صیدی را صد چندان کرده و او را تبدیل به شاعری کرده اند که اشعار زیبایش را تا دنیا دنیاست بر سر زبان ها و در ترانه های هورامی خواهیم شنید. صیدی به ویژه نزد مردم هورامان از احترامی خاص برخوردار است. او را به راستی می توان استاد اشعار عاشقانه هورامی دانست.
آقای محمد امین کاردوخی نویسنده کتاب «دیوان صیدی» با اشاره به چند منبع معتبر[6] می نویسد: صیدی در روستای «خانه گا» از توابع پاوه متولد شده و نزد بسیاری از عالمان هورامان و اطراف «شاره زور» کسب فیض کرده است. چنان که پیداست آخرین استاد صیدی «ملا جلال خورمال» بوده و نزد وی اجازه علمی گرفته است. پس از اتمام تحصیلات صیدی به شهر هورامان تخت می رود، آنجا ازداواج می کند و به کارهای تدریس و باغداری مشغول می شود.
خانه صیدی در هورامان تخت واقع است و امروز نیز باقیست و همین سندی است بر این مدعا که دوران زندگی صیدی نباید بیشتر از 4 تا 5 قرن پیش بوده باشد. صیدی دو فرزند به نام های «ملا شریف» و «ملا محمود» به داشته است.
صیدی هورامی به سال 1265 هجری قمری وفات یافت و در شهر هورامان تخت به خاک سپرده شد. دیوان اشعار وی توسط «محمد امین کاردوخی» جمع آوری و در سال 1385 در سنندج به چاپ رسیده است.


منابع:
1-    کاردوخی، محمد امین، دیوان صیدی، سنندج/ 1385
2-    حبیبی، عبدالله، صیدی هورامی از نگاهی دیگر، وبلاگ لانیشته
گردآوری و تنظیم: مرتضی مرادی


--------------------------------------------------------------------------------

[1]- از چشمانم آب انار چون سیل می بارید (خون گریه می کردم).
[2]- در حال محاسبه سن من بود.
[3]- به رخسارم نظری انداخت و امید زنده ماندنم نماند.
[4]- بدون یار قادر به ادامه زندگی نیستی و زندگی تو بی یار امری است محال.
[5]- عزرائیل جان صیدی را بگیر.
[6]- این منابع عبارتند از: کتاب های ریاض المشتاقین نوشته ملا حامد فرزند ملا علی بیسارانی، دیوان شیخ حسام الدین فرزند شیخ بهاءالدین، اشعار و دیوان شیخ صادق فرزند شیخ بهاءالدین، دفتر شعر صیدی نوشته ملا عبدالکریم مدرس، دفتر اشعار سید نورالدین که یکی از اقوام صیدی است

شکرالله بابان و سال های حضورش در رادیو کردی / گفتگو با محمد کمانگر


"آقای شکرالله بابان از سال 41 تا 46 سرپرستی رادیو کردی یا همان صدای ایران را عهده دار بودند. ایشان در کنار فعالیت های مدیریتی برنامه های ادبی اجرا می کرد و گویندگی و نمایش نامه نویسی هم انجام می داد."


محمد کمانگر (همایون) از جمله شخصیت های بسیار تأثیرگذار رادیو کردی در روزهای اوجش بوده و سال ها جزو مدیران برجسته این مجموعه محسوب می شده است. کمانگر طی سال های 41 تا 46 یعنی زمان حضور زنده یاد شکرالله بابان در کرمانشاه به عنوان سرپرست رادیو کردی، با ایشان همکار بوده است. گفته ها و خاطرات محمد کمانگر پیرامون زنده یاد بابان را در ادامه می خوانید:

آقای کمانگر خبر درگذشت شکرالله بابان برای دوستداران فرهنگ و ادبیات کردی بسیار ناراحت کننده بود. به نظر می رسد فوت این شخصیت برجسته ضایعه ای دردناک برای مردم کرد باشد؟

متأسفانه ساعت 5 دقیقه بامداد شنبه آقای شکرالله خان بابان پس از سال ها خدمت به فرهنگ و ادبیات کردی فوت نمود. مرحوم بابان سال 1337 با تأسیس رادیو کردی در تهران به عنوان گوینده در این رادیو مشغول به کار شد و پس از مدتی نیز سرپرستی این رادیو را عهده دار شد. همکاران ایشان در آن زمان کسانی مانند مدیا زندی (گوینده و همسر حسن زیرک)، حسن زیرک، خسروخان شیخکانلو (گوینده و مترجم بخش کرمانجی) و سیدعزیز علوی (گوینده و مترجم بخش کرمانجی) بودند. صدابردار و تهیه کننده این رادیو نیز یک کرمانشاهی به نام آقای فریدون مرادی بود که در عین حال یک نوازنده خوب "عود" بود و چند کار را نیز برای حسن زیرک و دیگر خوانندگانی که آن زمان با رادیو کردی تهران همکاری داشتند آهنگسازی و تنظیم کرده است. در سال 1341 آقای بابان و دیگر کارکنان برنامه کردی تهران به کرمانشاه منتقل شد و رادیو کردی از آن سال به بعد از کرمانشاه پخش می شد. البته کرمانشاه از همان سال 1337 و همزمان با تهران یک برنامه دو ساعته کردی پخش می کرد که شامل یک ساعت و نیم "کردی سورانی" و نیم ساعت "کردی کرماشانی" بود.

گویا شما هم در رادیو کرمانشاه مشغول به کار بود؟

من از سال 1338 به عنوان گوینده و مترجم در بخش کردی رادیو کرمانشاه مشغول کار بودم. البته قبل از این زمان با هنرمندانی مانند "نوذر آزادی"، "منوچهر فقیهی"، "نصرت اله بابایی"، "مولود منصوری" و "پروین دولتشاهی" یک گروه نمایش در رادیو داشتیم. همچنین من در همان سال 1338 گوینده و نویسنده برنامه ای با عنوان "جوانان" به زبان فارسی بودم که خانم ها مولود منصوری و پروین دولتشاهی هم در آن برنامه با من همکاری می کردند. رادیو کرمانشاه تا آن زمان یک فرستند معمولی یک کیلوواتی داشت ولی با انتقال رادیو کردی از تهران به کرمانشاه برای این مرکز یک فرستنده نیرومند 100 کیلوواتی نصب کردند که صدای آن را نه تنها به خاورمیانه بلکه به اروپا و حتی آمریکا می رساند. طی آن سال ها دانشجویان کرد ساکن امریکا با رادیو مکاتبه می کردند. ساعت پخش آن هم به شش ساعت در شبانه روز ارتقاء یافت. البته این رادیو تازه دیگر "رادیو کرمانشاه" نام نداشت و مطابق دستوری که از تهران آمده بود "صدای ایران" نام داشت و با عنوان "ده نگی ئیران به شی کوردی" پخش می شد. آقای شکرالله بابان از سال 41 تا 46 سرپرستی رادیو کردی یا همان صدای ایران را عهده دار بودند. ایشان در کنار فعالیت های مدیریتی، برنامه های ادبی نیز اجرا می کرد و گویندگی و نمایش نامه نویسی هم انجام می داد. یادم هست داستانی با عنوان "هه مه شووان" در بین مردم متداول بود. داستان چوپانی که از ظلم و ستم رایج در روستاها بسیار ناراضی بود و همیشه به این وضع اعتراض می کرد. آقای بابان این داستان عامیانه و یا شاید افسانه قدیمی را به صورت یک نمایشنامه با عنوان "چیروکی هه مه شووان" نوشت که ما آن را اجرا می کردیم. همچنین هر هفته یک نمایشنامه می نوشت که از رادیو پخش می شد. آقای بابان نویسنده روزنامه کردستان نیز بود که در سال های 37 تا 1341 در تهران منتشر می شد. بعد هم که سال 41 به کرمانشاه آمد باز اهل قلم بود و جدا از نمایشنامه ها، مطالبی نیز به مناسبت عید نوروز و اعیاد مختلف می نوشت.

در آن سال ها ساختمان رادیو در کجا قرار داشت و وضعیت آن به چه شکلی بود؟

ساختمان رادیو کرمانشاه ابتدا در خیابان پهلوی (شریعتی فعلی) نزدیک ستاد لشکر قرار داشت.این مجتمع استیجاری حالت اندرونی و بیرونی داشت به این شکل که در ابتدای ورودی این مجموعه یک ساختمان دو طبقه قرار داشت که طبقه دوم آن متعلق به آقای "داود فخر" و بعد هم "فرخ فرجام" روسای غیر بومی آن وقت رادیو کرمانشاه بود که دور از خانواده بودند و در یک اتاق از همان طبقه زندگی می کردند. قسمت پائین هم در اختیار خبرگزاری و امور مالی قرار داشت. بعد از حیاط این مجموعه یک ساختمان دو طبقه دیگر قرار داشت که طبقه پائین آن "اتاق ادیت" و "برنامه کردی" بود و طبقه دوم آن هم استودیوهایی معمولی قرار داشت که دیوارهایش با یک سری وسایل ساده مانند گونی پوشانده شده بود. آن سال ها میز صدا وجود نداشت و یک آمپلی فایر داشتیم که دو میکروفن و دو ضبط صوت گرام به آن وصل می شد. آقای سیروس کانتینی به عنوان اپراتور (صدابردار) رادیو کرمانشاه متصدی انجام این کار بود. در سال 39 رادیو کرمانشاه به ساختمان خدیوی واقع در خیابان شاه بختی (معلم شرقی فعلی) منتقل شد و آقای شکرالله بابان در سال 41 به کرمانشاه آمدند. دفتر وی در طبقه دوم قسمت ابتدایی ساختمان قرار داشت که پنجره آن به خیابان شاه بختی باز می شد. در طبقه پائین هم یک قسمت متعلق به ارکستر رادیو و یک قسمت هم در اختیار اداره مطبوعات قرار داشت. یک بخش هم دبیرخانه و امور اداری بود. دو استودیو نیز در ساختمان انتهایی مجموعه (پس از حیاط بزرگ) ساخته شده بود. یکی از این استودیوها بزرگ بود و برنامه ها در آن با حضور تماشاچی اجرا می شد. یک استودیو کوچک هم داشتیم که اختصاص به ضبط برنامه های عادی داشت.

امکانات رادیو کردی در چه سطحی قرار داشت. آیا به استانداردهای آن سال ها نزدیک بود؟

استودیوهای رادیو کردی کاملاً بر اساس تکنولوژی روز آن زمان درست شده بود و دستگاهای آن با تهران برابری می کرد. به هنگام تجهیز این مجموعه مهندسین خبره ای از اداره رادیو تهران به کرمانشاه آمدند و بر روند ساخت این استودیوها نظارت کردند. امکانات رادیویی و تکنولوژی ضبط صدای رادیو کردی به حدی مدرن و پیشرفته بود که خوانندگان آن عصر از شهرهای سنندج، مهاباد، سقز، بوکان و دیگر جاها به اینجا می آمدند تا با استفاده از این امکانات حداقل یک ترانه به صورت یادگار با همراهی ارکستر قوی رادیو ضبط کنند. اکثر کارهای موسیقی را هم آقای عبدالحسین ناصحی ضبط می کرد. ایشان انسان خودساخته و بسیار با استعدادی بود. وی شش ماه در تهران دوره تهیه کنندگی دیده بود و تهیه کنندگی اغلب برنامه های کردی را نیز بر عهده داشت. بعدها آقای ناصحی به تهران منتقل شد و پست های مختلفی را نیز عهده دار شد.

زنده یاد بابان در آن سال ها چه برنامه هایی را برای رادیو تولید و یا اجرا می کردند؟ 

آقای بابان برنامه های پرشنونده ای مانند "کاروانی هه‌ڵبه‌ست و گۆرانی" (کاروان شعر و موسیقی ) را اجرا می کرد که در آن اشعار شاعران مطرح کرد خوانده می شد و در فاصله هر قطعه شعر یک ترانه کردی پخش می شد. تهیه کننده این برنامه نیز آقای عبدالحسین ناصحی بود. هنوز هم صدای آقای بابان همراه با ترانه های حسن زیرک که در این برنامه پخش می شد در دسترس مردم قرار دارد. حسن زیرک از سال 41 تا اواخر سال 1343در کرمانشاه بود و بهترین کارهای وی نیز همان صد ترانه ای است که با ارکستر و امکانات پیشرفته اینجا اجرا کرده است.

تولیدات ارکستر رادیو کردی با تأئید نهایی آقای بابان از رادیو پخش می شد. در این زمینه رویه رادیو به چه شکل بوده است؟

رادیو کردی یک شورای نویسنگان داشت که اعضای آن عبارت بودند از شکرالله بابان، ولی اله کامرانی، محمد کمانگر (اینجانب)، حسین جلیلی بیدار و فریدون صالحی (ایشان یک مدت کوتاه عضو بودند). این افراد مطالب برنامه ها و شعر ترانه ها را تصویب می کردند. بعد از تأئید اولیه، متن ترانه ها برای ساخت آهنگ تحویل ارکستر رادیو می شد. سرپرستی ارکستر رادیو کرمانشاه در سال های ابتدایی بر عهده محمد عبدالصمدی (اهل سنندج) نوازنده قره نی بود. دیگر اعضای ثابت و دایمی ارکستر هم عبارت بودند از مجتبی میرزاده، محمود مرآتی، بهمن پولکی، اکبر ایزدی و استوار درویشی. خوانندگانی مانند حسن زیرک، مرتضی تندرو، سیف اله نادرشاهی، ابراهیم خوشنوا هم با این ارکستر همکاری داشتند. پس از ساخته شدن آهنگ تأئید نهایی توسط آقای بابان انجام می شد زیرا ایشان سرپرست رادیو کردی بودند و پرداخت حق الزحمه ها هم از طریق ایشان بود. البته ایشان صاحب ذوق موسیقایی هم بودند. یادم هست ایشان با مرحوم حسن زیرک آهنگ هایی را زمزمه می کرد و حسن زیرک می گفت این یکی از ترانه های قدیمی کردی است و من باید در آینده حتما آن را اجرا کنم.

آقای بابان آن سال ها بیشتر با کدام شخصیت های فرهنگی و هنری معاشرت نزدیک داشت؟

آن زمان فرصتی برای اینگونه کارها نبود. ما از ساعت هشت و نیم تا یک ظهر در اداره بودیم و سپس طی یک فرصت تقریبا یک ساعته برای نهار به منزل مراجعه می کردیم و سپس به اداره باز می گشتیم و تا ساعت 12 شب کار می کردیم. واقعا فرصتی برای رفت و آمد یا معاشرت باقی نمی ماند. البته با اینحال شکرالله خان هر دو سه ماه یک بار در منزل خودش یک مهمانی ترتیب می داد و همه را به خانه خویش دعوت می کرد. ما یک گروه صمیمی بوده و با یکدیگر مانند فامیل بودیم. منزل ایشان آن زمان در خیابان سعدی و درست در کوچه مقابل درب بزرگ مدرسه محمدرضا شاه قرار داشت، کوچه ای که مستقیم به خیام می خورد. منزل من و زنده یاد حسین جلیلی بیدار هم آنجا بود. بعد سال 1346 آقای بابان به ارومیه رفت و دیگر با رادیو کردی همکاری نداشت. وی سال 1351 نیز مدیر کل سنندج شد و تا زمان بازنشستگی مدیرکل صدا و سیمای سنندج باقی ماند.

پسر بزرگ ایشان آقای فواد بابان هم در اوایل دهه پنجاه گوینده رادیو کردی کرمانشاه بوده اند. همکاری او به چه شکل بود؟

پسر بزرگ ایشان آقای فواد بابان در دهه پنجاه و زمانی که پدرش مدیرکل رادیو و تلویزیون سنندج بود مدتی گوینده بخش فارسی رادیو کردی کرمانشاه بود. بعد که آقای بابان به ارومیه رفت با توجه به نیاز آن مرکز فواد هم به آنجا رفت. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی بسیاری از گویندگان قدیمی بازنشست شدند و به این ترتیب صدا و سیما یک فراخوان برای جذب گوینده جدید صادر کرد و آقای بابان از جمله کسانی بود که برای گویندگی پذیرفته شد و به تهران رفت. البته یک گوینده بسیار خوب و توانای کرمانشاهی به نام اسماعیل کرمی هم که ابتدا در کرمانشاه بود نیز از این طریق به تهران رفت و سال ها گوینده شبکه اول بود.

به عنوان پایان بخش این گفتگو اگر صحبتی دارید بفرمائید؟ 

عمر انسان تمام شدنی  است و هر کدام از ما هم یک روز آمده ایم و روزی هم باید برویم و خوشبخت کسی که یک نام نیک از خویش بر جای بگذارد. مرحوم شکرالله خان بابان به دلیل خدماتی که به فرهنگ و ادب کردی کرده چنین ویژگی داشته است. او هیچگاه به فکر ثروت اندوزی و مال اندوزی نبود و هنگامی هم که بازنشسته شد حتی یک منزل شخصی نداشت و مدتی در منزل یکی از دوستان سنندجی اش زندگی می کرد تا اینکه پس از دو سال به تهران آمد و با کمک یکی از فرزندانش یک آپارتمان در این شهر خرید. آقای بابان چینی وضعیتی داشت و اینگونه نبود که با استفاده از پست هایی که داشت برای آتیه خویش قطعه زمینی و یا منزلی تهیه کند. حال ایشان پس از عمری تلاش یک نام نیک از خود بر جای گذاشته است.


گفتگو: بهزاد خالوندی