ئه‌حمه‌د موختار به‌گ

بۆ بیستن و یا داگرتنی( دانلۆد )شێعری  ئه‌حمه‌د موختار به‌گ لە قەبارەی (فوڕمەت ) mp3 لێرەدا کرتە (کلیک ) فەرموون

---

ناوی‌ ئه‌حمه‌دی‌ كوڕی‌ وه‌سمان پاشای‌ گه‌وره‌ی‌ جافه‌. ساڵی‌ 1896 له‌هه‌ڵه‌بجه‌ له‌دایك بووه‌. ئه‌حمه‌د موختار به‌گ به‌لێكدانه‌وه‌ی‌ ئه‌بجه‌دی‌ ئه‌كاته‌ 1316ی‌ كۆچی‌ كه‌ بریتییه‌ له‌ مێژووی‌ له‌دایكبوونی‌ و بۆیه‌ ئه‌و ناوه‌ نراوه‌.

                                                 

هه‌رچه‌نده‌ ده‌رچووی‌ قوتابخانه‌و خوێندنگا باڵاكان نه‌بووه‌، به‌ڵام مرۆڤێكی‌ زیره‌ك و وردبین بووه‌.

بێجگه‌ له‌زمانی‌ كوردی‌، فارسی‌ و توركی‌ و عه‌ره‌بی‌ و كه‌مێكیش ئینگلیزی‌ زانیوه‌. ته‌نانه‌ت به‌زمانی‌ فارسی‌ چه‌ند هه‌وڵێكی‌ شیعری‌ هه‌یه‌، خۆی‌ و تایه‌ر به‌گی‌ برای‌ به‌دوو شاعیری‌ گه‌وره‌ی‌ كورد ئه‌ژمێردرێن.

ئه‌م شاعیره‌ به‌توانایه‌ له‌هه‌موو بواره‌كاندا شیعری‌ وتووه‌و هه‌ڵبه‌سته‌ نیشتمانییه‌كانی‌ له‌ریزی‌ پێشه‌وه‌ی‌ شیعره‌ نیشتمانییه‌كانی‌ سه‌ره‌تای‌ سه‌ده‌ی‌ ڕابردوو دائه‌نرێن.

ئه‌حمه‌د موختار به‌گ له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ له‌بنه‌ماڵه‌یه‌كی‌ ده‌سه‌ڵاتدار و به‌ناوبانگی‌ جافه‌، تێكه‌ڵی‌ ڕامیاری و كاروباری‌ ده‌وڵه‌تیش بووه‌. له‌ڕووی‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ كه‌سایه‌تێكی‌ خۆشه‌ویست و خێره‌ومه‌ند بووه‌و ماوه‌یه‌ك قائیمقامی‌ هه‌ڵه‌بجه‌ بووه‌، دواتر له‌ ئه‌نجومه‌نی‌ دامه‌زراندنی‌ عێراق و له‌ئه‌نجومه‌نی‌ نوێنه‌راندا ئه‌ندام بووه‌.

مانگی‌ شوباتی‌ ساڵی‌ 1935 له‌ ڕووداوێكی‌ دڵته‌زێندا تیرۆركراو له‌گوندی‌ "عه‌بابه‌یلێ"ی‌ نزیكی‌ هه‌ڵه‌بجه‌ به‌خاك سپێردرا.

تاهیر به‌گی‌ جاف

 

تاهیر به‌گی‌ جاف، كوڕی‌ عوسمان به‌گی‌ كوڕی‌ محه‌مه‌د پاشای‌ جافه‌.

عادیله‌خانمی‌ دایكی‌ تاهیر به‌گ كه‌ له‌ بنه‌ماڵه‌ی‌ ئه‌رده‌ڵانیه‌كانه‌ ڕۆڵێكی‌ گه‌وره‌ی‌ هه‌بوو له‌ دروستكردنی‌ كه‌سایه‌تی‌ ئه‌م شاعیره‌ به‌ توانایه‌دا.

                               

تاهیربه‌گ خوێندنی‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی‌ له‌ هه‌ڵه‌بجه‌ ته‌واو كردووه‌و بواری‌ بۆ نه‌ڕه‌خساوه‌ خوێندنی‌ باڵا ته‌واو بكات، به‌ڵام به‌هۆی‌ تێكه‌ڵاوبوونی‌ له‌گه‌ڵ ڕۆشنبیرانی‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌داو له‌ڕێی‌ خوێندنه‌وه‌ی‌ سه‌رچاوه‌ وێژ‌یه‌ییه‌كانه‌وه‌ بوو به‌یه‌كێك له‌خوێنه‌واره‌ ڕوناكبیره‌كانی‌ زه‌مانی‌ خۆی‌.

غه‌زه‌له‌ به‌ناوبانگه‌كانی‌ تاهیربه‌گ تائێستاش بایه‌خی‌ وێژه‌ی‌ خۆیان ماوه‌.

پێگه‌ی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و سه‌رقاڵ بوونی‌ به‌ئیش وكاری ‌خێڵی‌ جافه‌وه‌ له‌ مه‌سه‌له‌ نیشتمانییه‌كان دایان نه‌بڕی‌، تاهیر به‌گ هه‌میشه‌ داوای‌ پێشخستنی‌ كۆمه‌ڵ و یه‌كگرتنی‌ ڕیزه‌كانی‌ كوردی‌ كردووه‌.

هۆنراو‌ه‌کانی به‌زمانی‌ توركی‌ و عه‌ره‌بی‌ و فارسی‌ نیشانه‌ی‌ ئه‌وه‌ن تاهیر به‌گ جگه‌ له‌وه‌ی‌ كوردی‌ زانێكی‌ به‌سه‌لیقه‌ بووه‌، له‌زمانه‌كانی‌ تریشدا شاره‌زاییه‌كی‌ زۆری‌ هه‌بووه‌.

چه‌ند ساڵێ‌ پێش ده‌ستپێكردنی‌ جه‌نگی‌ یه‌كه‌می‌ جیهانی‌ئه‌و كاته‌ی‌ مێجه‌رسۆن به‌ناوی‌ "غولام حسێنی‌ شیرازی‌" له‌ماڵی‌ تاهیر به‌گا خۆی‌ كردبوو به‌خزمه‌تكار، تاهیر به‌زیره‌كی‌ خۆی‌ بۆی‌ ده‌ركه‌وت ئه‌م كابرایه‌ ئینگلیزه‌، به‌ڵام نهێنییه‌كه‌ی‌ هه‌ڵنه‌ماڵی‌ و دوو به‌دوو داوای‌ لێ‌ كرد به‌زووترین كات ناوچه‌كه‌ جێ‌ بهێڵێ‌.

تاهیر به‌گ ساڵی‌ 1918 كۆچی‌ دواییكرد و له‌عه‌بابه‌یلێ‌ به‌خاك سپێردرا.

پیرباڵ مه‌حمود ئیبراهیم

 پیرباڵ مه‌‌‌حمود، كه له ساڵی 1934دا له‌دایكبووه. ئه‌م شاعیره به هره‌داره جارێ هه‌ر قوتابی دواناوه‌ندی هه‌ولێر بوو، ده‌ستی دایه شیعر نووسین و یه‌كه‌م جار كه‌وته به‌ر كاریگه‌ریی شاعیرانی عه‌ره‌بی كۆچبه‌ران وه‌ك ئیلیا ئه‌بوو مازی و جوبران خه‌لیل جوبران و شاعیری میسریش عه‌لی مه‌‌حمود ته‌ها و شیعری ناسكی ڕۆمانسی به زمانی عه‌ره‌بی دانا كه به‌نموونه‌ی سه‌ركه‌وتووی شیعری ڕۆمانسی داده‌نرێن و له هه‌نگاوی دووه‌میشدا به گه‌نجینه‌یه‌كی زۆری وێژه‌ی نه‌ته‌وه‌ییه‌وه چووه نێو گۆڕه‌پانی شیعری كوردی و گه‌لێك هۆنراوه‌ی پته‌وی له چه‌ند دیوانێكی شیعری به‌چاپگه‌یاند و ناو به‌ناویش شیعری به زمانی توركمانیش ده‌نووسی.

                            

شیعره‌ كوردییه‌كانی پیرباڵ هه‌ر چه‌ند به‌روخساری و قاڵب كلاسیكین و به زۆری كێشی عه‌رووزی و سه‌روای ستوونی به‌كارهێناوه، به‌ڵام له ڕووی ناوه‌ڕۆك و چه‌مكه‌وه ڕۆمانسین و هه‌ندێ جاریش به‌ره‌و ڕیالیزمی ڕه‌خنه‌گری په‌لیان هاویشتووه، ئه‌وه‌ی مایه‌ی سه‌رنج ڕ‌اكێشانی ڕه‌خنه‌گرانی وێژه‌ی كوردییه‌ ئه‌وه‌یه به‌رهه‌مه شیعرییه‌كانی سه‌ره‌تایی شاعیرییه‌تی و به‌رهه‌مه‌كانی كۆتایی ژیانی له ڕووی سۆز و ئه‌ندێشه‌ی شیعرییه‌وه، هه‌مان گۆڕ و تینی لاوێتیان به‌سه‌ره‌وه‌یه و سه‌ركه‌وتنی هونه‌ریی تێداوه‌ده‌ست هێناون و گه‌ر سه‌رنج بده‌ینه ئه‌م هۆنراوه‌یه ناسكه‌ی دوا ڕۆژانی ژیانی، هه‌ست ده‌كه‌ین شاعیر خاوه‌ن هه‌ستێكی لاوانه و سۆزێكی گه‌نجانه‌یه، هه‌روه‌ك له هۆنراوه‌كه‌ی "کاڵێ"یدا هه‌ستی پێ ده‌كرێ:

سه‌یركه گه‌وره‌ بوو كاڵـــێ
بووه شا شۆخی نێو ماڵـــێ
قه‌شه‌نگی نێو قه‌شه‌نگانــه
كه‌مه‌ر ته‌نگی گۆنا ئــــاڵێ
دیاره هه‌روه‌كو حــــــــــۆری
له‌قه‌د شاخ و له‌ قه‌د پـا‌ڵێ

پیرباڵ مه‌‌‌‌‌حمود شاعیر ڕۆڵێكی دیاری بووه له یه‌كێتیی نووسه‌رانی كورد و له‌گه‌ڵ دروستبوونی ئه‌و ڕێكخراوه‌ وێژه‌ییه‌ی كورد له 1970.10.02دا بووته‌ ئه‌ندامێكی چالاكی و به‌شداریی له كۆنگره‌ی دامه‌زراندنیدا كردووه كه له ڕۆژی 23 و 24ی حوز‌ه‌یرانی 1970دا له به‌غدا به‌ستراوه له‌دوایشدا بووه ئه‌ندامی ده‌سته‌ی دامه‌زرێنه‌ری یه‌كێتیی نووسه‌رانی كورد لقی هه‌ولێر و كاتێك كه لقه‌كه مۆڵه‌تی ئیشكردنی فه‌رمی پێدراو كرایه‌وه بووه ئه‌ندامی ده‌سته‌ی ئاماده‌كردنی ده‌سته‌ی ئاماده‌كردنی كۆنفرانسی دامه‌زراندنی لقه‌كه، كه له ڕۆژی 1971.01.15دا له هۆڵی گه‌ل له شاری هه‌ولێر به‌سترا.

ئه‌م شاعیره‌ لێهاتووه‌ی كورد له هه‌موو كۆڕ و كۆبوونه‌‌وه و ڤیستڤاڵێكی شیعری یه‌كێتی نووسه‌رانی كورد به‌شداری كردووه و شیعری پێشكه‌ش كردووه، به‌كورتی پیرباڵ مه‌‌حموود مرۆڤێكی پاك و دڵساف بوو، خزمه‌تێکی زۆری وێژه‌ و ڕۆژنامه‌نووسی كوردی كرد.

2004.10.17 شاعیری ڕۆمانسی به‌توانای كورد پیرباڵ مه‌حمود ئیبراهیم به‌بێ ده‌نگی ماڵئاوایی له ئه‌ده‌بیان و شاری هه‌ولێری دێرین كرد و هه‌تایه پێڵوی چاوه گه‌شه‌كانی لێكنا و چووه جیهانی نه‌مرانه‌وه.

سه‌بری بۆتانی

 
سه‌بری بۆتانی له ساڵی 1925دا له گوندی شووشی ده‌ڤه‌ری وان له كوردستانی باكوور هاتۆته دنیاوه‌و له منداڵیه‌وه هه‌ستی به‌ سته‌می كاربه‌ده‌ستانی توركیا كردووه به‌ تایبه‌تی دوای كوژاندنه‌وه‌ی شۆڕشه‌كه‌ی كورد له ئاگری داغ له ساڵی 1930 به سه‌ركردایه‌تی ئیحسان نووری پاشا، بۆیه له ناوه‌ڕاستی سییه‌كانی سه‌ده‌ی ڕابردووه‌وه به‌خاووخێزانه‌وه‌ زێدی باب و باپیرانیان به‌جێهێشت و ڕوویان كرده كوردستانی باشوور و له زاخۆ جێگربوون ملیان دایه كاروكاسبی.     

سه‌بری له ته‌مه‌نی هه‌رزه‌كارییه‌وه هه‌ستی كوردایه‌تی له‌لاخولقاوه‌و چووه‌ته پاڵ پارتی هیوا و له‌سه‌ر چالاكی ڕامیاری له ساڵی 1945دا به‌ تاوانی پشتگیری كردنی شۆڕشی بارزان گیراوه و له شاری مووسڵ خراوه‌ته به‌ندیخانه‌وه و كاتێكیش كه پارتی دیموكراتی كوردستان له ساڵی 1946 دامه‌زرابوو ئه‌ندامێكی به‌ جه‌رگ و چالاكی ئه‌م پارته نه‌ته‌وه‌ییه دیموكراتییه‌ی كورد و له‌و سه‌رده‌مه‌وه به‌هره‌ی شاعیریی له‌لا خولقاوه و هۆنراوه‌ی نیشتمانی داناوه. له‌گه‌ڵ‌ هه‌ڵگیرساندنی شۆڕشی ئه‌یلوولی كورد له 1961.09.11دا بووه‌ته پێشمه‌رگه‌ی كوردستان و ئه‌ركی چه‌كداری و خه‌باتكاری و ڕۆشنبیری و ڕاگه‌یاندنی به‌جێهێناوه، له دوای ڕێككه‌وتننامه‌ مێژووییه‌كه‌ی 11ی ئاداری 1970دا دێته‌ شاری هه‌ولێر و دوای ماوه‌یه‌ك ده‌چێته به‌غدا و به‌شداری نووسینی ڕۆژنامه‌ و گۆڤاره كوردیه‌كانی وه‌ك التاخی و برایه‌تی له دواییشدا به‌یان و ڕۆشنبیری نوێ و نووسه‌ری كورد ده‌كات.

له دوای ده‌ستپێكردنه‌وه‌ی شه‌ڕ له كوردستان له به‌هاری 1974دا دووباره ‌ده‌چێته‌وه پاڵ شۆڕشی كورد و له به‌شی ڕاگه‌یاندن ئیش ده‌كات و له دواییدا له‌به‌ر باری ته‌ندروستی ده‌چێته‌وه به‌غدا تاكو هه‌رده‌م له ژێر چاودێری پزیشك بێت و له دوای ڕ‌اپه‌ڕینه مه‌زنه‌كه‌ی به‌هاری 1991 له‌گه‌ڵ كۆڕه‌وه‌ ملیۆنه‌كه‌ی كورد ده‌چێته‌ ده‌ره‌وه‌ی وڵات و له ساڵی 1992دا خۆی ده‌گه‌یه‌نێته وڵاتی نه‌روێژ و ده‌بێته په‌ناهه‌نده و له هه‌موو چالاكیه‌كی وێژه‌ی و ڕۆشنبیری و ڕامیاری كورد له‌و وڵاته‌دا به‌شداری ده‌كات، تاكو له 1998.10.25 كۆچی دوایی ده‌كات.

سه‌بری بۆتانی شاعیرێكی هه‌ست ناسكی به‌هره‌داربووه، شاعیری سروشت و جوانی بوو شیعره‌كانی له ڕۆژنامه‌و گۆڤاره كوردییه‌كاندا بڵاوده‌كرده‌وه‌ له دواییدا له دیوانێكی خنجیلانه‌ به ناوی "شین و شادی" له ساڵی 1979دا له به‌غدا به چاپی گه‌یاند و ده‌كه‌وێته 262 لاپه‌ڕه‌ی قه‌باره‌ ناوه‌نجی و زۆربه‌ی هۆنراوه‌كانی له سه‌ركێشی سووكی 7 بڕگه‌یی 3-4 خۆماڵی كوردین و ناوه‌ڕۆكێكی پته‌ویان هه‌یه.

محه‌مه‌د شێخ ‌حوسێن به‌رزنجی

محه‌مه‌د شێخ ‌حوسێن به‌رزنجی، ناسراو به "ع.ح.ب"، له ساڵی 1923دا له دێی به‌رزنجه‌ی سه‌ر به‌ قه‌زای چوارتا له پارێزگای سلێمانی له دایكبووه‌و ماڵه‌كه‌یان له ساڵی 1931 چۆته سلێمانی و لێی نیشته‌جێ بووه.

له‌و شاره زیندووه‌دا چۆته به‌رخوێندنی فه‌ڕمیی و قۆناغه‌كانی سه‌ره‌تایی و ناوه‌ندیی ته‌واو كردووه‌و له ساڵی 1946دا به مووچه‌خۆر دامه‌زراوه‌و نموونه‌ی فه‌رمانبه‌ر خزتگوزارو ده‌ست پاك بووه.

له ناوه‌ڕاستی چله‌كانی سه‌ده‌ی بیسته‌مدا چۆته پاڵ بزووتنه‌وه‌ی نیشتمانی پێشكه‌وتنخواز و له ساڵی 1963دا له‌سه‌ر هه‌ڵوێستی ڕامیاری تووسی گرتن و ئه‌شكه‌نجه ده‌بێ و تاكو ساڵی 1968بێ كارو فرمان ده‌مێنێته‌وه ئینجا له‌سه‌ر فرمانه‌كه‌ی دانراوه‌ته‌وه.

"ع.ح.ب" له ساڵی 1945ه‌وه شیعری نیشتمانی هۆنیوه‌ته‌وه‌و له‌ سه‌ره‌تای ژیانی وێژه‌یدا كه‌وتووه‌ته به‌ركاریگه‌ری شیعره‌كانی سالیمی ساحێبقران تایه‌ر به‌گی جاف و ئه‌ده‌ب و شێخ ڕه‌زای تاڵه‌بانی و داویشدا شیعره‌كانی پێره‌مێردو گۆران پتر بۆ گۆڕه‌پانی وێژه‌یان ڕاكێشاوه، به‌ڵام كه توانای شاعیرییه‌تی به‌هێزبووه بۆته خاوه‌نی ده‌نگی خۆی.

شاعیری نیشتیمانپه‌روه‌رمان، شاعیرێكی ڕیالیستی ڕه‌خنه‌گربوو، یه‌كه‌م هۆنراوه‌ی سه‌ركه‌وتووی له ساڵی 1947دا له گۆڤاری گه‌لاوێژدا به ناوی "له گه‌نجی و پیری و مردنا" بڵاو كردۆته‌وه‌‌و سه‌رنجی ڕه‌خنه‌گرانی پێ ڕاكێشاوه‌و بووه‌ته شاعیری سروشت و جوانی و ده‌نگی هه‌‌ژاره چه‌وساوه‌كان و شیعره‌كانی به‌زۆری له‌سه‌ر كێشی سووكی خۆماڵی كوردی داده‌نان و ناوه‌رۆكێكی پته‌و‌و ڕوون و ڕه‌وانی پێ ده‌به‌خشین، بۆیه نوێكاریی به هۆنراوه‌كانیه‌وه دیاربووه.

شاعیری نیشتمانپه‌روه‌ری پێشكه‌وتنخوازی كورد محه‌مه‌د شێخ حوسێن به‌رزنجی له 2000.01.06 له شاری سلێمانی له ته‌مه‌نی 77 ساڵیدا كۆچی دواییكرد و میلله‌تی كورد شاعیرێكی به‌هره‌داری له‌ ده‌ست چوو.

شاعیری دڵسۆزی كورد هۆنراوه‌یه‌كی پڕسۆزی كورد هۆنراوه‌یه‌كی پڕسۆزی نه‌ته‌وه‌یی له یادی له سێداره‌دانی پێشه‌وای كورد قازی محه‌مه‌د و هه‌ڤاڵه‌كانی داناوه‌و له به‌شێكی دا به‌سه‌ربه‌رزیی و به‌جه‌ر‌گی قاره‌مانانی كوردمان بۆ ده‌رده‌برێ:

پاڵه‌وانان
ئه‌و ڕۆڵانه‌ی به‌دڵ و به‌گیان
له‌گه‌ڵ زۆردارا ئه‌جه‌نگان

شاعیری پێشكه‌وتنخوازمان له ماوه‌ی ژیانی ویژه‌یی دا چوار دیوانه شیعری به چاپ گه‌یاندووه‌كه ئه‌مانه‌‌ی خواره‌وه‌ن:

1- ناسۆری ده‌روون له ساڵی 1968دا به‌چاپی گه‌یاندووه‌و 188 لاپه‌‌ڕه‌یه
2- گرێی نهێنیه‌كان - ساڵی 1975 چاپكراوه‌و 88 لاپه‌ڕه‌یه‌
3- زه‌رده‌خه‌نه‌ی تاساو ساڵی 1980 چاپكراوه‌و 85 لاپه‌ڕه‌یه
4- تریفه‌ ورێژاو - ساڵی 1985دا چاپكراوه 288 لاپه‌ڕه‌یه

شێخ سه‌عیدی پیران

"شیخ سه‌عید" له ساڵی 1865دا له‌ناوچه‌ی "پاڵوو" له‌دایکبووه‌ و یه‌کێکه‌ له‌ شێخه‌ به‌رزه‌کانی نه‌قشه‌به‌ندی له‌ پاش مردنی باپیره‌ی "شیخ عه‌لی" باوکی ناوچه‌ی "پاڵووی" به‌جێهێشتووه‌ و ڕووی کردۆته‌ شاری "خنیس".

                                   

شێخ سه‌عید خوێندنی دینی له‌و شاره‌ ته‌واو کردووه. پایه ‌و ڕیزی کۆمه‌ڵایه‌تی شێخ و زیره‌کی و لێهاتوویی و ده‌وڵه‌مه‌ندی بۆته‌ هۆکاری سه‌ره‌کی، که "کۆمەڵەی سەرخۆبوون"‌ په‌یوه‌ندییه‌کی ڕاسته‌وخۆ و پته‌و به‌ شێخ سه‌عیده‌وه‌ بکات و له‌ کۆتایی هاوینی 1923دا "یوسف زیبا"، ‌سه‌رۆکێکی بزوتنه‌وه‌ی کورد و جێگیری کۆنی شاری "به‌تلیس"‌ له‌ په‌رله‌مانی تورکیا، چۆته‌ شاری "خنیس" بۆ خزمه‌ت و دیده‌نی شێخ سه‌عید. له‌پاش گۆرینه‌وه‌ی بیروڕا و ڕونکردنه‌وه‌ی دید و بۆچوونیان، ڕێکه‌وتوون له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی، که بڕیاری هه‌ڵگیرسانی شۆرشێکی نوێ بده‌ن.

 له‌زستانی ساڵی 1923 تا ساڵی 1924 سه‌رۆك هۆزه‌کان و ئه‌ندامه‌ چالاکه‌کانی "کۆمه‌ڵه‌ی سه‌رخۆبوون" کۆبونه‌وه‌ی فراوانیان له‌ ناوچه‌ی "پاڵوو" به‌ست. له کۆبوونه‌وه‌کاندا باس له‌فراوانکردن و خۆسازدان بۆ چالاکیکردن له‌ پێناو بزوتنه‌وه‌ی نهینی و خۆ ئاماده‌کردن بۆ ڕاپه‌ڕینی نۆی بۆ سه‌ربه‌خۆی کوردستان کرد.

ئه‌م کاروبڕیاره‌ش تا ڕاده‌یه‌کی به‌رفراوان به‌ یارمه‌تی "شێخ مه‌حمودی حه‌فی" و "سمکۆ شکاک" بوو، هه‌روه‌ها بڕیاردرا یادداشتێک ده‌رباره‌ی پشتگیری نه‌ته‌وه‌ی کورد بۆ کۆمه‌ڵه‌ی نه‌ته‌وه‌کان بنێرن. "سه‌رهه‌نگ خالید جه‌بری" و "یوسف زیبا" چالاکترین ئه‌ندامانی "کۆمه‌ڵه‌ی سه‌رخۆبون" بوون، که‌ هه‌موو بڕیاره‌ گرنگه‌کانی کۆمه‌ڵه‌یان ده‌گه‌یانده‌ دوورترین ناوچه‌کانی کوردستان و ئاماده‌ییه‌کی هه‌میشه‌ییان له‌ نێوان سه‌رۆک هۆزه‌کاندا په‌یدا کردبوو، هه‌روه‌ها په‌یوه‌ندییان له‌گه‌ڵ پارتی جه‌مهوری پێشکه‌وتووی تورکیا په‌یدا کردبوو، که‌ له‌ تشرینی دووه‌می 1925دا دامه‌زرابوو، به‌ڵام به‌هۆی ناپاکی سه‌رۆکه‌کانی هۆزی "خورمیک"، که ‌ده‌نگوباس و خوئاماده‌کردنی گه‌یانده‌ یاساوڵانی ڕژیمی تورکیا. به‌بڕیاری مسته‌فا که‌مال ئه‌تاتورک "یوسف زیبا" و "خالید جه‌بری به‌گ" گیران و ڕه‌وانه‌ی زیندانی "به‌تلیس" کران.

له‌پاش گرتنی ئه‌م دوو سه‌رکرده‌یه،‌ کۆمه‌ڵه‌ وه‌ک پێویستیه‌کی گرنگ به‌ په‌له‌ بریاریدا، که‌ "شێخ سه‌عیدی پیران" هه‌ڵبژردریت و بکرێت به‌ سه‌رۆکی "کۆمه‌ڵه‌ی سه‌رخۆبوون".

شیخ سه‌عید له‌ پاش هه‌ڵبژاردنی به‌ سه‌رۆکی کۆمه‌ڵه‌ بڕیاری هه‌ڵگیرسانی مه‌شخه‌ڵی بزوتنه‌وه‌ی چه‌‌کدارانه‌یدا. به‌ڵام زیاتر ده‌یویست بڕیاره‌که‌ مۆرکی کوردستانی گه‌وره‌ی پێوه‌ دیاربێت له‌به‌ر ئه‌وه‌ "عه‌لی ڕه‌زای" کوڕی نارده‌ شاره‌کانی دیاربه‌کر و حه‌له‌ب بۆ زانینی بیروبۆچوونی سه‌رۆکه‌کانی کوردی ڕۆژئاوا و باشوو و ڕۆژهه‌ڵات و بۆ زیاتر ڕێککه‌وتن له‌سه‌ر کاتی گشتی ڕاپه‌ڕینه‌که‌. له‌ پاش کۆبونه‌وه‌یه‌کی گه‌وره‌ له‌ شاری حه‌له‌ب هه‌مووان گه‌یشتنه‌ ئه‌و باوه‌ڕه‌ی، که‌ مافی نه‌ته‌وایه‌تی گه‌لی کورد به‌بێ شۆڕشێکی چه‌کدارانه‌ ئاسته‌مه‌ مسۆگه‌ر بکرێت.

پاشان و 21ی ئازاری 1925 دانرا به‌یه‌که‌م ڕوژی هه‌ڵگیرسانی مه‌شخه‌ڵی شۆرش و ڕاپه‌ڕین، له‌ نیوه‌ی دووه‌می مانگی یه‌که‌می ساڵی 1925دا شێخ سه‌عید گه‌شتێکی به‌زۆربه‌ی ناوچه‌کانی کوردستاندا کرد، گه‌رمی هه‌ستی کوردانه‌ی خه‌ڵکی کورد کارێکی وای لێکه‌وته‌وه‌، که‌ شێخ سه‌عید شۆڕشی چه‌کدارانه‌ ده‌ست پێبکات له‌ دژی داگیرکه‌رانی تورك. ده‌چووه‌ هه‌ر ناوچه ‌و گوندێک وشار و شارۆچکه‌یه‌ک به‌کۆمه‌ڵ لایه‌نگر و دوست ڕوویان تێده‌کرد، تا ده‌هات خه‌ڵکی چه‌کداری ڕاپه‌ڕینه‌که‌ ڕوو له‌ زیاد بوون ده‌چوو، به‌تایبه‌تی له‌شاری "گه‌نچ" و ناوچه‌ی "لیچه"‌، "خانی"، "پیران" له‌ پێنچی شوباتی 1925 شیخ سه‌عید "خانی"ی به‌جێهیشت و له‌گه‌ڵ سه‌د سواره‌ی ئازا به‌ره‌و گوندی
"پیران" به‌ڕێکه‌وتن بۆ ماڵی "عه‌بدول ڕه‌‌حیمی" برای.

له‌هه‌مان شه‌ودا کۆمه‌ڵێك له سوپای تورک به‌سه‌رۆکایه‌تی هه‌ردوو ئه‌فسه‌ر "حوسنی ئه‌فه‌ندی" و "موسته‌فا عالیم"، که بۆ گرتنی چه‌ند که‌سێک له‌ گوندنشینه‌کان هاتبوون، دواجار شێخ سه‌عید ڕازی نه‌بوو، که ‌که‌س بگیرێ، ئه‌مه‌ بووه‌ هوی ئه‌وه‌ی، که ‌هه‌ردوولا سه‌نگه‌ر له‌یه‌ک بگرن. له‌پاش شه‌ڕوته‌قه‌ کردن چه‌نده‌ها که‌س له‌ سوپای تورك کوژران و ئه‌وانی تریش به‌ دیل گیران.

ئه‌م ڕووداوه‌ له‌پڕ‌ بووه‌ هۆی ڕێگرێکی سه‌ره‌کی ناکات له‌ ته‌واو‌نه‌بوونی خۆئاماده‌ کردنی ڕاپه‌ڕینه‌که‌ی شێخ سه‌عید. کاتێك "شێخ تایه‌ر" ی برای شێخ سه‌عید ئه‌م هه‌واڵه‌ی بیست، بێ وه‌ستان و چاوه‌ڕوانی له‌ 10ی شوباتی هه‌مان ساڵدا کونتڕوڵی شاروچکه‌ی "لیچه‌" ی کرد و ده‌ستی به‌سه‌ر گشت پاره‌ و نووسین و نامه‌ ‌و ته‌لگرافی نهێنی ڕژێمدا گرت. له‌ڕوژی 11ی شوباتدا، له‌گه‌ڵ دوو سه‌د هه‌زار سواره‌ چوونه‌ خزمه‌ت شێخ. ئه‌م ڕوودا و هۆکارانه‌ بونه‌ هۆی سستبوونی هه‌ندێ کاری شۆرشه‌که‌ ڕێگه‌یان له‌دوا خستنی شۆرشه‌که‌ گرت بۆیه‌ "شێخ سه‌عید" به‌ناچاری پێشکات بڕیاری ده‌ستپێکردنی ڕاپه‌ڕینه‌که‌یدا، به‌پێی ئامارێکی ئه‌و کاته‌، ژماره‌ی پێشمه‌رگه‌ کورده‌کان ته‌نیا له چوار‌ ناوچه‌دا نزیکه‌ی شه‌ش سه‌د هه‌زار که‌س بوون، ئه‌مه‌ش به‌رانبه‌ر ژماره‌ی هێزی تورکه‌کان، که‌ له‌ سه‌د هه‌زار که‌متر بوون جگه‌ له‌وه‌ی له‌م ناوچانه‌دا نه‌ته‌وه‌ی "چه‌رکه‌س" و "عه‌ره‌ب" و "ئه‌رمه‌ن"یشی تێدابوو. ئه‌م که‌مینه‌ نه‌ته‌وانه‌ش زۆر چه‌وساوه‌ و زوڵم لێکراوی ژێر ده‌سه‌ڵاتی تورک بوون، هه‌ربۆیه‌ زۆربه‌یان له‌ شۆڕشه‌که‌دا به‌شدار بوون و هاوکاری و پشتیوانیان نیشاندا.

"شێخ سه‌عید" سه‌رۆکایه‌تی سواره‌ پێشمه‌رگه‌کانی "حاجی حه‌سه‌ن" و "عه‌مه‌ری خارۆ" هۆزی "مه‌ستان" و "بۆتان"ی باشووری چیای "کوچه‌رانی" ده‌کرد. هێزی "ساڵح به‌گی خانی" هێزه‌کانی "شێخ شه‌مسه‌دین"یش هاتنه‌ ناوچه‌ی "مادن" و "شێخ ئه‌یوب"یش له‌گه‌ڵ هه‌زاران سواره‌ی پێشمه‌رگه‌ چوونه‌ ناو ڕیزه‌کانی "شێخ عه‌بدول ڕه‌حیم"ی برای شێخ سه‌عید به‌ره‌وو ڕزگارکردنی شاری "دیار به‌کر" ڕۆیشتن. شیخ سه‌عید له‌سه‌ره‌تاوه‌ هه‌ستیکرد، که‌ هێزه‌کانی له‌ توانایان نییه‌ شاری "دیار به‌کر" ڕزگار بکه‌ن بۆیه‌ بیری له‌ ڕیگای تر کرده‌وه‌. بۆ ئه‌مه‌ش که‌وتبووه‌ گفتوگۆ کردن له‌ گه‌ڵ حکومه‌تی تورک، تا بواریکی له‌بار بۆ ڕاپه‌ڕینی کورده‌کانی ناو شاره‌که‌ بڕه‌خسێنێ، هه‌رچه‌نده‌ بوار و ڕێگا نه‌بوو بۆ گه‌یاندنی ‌هیچ جۆره‌ چه‌کێک بۆ خه‌ڵکانی ناو شاره‌که‌، گه‌مارۆدانی شاره‌که‌ش زۆری کێشا، سوپای دوژمنیش له‌ناو شاره‌که‌دا ڕازی نه‌بوون، که‌ ده‌ستبه‌رداری به‌ره‌نگاری و خۆڕاگرتن ببن. له‌ سه‌ره‌تای مانگی ئازاره‌وه‌ پێشمه‌رگه‌ هێرشی به‌ جۆره‌ها چه‌ک ده‌ستپێکرد، به‌ڵام خۆڕاگری سوپای تورک زۆری خایاند، له‌ ده‌رگای ماردینی شاره‌وه‌ که‌رتێکی پێشمه‌رگه‌ و خه‌ڵکی شار یه‌کتریان گرته‌وه‌و که‌وتنه‌ په‌لامار بۆ سه‌ر سوپای دوژمن، تورکه‌کان سه‌نگه‌ری پته‌ویان لێ دابوو ، له‌ هه‌مان کاتدا خاوه‌نی سه‌دان چه‌کی نوێ بوون و توانای سه‌رکه‌وتنیان زیاتر بوو ، له‌ پاش شه‌رێکی قورس و کوژرانی ژماره‌یه‌کی زۆر له‌ هه‌ردوولا، که‌رتی هێرش به‌ری پێشمه‌رگه‌ و خه‌ڵک ملیان دایه‌ به‌ر پاشه‌ کشه‌کردن و گه‌ڕانه‌وه‌ دواوه،‌ له‌ پاش دوو سێ هێرش پێشمه‌رگه‌کان، که‌ تێدا سه‌رنه‌که‌وتن، به‌ ته‌واوی بڕیاری وازهێنان له‌ گه‌ماروی شاره‌که‌ و پاشه‌کشه‌ی هێزه‌کانی پێشمه‌رگه‌ له‌ لایه‌ن "شێخ سه‌عید"‌ درا.

ڕیزه‌کانی شۆرش ڕۆژ له‌ دوای ڕۆژ به‌ره‌و شپرزه‌یی و په‌رش و بڵاوی ده‌چوو، به‌ تایبه‌تی کاتێک سوپای دوژمن له‌ باکور و باشوره‌وه‌ به‌ هێزی زۆر هێرشیان هیناو گه‌ماروکه‌یان پێچه‌وانه‌ کرده‌وه‌ و له‌ شکری "جه‌ندرمه‌" ش بۆ هێرش بردنه‌ سه‌ر دوا هێزی پێشمه‌رگه‌ و سه‌رکوتکردنی بزوتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازی نه‌ته‌وه‌ی کورد له‌ چه‌نده‌ها لاوه‌ هێرشی دڕندانه‌یان برد و کوشتارێکی بێ ڕه‌وایان له‌خه‌ڵکی بێ گوناح و ڕه‌ش و ڕووتی کورد کرد.

له‌ کۆتایی مانگی نیسان به‌ هۆی ناپاکی و جاشێتی سه‌رۆک هۆزی "جبرانان" و ده‌ره‌به‌گی تاوانبار "قاسم به‌گی جبران" شێخ سه‌عید، شێخ عه‌بدوڵا، عه‌لی غالب و ڕه‌شید ئاغا و 26 شۆرشگێڕی تر له‌سه‌ر پردی چه‌می "مۆراچ" له‌ ناوچه‌ی "گه‌نج" به‌دیل گرت و دای به‌ده‌سته‌وه.

مانگی ئایاری 1925 دادگایکردنی تێکوشه‌ران له‌لایه‌ن ڕژێمی داگیرکه‌ری تورکییه‌وه ده‌ستیپێکرد و ماوه‌ی یه‌ک مانگی خایاند. له 1925.06.29 جگه‌ له‌ شێخ سه‌عید، چل و حه‌وت تێکۆشه‌ری کورد بڕیاری له‌ سێداره‌دانیان بۆ ده‌رکرا و له‌ شاری "دیار به‌کر" به‌ گیانێکی شۆڕشگێڕانه ‌و بووێرانه‌وه‌ له‌ سێداره‌دران.

كامه‌ران موكری

شاعیری مه‌زنی كورد محه‌مه‌دی ئه‌حمه‌دی ته‌های ناسراو به "كامه‌ران موكری" له ڕۆژی 1986.12.07 له شاری هه‌ولێر له‌ته‌مه‌نی 57 ساڵیدا دڵه گه‌وره‌كه‌ی له‌لێدان كه‌وت و له‌ڕۆژی 1986.12.08دا ته‌رمی پیرۆزی له‌شاری سلێمانی به‌خاك سپێرداێ.

كامه‌ران شاعیری خه‌بات و ڕاپه‌ڕین و سروشت و جوانی بوو، زۆر جار له‌سه‌ر لایه‌نی شیعری خه‌بات و ڕاپه‌ڕین و سروشت و جوانی بوو، زۆر جار له‌سه‌ر لایه‌نی شیعری نیشتمانی ئه‌م شاعیره به‌هره‌داره‌مان نووسیوه، به‌ڵام ئه‌مجاره له‌یادی كۆچی دواییدا له‌سه‌ر لایه‌نی شاعیرییه‌تی له‌بواری سروشت و جوانی دا ده‌نووسین به‌ڵكو تاڕاده‌یه‌ك مافی ڕه‌وای خۆی پێیده‌ین.

                            

كامه‌ران موكری شاعیرێكی جوانی په‌رست بوو، جا ئه‌و جوانییه هی ئافره‌ت بووبێ یان هی سروشتی نیشتمانه‌كه‌ی و له هه‌ردوو بوارانیشدا به‌دوای نموونه‌ی ڕه‌سه‌ن و نایابدا گه‌ڕاوه و هۆنراوه‌ی ناسك و پڕ سۆزی به ئه‌ندێشه‌ی قووڵ ئاودراوی له سه‌رداناون وه‌ك شاعیرێكی گه‌وره‌ی جوانی په‌رست له گۆڕه‌پانی شیعری هاوچه‌رخی كوردیدا ڕۆڵی خۆی گێڕاوه.

شاعیر له باسی جوانیی ئافره‌تدا به‌دوای بنه‌ماكانی جوانی و شه‌نگ و شۆخی ئافره‌تدا گه‌ڕاوه و چ ئه‌ندامێكی جوانه و سه‌رنجی نێرێنه ڕاده‌کێشێ وه‌ك وێنه‌کێشێكی هونه‌رمه‌ند وێنه‌ی به‌وردی و به‌جۆرێكی هونه‌ریی به‌ وشه‌ی جوان و ناسك كێشاوه و تابلۆیه‌كی نایابی شیعریی خستوویته به‌رده‌ست خوێنه‌ر و گوێگرانی.

له هۆنراوه‌یه‌كی دا به‌ناوی "فریشته" كارێكی هونه‌ریی پێشكه‌ش كردووین و زۆر به‌وردی وێنه‌ی ئه‌و ئافره‌ته نازداره فریشته ئاسامان بۆ ده‌کێشێ و ده‌ڵێ‌:

ڕوومه‌تی وه‌ك گوڵی بێ گه‌رد
قژی خوای ئاوریشمێكی زه‌رد

چاوی كاڵ، ئه‌گه‌رچی نه‌رمـــه
به‌ڵام نیگای ئێجگار گه‌رمـــه!!

دوای ئه‌م سه‌ره‌تایه‌ جوانه‌ی، له‌سه‌ر هۆنراوه‌كه‌ی ده‌ڕوات و ئه‌و كچه نازداره ده‌كاته فریشته‌یه‌كی ئاسمان و ئه‌وه‌نده شۆخ و شه‌نگی دێته به‌رچاو، سه‌د ئاخ و ئه‌فسووس ده‌رده‌بڕێ كه باسی ئه‌و جوانییه‌ی هێشتا هه‌ر درشته‌و ناگاته ئاستی پێویست و به‌وردی له‌هه‌موو لایه‌نێكییه‌وه نا توانێ بدوێ و ده‌ڵێت:

جوانێكی تاك وه‌ك فریشتــــــــــه
ئاخ وه‌سفی من زۆر درشتـــــــه
كوا شیعرێك ورد، خۆش و گه‌رم
وه‌ك ئه‌ندامی له‌شی نــــــه‌رم؟

شاعیر له هۆنراوه‌یه‌كی دیكه‌یدا به‌ناوی "ناسك" دیسان هونه‌رێكی نایابی له باسی ئه‌ندامه جوانه سه‌رنج ڕاكێشه‌كانی ئافره‌ت ده‌ربڕیوه و كه‌نرخی ناسكی و جوانی كه‌س نایزانێ مه‌گه‌ر شاعیری هه‌ست ناسك ئه‌و به‌هایه بزانێ ده‌ڵێت:

ناسك، ناسك
به‌گه‌ردن و كوڵم و باسك
ناسكه ئه‌ندامی له‌شی
ڕوومه‌ت، لامل، كوڵمی گه‌شی
نرخی ناسكۆڵه‌یی جوانێ
مه‌گه‌ر هه‌ر شاعیری بیزانێ!!

كامه‌ران هه‌روه‌ك شاعیرێكی ئاشقی جوانی ئافره‌ت بووه، له‌هه‌مان كاتیشدا ئاشقی جوانیی سروشتی ڕازاوه‌ی كوردستانه كه‌یشی بووه، به ده‌ربڕینی ورده و وێنه‌ی شیعریی گه‌ش و گوڵ، تابلۆی جوان و نایابی هونه‌ری كێشاوه بۆ نموونه: له هۆنراوه‌یه‌كی ناسكیدا به‌ناوی "مه‌رگی سێبه‌ری" داهێنانێكی نایابی له‌جیهانی شیعری باسی سرووشتدا وه‌ده‌ست هێناوه، بابزانێن چ كارێكی هونه‌ریی له جیهانی شیعری نوێدا ئه‌نجامداوه؟

فریشته‌ی شه‌به‌ق له درزی
كه‌ژاوه‌كه‌ی خۆر دابه‌زی
پێی نایه چه‌می مرواری
ورشه‌ی بۆ هێنا به‌ دیاری

شاعیری جوانی په‌رتسی سروشتی نیشتمانه ڕازاوه‌كه‌ی، شه‌به‌قی ڕووناكی به‌یان له‌شێوه‌ی فریشته‌ی ئاسمانی له‌درزی كه‌ژاوه‌ی خۆره‌وه داده‌به‌زێنێته سه‌رجه‌می مرواری كه به‌مه‌ستی له‌زنج و چه‌وی ئه‌و چه‌مانه‌ی كوردستانه‌كه‌یه‌تی و به‌م كاره‌ش ورشه‌ی به‌دیاری بۆدێنێ، ئایا چ وێنه‌یه‌كی شیعریی له‌و وێنه‌یه جوانتر هه‌یه؟ چ شاعیرێكی دیكه وا هونه‌رمه‌ندانه وێنه‌ی شیعری كێشاوه و تابلۆی هونه‌ریی له چوارچێوه‌ی خواستنی ڕه‌وانبێژییدا داڕشتووه دوای ئه‌م پێشه‌كیه‌ی له‌سه‌ر هۆنراوه‌كه‌ی ده‌ڕوات و ده‌كه‌وێته ده‌ربڕینی دیمه‌نه جوانه‌كانی چیا سه‌ركه‌شه‌کانی نیشتمانه‌كه‌ی له‌كاتی دابه‌زینی ورشه‌و شه‌به‌قی خۆردا، كه چۆن به‌گوڵی گه‌ش ده‌ڕازێته‌وه و كچی خنجیلانه ده‌ڕژێنه سه‌ر فه‌رشی ڕازاوه‌ی به‌هاری ڕه‌نگین و ده‌ڵێت:

گڵه‌زه‌رده‌ی جوان، گه‌ردن گه‌ش
ڕازایه‌وه به‌گوڵی گه‌ش
كچی خنجیلانه نازدار،
ڕژایه سه‌ر فه‌رشی به‌هار!!

به‌م جۆره ئه‌م شاعیره به‌جیهانی جوانی سروشت و جوانی ئافره‌تدا گه‌ڕاوه و له هه‌ردوو جیهاندا هۆنراوه‌ی پته‌وی داڕشتووه و له‌كاره‌‌ هونه‌رییه‌كه‌یدا سه‌ركه‌وتنی وه‌ده‌ست هێناوه.

فه‌قێ قادر

فه‌قێ ناوی قادر یا (عه‌بدولقادر) كوڕی ڕه‌سووڵ كوڕی جوامێر له تا به‌ره‌بابی به‌گزاده‌ و تیره‌ی چه‌له‌بی خێڵی هه‌مه‌وه‌نده. له ساڵی 1830 له بازیان له‌دایكبووه. هه‌واڵ هه‌یه ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێ له گوندی قودره‌ته له‌دایكبووه.

             

سه‌ره‌تای خوێندنی له حوجر‌ه‌ی مزگه‌وت بووه، تا ئه‌و سه‌رده‌مه له وڵاتی كورده‌واری مزگه‌وت مه‌ڵبه‌ندی یه‌كه‌می خوێنده‌واری بوو. وه‌ك ده‌رده‌كه‌وێ فه‌قێ قادر قۆناغه‌كانی خوێندنی حوجره‌ی ته‌واو نه‌كردووه، ڕه‌نگه گه‌یشتبێته قۆناغی موسته‌عیدی یا سوخته‌یی و ده‌ستی له خوێندن هه‌ڵگرتبێ، له‌وانه‌یه هه‌ر ئه‌و وازهێنانه‌ش بووبێته هۆی ئه‌وه‌ی نازناوی "فه‌قێ" بۆ خۆی بهێڵێته‌وه و وه‌ك نازناو له هۆنراوه‌یه‌دا به‌كاری بێنێ. جگه له‌وه هه‌ندێ جاریش وشه‌ی "ده‌روێش"ی كردووه به‌نازناو، ئه‌مه‌یان به‌ناوی ڕێزگرتن له كاكه‌حمه‌دی شێخ بووه، چونكه ئه‌م كه‌سایه‌تیه‌ی زۆر خۆشویستووه‌ و خۆی به‌مورید و ده‌روێشی ئه‌و داناوه‌ له ڕێگای قادریدا.

فه‌قێ قادر له سه‌رۆكه‌كانی خێڵی هه‌مه‌وه‌ند بووه، ماوه‌یێك پله‌ی قایمه‌قامیه‌تی ناوچه‌ی چه‌مچه‌ماڵ و ناوچه‌ی بازیانی پێ سپێررا بوو له سه‌رده‌می فه‌رمانڕه‌وایی سوڵتان عه‌بدولعه‌زیزی عوسمانی (1830-1876).

ژیانی فه‌قێ قادر وه‌ك سه‌رۆك خێڵێك ڕه‌نگه‌ندانه‌وه‌ی ژیانی خێڵكه‌ی خۆی بووه له ڕۆژگارانی فه‌رمانڕه‌وایی ده‌وڵه‌تی تۆتالیتاری ئۆتۆكراتی عوسمانی. جێگه‌ی جوگرافی ئه‌م خێڵه یه‌كجار گرنگ بووه له ستراتیجییه‌تی ده‌وڵه‌تی عوسمانی به‌تایبه‌تی سوپایی، بێگومان هه‌موو ده‌سه‌ڵاتێكی ئه‌م ناوچه‌یه به‌د‌ه‌ست خێڵی هه‌مه‌وه‌نده‌وه بووه. له بابه‌ت گرنگی ئه‌م ناوچه‌یه‌وه زانای گه‌وره‌ تۆفیق وه‌هبی ده‌ڵێ؛ ده‌ربه‌ندی بازیان یه‌كه‌مین ده‌روازه‌یه له گه‌رمیان و شاخی ‌حه‌مرینه‌وه بۆ ناوچه‌كانی نێوه‌ندی باشووری كوردستان. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی عوسمانی هیچ جۆره خزمه‌تێكی بۆ ناوچه‌ی چه‌مچه‌ماڵ نه‌ده‌كرد سه‌ره‌ڕای ئه‌مه خه‌ڵكه‌كه‌ی ده‌رووتانده‌وه. خێڵی هه‌مه‌وه‌ند ئازا و بزێو بوون، به‌رهه‌ڵستی زۆرداری ده‌وڵه‌تیان ده‌كرد. شه‌ڕوشۆڕ به‌بێ بڕانه‌وه له‌ ناوه‌وه بووه له‌ نێوان خه‌ڵكی خێڵی هه‌مه‌وه‌ند و ده‌سه‌ڵاتی عوسمانی، ئه‌مه جگه له‌و شه‌ڕوشۆڕ‌ه هه‌میشه‌یییه‌ وێرانكه‌ر و بێ ئاسایشانه‌ی له‌نێوان ده‌ربه‌گه‌كانی ناوچه‌كه بووه و ده‌سه‌ڵاتی عوسمانی كردوویه‌تی به‌دارده‌ست بۆ ئاژاوه نانه‌وه‌ له‌ناو كورداندا.

ئه‌م باره وای كردووه چاره‌نووسی سه‌رۆكه‌كانی خێڵ له‌گه‌ڵ هی خه‌ڵكه‌كه یه‌ك بگرنه‌وه‌ و ببن به‌یه‌ك ئامانج. به‌م جۆره فه‌قێ قادر تووشی ئازار و ئه‌شكه‌نجه و كۆت و پێوه‌ندی به‌ندیخانه بووه. له‌ماوه‌ی ساڵانی 1885-1887 ژیانی دیلی له به‌ندیخانه‌كانی كه‌ركووك و موسڵ و به‌غدا بردۆته سه‌ر. ماوه‌ی دیلی و ده‌ستبه‌سه‌ری فه‌قێ قادر هه‌مووی به‌سه‌ریه‌كه‌وه نه‌بووه، هه‌ندێ جار ئازاد كراوه و دووباره گیراوه‌ته‌وه، له جاری دیكه‌دا هه‌مه‌وه‌ندان به‌سه‌ر به‌ندیخانه‌یان داداوه و فه‌قێیان ئازاد كردووه.

له‌و ماوانه‌دا خۆی ون كردووه له هه‌ندێ شوێنه‌كانی كوردستانی ئێران دوور له ده‌سه‌ڵاتی عوسمانی، له ناوچه‌كانی ماهیده‌شت و زه‌هاو خۆی په‌نا داوه. له‌مه‌وه ئه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێ شه‌ش ‌حه‌وت ساڵێكی ته‌مه‌نی له به‌ندیخانه‌ بردبێته سه‌ر، زۆرترینی ئه‌م ماوه‌یه له به‌ندیخانه‌ی كه‌ركووك بووه.

له ساڵی 1887 فه‌قێ قادر له‌گه‌ڵ به‌شێك له به‌گزاده‌ی هه‌مه‌وه‌ند و خه‌ڵكی خێلكه‌ی ده‌سه‌ڵاتی عوسمانی دووری خستوونه‌ته‌وه و ئاواره‌ی كردوون بۆ شاری بنغازی له وڵاتی لیبیا، وا باوه گوایا فه‌قێ قادر له ساڵی 1890 له‌وێ كۆچی دواییكردووه.

نموونه‌یه‌ك له‌شیعری فه‌قێ قادر

كه‌وكه‌بی نه‌به‌رد شای زمستانه‌ن
جولووس جورعه‌ی جام جیهانه‌ن
ڕه‌زم و مه‌عره‌كه‌ی باد و تۆفانه‌ن
سوڵتان پاییز نه ته‌خت بی مه‌عزوول
نه‌مه‌نه جه ئافاق تۆز و گه‌رده‌لوول

سامی عه‌وداڵ

ناوی ته‌واوی مه‌لا ‌حوسێنی كوڕی بابه ڕه‌سووڵی كوڕی خه‌لیفه ئه‌حمه‌ده‌، له‌ساڵی 1910دا له گه‌ڕه‌كی بایزاغا له‌شاری كۆ‌یه، شاری وێژه‌ و هونه‌ر و كوردایه‌تی چاوی ژیانی هه‌ڵێناوه‌و له‌ خێزانێكی هه‌ژاری ئایین و وێژه‌ په‌روه‌ر په‌روه‌رده بووه.

                

                              

خوێندنی فه‌قێیه‌تی له مزگه‌وته‌كانی كۆیه ته‌واو كردووه‌و بۆ ته‌واوكردنی پله‌ی به‌رزتر گه‌لێك شاری وه‌ك هه‌ولێر و سلێمانی گه‌ڕاوه‌و خوێندنی مه‌لایه‌تی ته‌واو كردووه‌، به‌ڵام مه‌لایه‌تی نه‌كردووه و ملی داوه‌ته ئیشی سه‌ربه‌خۆ و ژیانێكی پڕ كوێره‌وه‌ری ژیاوه‌و خێزانێكی پێكه‌وه ناوه‌، به‌پیشه‌ی پینه‌دۆزی گوه‌زه‌رانی ژیانی خۆی و منداڵه‌كانی دابین كردووه.

سامی عه‌وداڵ له‌ساڵی 1946ه‌وه چۆته ڕیزی بزووتنه‌وه‌ی نیشتمانی پێشكه‌وتنخواز و خه‌باتی چینایه‌تی كردووه‌و له‌سالی 1950دا هاتۆته شاری هه‌ولێر و هه‌ر به‌ پیشه‌ی پێنه‌دۆزیی ژیاوه‌، ئینجا دوای بیست و دوو ساڵ له 1972 چووه‌ته‌وه كۆیه‌و ژیانی به‌سه‌ر بردووه‌ تاكو له 1985.12.20دا كۆچی دواییكردووه‌.

سامی عه‌وداڵ شاعیرێكی لێهاتوو بوو، هه‌رچه‌نده له‌سه‌ره‌تایی شاعیریه‌تیدا به غه‌زه‌ل هاتۆته گۆڕه‌پانی شیعر دانان، به‌ڵام كاتێك كه كه‌وتووه‌ته پاڵ بزووتنه‌وه‌ی ڕامیاری، بیرو باوه‌ڕی نوێی پاڵی پێوه‌ناوه‌ شیعری نیشتمانی و چینایه‌تی بۆ ڕۆڵه‌كانی نه‌ته‌وه چه‌وساوه‌كه‌ی دابنێ و نموونه‌ی پته‌و پێشكه‌ش به وێژه دۆستان بكات و له هۆنراوه‌یه‌كیدا له هه‌ژاری و چه‌وساوه‌یی خۆیه‌وه به‌م جۆره ده‌دوێت:

من فه‌قیرو دڵ حه‌زینم، بۆ هه‌ژاریم خه‌م ده‌خـــــــــــۆم
ڕووت و برسی و ده‌رده‌دارم، ساڵێ جارێ خۆم ده‌شـــۆم
سابوونم گڵه‌ حه‌مامه ده‌چمه ناو مزگه‌وتـــــــــــــــــــه‌وه
هه‌ر به‌ نینۆك پاره‌ پاره‌و شه‌ق شه‌قم كرد قه‌ڵبی خۆم
خۆم بسووتێنم به سووتان با بسووتێم چاكتــــــــــــــــره
له‌و ژیانه‌ی وا به‌ته‌نگی ‌حه‌سره‌تی یه‌ك نانه‌ جــــۆم!!

ئه‌گه‌ر بمانه‌وێ چاكتر له شاعیرییه‌تی سامی عه‌وداڵ بگه‌ین، وا باشه له ڕوانگه‌ی هۆنراوه ڕامیارییه‌كه‌ی (قه‌ڵبی من)ه‌وه سه‌یری هونه‌ری شیعره‌كانی ئه‌و شاعیره بكه‌ین و به‌شاعیری چه‌وساوه‌كانی كوردی دابنێین و با بزانێن له‌م ڕووه‌وه چی گوتووه؟

قه‌ڵبی من گه‌ر چه‌شنی لاله بێتو نه‌وتی تێبكـــــــــــــــــــــــــــه‌ن
ئاگری دوژمن بێته گیانم وه‌ك چرا من پێبكــــــــــــــــــــــــــــــه‌ن
شه‌ق شه‌قی كه‌ن، گۆشت و ئێسقان یه‌ك به‌یه‌ك خوێی تێبكه‌ن
بێ ترس من دێمه مه‌یدان حوكمه ئازادیــــــــــــــــــــــــم، ده‌وێ
گه‌ر نه‌سووتێم و نه‌خنكێم چۆن هه‌ژارم سه‌ركــــــــــــــــــــه‌وێ؟

ئینجا شاعیر له كۆپله‌ی دووه‌می هۆنراوه‌كه‌ی دا زیاتر ده‌چێته نێو جه‌رگه‌ی هه‌ژارانی میلله‌ته‌كه‌ی و له‌پێناوی پێشكه‌وتنی چینی هه‌ژاراندا ده‌یه‌وێ بسووتێ و ببێته‌ خاك و خۆڵه‌مێش و ده‌ڵێت:

نه‌چمه ناو جه‌رگه‌ی هه‌ژارو شان به‌ شانی وه‌كبـــــرا
ڕۆ‌ح و لاشه‌م ئیش نه‌كا بۆ میلله‌تێكی هه‌ق خــــــــورا
بۆ شه‌وی پڕ ترس و تاریك من نه‌سووتێم وه‌ك چــــرا
كۆمه‌ڵی داماوی هه‌ژاران چۆن ده‌بینن بچنه پێـــــــش

شاعیر له‌سه‌ر هۆنراوه ڕامیارییه‌ ناوداره‌كه‌ی ده‌ڕوات و دوا ئامانجی خۆی له خه‌باتی ڕامیاریدا بۆ خه‌ڵكه‌كه ڕوون ده‌كاته‌وه‌و ده‌ڵێت:

((سامی)) قوربانی گه‌لت به، قه‌ت مه‌ژی به‌و زیللـــه‌ته
هه‌ر كه‌سێ بمرێ له‌ڕێگه‌ی نیشتمان و میلله‌تــــــــــــــــا
نامرێ هه‌رده‌م ده‌مێنێ چونكه خاوه‌ن غیرتـــــــــــــــــــه
خۆت به‌قوربانی گه‌لت كه، فه‌رته قوربانی له‌‌بــــــــــــۆ
نیشتمانی حوڕو سه‌ربه‌ست، ئوممه‌تێكی سه‌ربه‌خــــــــــۆ

به‌درخان به‌گ

 
به‌درخان به‌گ له‌ساڵی 1802 یان 1808دا له‌شاری جه‌زیره‌ی پایته‌ختی بۆتان له‌دایکبووه. باوکی ناوی ئه‌بدولڵه به‌گ بووه. ئه‌م که‌سایه‌تییه به‌ناوبانگه‌ی به‌درخانییه‌کان به‌یارمه‌تی عوسمانییه‌کان له‌نێوان ساڵه‌کانی 1836 بۆ 1847 بۆته میری جه‌زیره و بۆتان. ناوبراو هاوڕێی "Xan Mehmûdê Miksî" بووه. به‌درخان به‌گ سه‌ر به خانه‌واده‌یی "Azîzan/Azîzî" بووه. شه‌رفخانی به‌دلیسی له "شه‌رفنامه‌"دا نووسیوێتی، که "Azîzan/Azîzî" یه‌زیدی بوون.

له‌و کاته‌ی به‌درخان به‌گ میری بۆتان بووه، بۆتان له ئیمپڕاتۆریه‌تی عوسمانیدا ناوچه‌یه‌کی سه‌ربه‌خۆ بووه. به‌درخان به‌گ له‌ناوچه‌ی بۆتان باجی بۆ ده‌سه‌ڵاتدارانی عوسمانی کۆده‌کرده‌ و نازناوی "Mütesellim" هه‌بوو.

به‌درخان به‌گ تا ڕاده‌یه‌ك سه‌ربه‌خۆ کاری ده‌کرد، به‌ڵام یه‌کجار له‌به‌ریگردنی له "Nizip" له 1839.06.24 بۆ به‌رنگاربوونه‌وه‌ی "ئیبراهیم پاشا"ی میسر چه‌کداری بۆ سوڵتان نارد. پاش شکستی له‌و جه‌نگه‌دا عوسمانییه‌کان پاشکشه‌یان کرد، به‌درخان بۆ بۆتان گه‌ڕایه‌وه. له بۆتان به‌ده‌ستێکی پۆڵاین ئاسایشی ناوچه‌که‌ی خسته‌وه ژێر چنگی خۆی.

له‌کاتی فه‌رمانڕه‌وایی به‌درخان به‌گدا، ناوچه‌ی بۆتان باری ئابووری به‌شێوه‌یه‌کی به‌رچاو گه‌شه‌یکرد و که‌سانێکی زۆر له‌ناوچه‌کانی دیکه‌وه بۆ بازرگانی ڕوویان تێکرد و ‌مانه‌وه. کۆچکردنی بازرگانه‌کان له‌ناوچه‌کانی دیکه‌وه بۆ بۆتان هۆکاری سه‌ره‌کی تێکچوونی له‌گه‌ڵ والی موسڵدا بوو.

گاوره‌ نێستورییه‌کان له خێڵه‌کیدا ده‌ژیان. هه‌ڵچوون و تێکچوون و هێرشکردنه سه‌ریه‌کتر ڕۆژانه ڕووی ده‌دا، هه‌روه‌ك چۆن هاوسێ کورده‌کانیان ده‌یانکرد. "مار شیمۆن"، پاتریاشی نێستۆرییه‌کان، له‌گه‌ڵ میری هه‌کاریدا که‌وته کێشه‌وه. میری هه‌کاریش دوای یارمه‌تی له به‌درخان به‌گ کرد. له‌ساڵی 1843دا دوو جه‌نگی خوێناوی ئه‌نجامدرا. له‌سه‌ر ئه‌م هێرشانه بۆ سه‌ر گاوره‌کان به‌درخان به‌گ له‌چاو ئه‌وروپییه‌کاندا بوویه کوژه‌ری گاوره‌کان.

بڕیار بوو، که بۆتان له‌نێوان پارێزگاری دیاربه‌کر و موسڵدا دابه‌شبکرێت. به‌درخان به‌گ به‌رانبه‌ر شێوازی ده‌سه‌ڵاتی عوسمانییه‌کان نائاسووده بووه، هه‌ربۆیه به‌شێوه‌یه‌کی نهێنی به‌درخان به‌گ چاوی به میری هه‌ریه‌ك له "Bitlis" و "Hakkari" و "Muş" و "Van" و "Kars" که‌وت و له‌سه‌ر ڕێکه‌وتنێکی پیرۆز ڕێکه‌وتن. دواتر میری ئه‌رده‌لان له کوردستانی ڕۆژهه‌ڵات هاته‌ ناو ئه‌م ڕێکه‌وتنه‌وه.

له‌ساڵی 1842دا به‌درخان به‌گ سه‌ربه‌خۆیی بۆتانی ڕاگه‌یاند و پاره‌ی تایبه‌ت به بۆتان ده‌رکرد. عوسمانییه‌کان له‌لایه‌ك هه‌وڵیان ده‌دا، به‌درخان به قسه‌ی خۆش بۆ لای خۆیان ڕابکێشنه‌وه و بیخه‌نه‌ ژێر چنگی خۆیانه‌وه و له‌لایه‌کی دیکه‌وه هێزێکی سه‌ربازی گه‌وره‌یان ئاماده‌کرد، تا هێرش بکه‌نه سه‌ر جه‌زیره و چه‌ند ناوچه‌یه‌کی دیکه. یه‌که‌مین هێرشی عوسمانییه‌کان له 1847.06.04 ڕوویدا. به‌هۆی هێرشی به‌درخان به‌گ بۆ سه‌ر گاوره‌ نێستۆرییه‌کان له‌ساڵی 1843دا، ئه‌وروپییه‌کان به‌چاوێکی نه‌یارییه‌وه ته‌ماشای به‌درخانیان ده‌کرد، هه‌ربۆیه ده‌یانه‌ویست، عوسمانییه‌کان به‌سه‌ر به‌درخان به‌گدا سه‌ربکه‌ون و له‌ ده‌سه‌ڵات لایبه‌رن.

به‌درخان به‌گ نه‌یتوانی به‌ره‌نگاری هێرشی عوسمانییه‌کان ببێته‌وه، هه‌ربۆیه به‌ره‌و شاخی "Dihê" هه‌ڵهات. هۆکاری سه‌رکه‌وتنی عوسمانییه‌کان بۆ فڕیودانی "Yezdanşêr"، برازای به‌درخان به‌گ، ده‌گه‌ڕێته‌وه. "Yezdanşêr" سه‌رکرده‌ی له‌شکرێکی گه‌وره‌ی ده‌کرد. عوسمانییه‌کان به‌ڵێنیان به "Yezdanşêr"دا، که ئه‌وان دیکه‌ن به میری بۆتان، ئه‌گه‌ر به خۆی هێزه‌که‌یه‌وه بۆ مامی نه‌جه‌نگێت.

له 1847.07.27دا به‌درخان خۆی به ده‌سته‌وه‌دا و دواتر له‌لایه‌ن عوسمانییه‌کانه‌وه زنجیرکرایه پێیه‌کانی و به‌ناو بازاڕی جه‌زیره‌دا گێڕایان و ئه‌نجا به‌ره‌وو ئه‌سته‌نبوول بردیان، له‌وێشه‌وه بۆ دوورگه‌ی "Kreta".

له‌ساڵی 1858دا دووباره گه‌ڕایه‌وه بۆ ئه‌سته‌نبوول و نازناوی پادشایان پێدا. دواتر به‌ره‌وو دیمه‌شق به‌ڕێکه‌وت. له‌وێ له‌ساڵی 1868دا کۆچی دواییکرد.

به‌درخان به‌گ له‌‌پاش خۆی چوار ژن و 21 کوڕ و 21 کچ و 10 کچه‌زا و کوڕه‌زای به‌جێهێشت. بێجگه له چوار ژنی به فه‌ڕمیی ماره‌كراو، شه‌ش ژنی دیکه‌شی هه‌بووه.

زۆرێك له نه‌وه‌کانی پاش خۆی بوونه که‌سانی چالاك و ڕزگاریخوازی کورد، له‌وانه‌ش: "ئه‌مین عه‌لی به‌درخان"، "جه‌لاده‌ت عه‌لی به‌ردخان"، "سوره‌یا به‌درخان" و "کامه‌ران به‌درخان".

محه‌مه‌د ئه‌مین عه‌لی به‌درخان

 
ئه‌مین عه‌لی به‌درخان یان محه‌مه‌د ئه‌مین عه‌لی به‌درخان له‌ساڵی 1851 له‌ دوورگه‌ی "Kreta" له‌دایکبووه. ئه‌م که‌سایه‌تییه به‌ناوبانگه‌ی به‌درخان به‌یه‌كێك له داکۆکیکه‌ران و چالاکه‌وانه‌ی چاره‌نووسی کوردی ده‌ناسرێت و هاوکات دادپه‌روه‌رێکی ناسراوبووه.

به‌درخان به‌گی باوکی له‌ساڵی 1847دا سه‌ربه‌خۆی بۆتان ڕاده‌گه‌ێنێت، به‌ڵام به‌هۆی ناپاکی برازاکه‌یه‌وه، "Yezdanşêr"، شکست ده‌هێنێت و عوسمانییه‌کان خۆی خێزانه‌که‌ی به‌ره‌وو ئه‌ستنه‌بوول ڕاپێچ ده‌که‌ن، دواتر بۆ دوورگه‌ی "Kreta" دووریان ده‌خه‌نه‌وه. ئه‌مین عه‌لی یه‌کێك له‌و حه‌وت کوڕه‌که‌ی به‌درخان به‌گ بووه. ناوبراو توانیوێتی به عه‌ره‌بی، فه‌ڕه‌نسی، کوردی و تورکی بنووسێت و ئاخافتن بکات                         

 ئه‌مین عه‌لی خوێندنی یاسا له زانکۆ ته‌واو ده‌کات و دواتر وه‌ك پارێزه‌ر و دادوه‌ر له‌چه‌ند شوێنیکی جیاوازدا کار ده‌کات. له‌ساڵی 1906دا به‌هۆی گومانی تێوه‌گلان له کوشتنی "ڕه‌زوان پادشا" خۆی و خێزانه‌که‌ی بۆ "Isparta" و "Akkon" دوور ده‌خرێنه‌وه. پاش شۆڕشی گه‌نجه تورکه‌کان و لابردنی سوڵتان عه‌بدولحه‌مه‌یدی دوو له‌ساڵی 1908دا ڕێگا به ئه‌مین عه‌لی ده‌درێت، بۆ ئه‌سته‌نبوول بگه‌ڕێته‌وه.

له‌ساڵی 1908دا به‌هاوکاری له‌گه‌ڵ ڕۆشنبیران و زاده‌کاندا ڕێکخراوێکی ڕامیاری به‌ناوی "Kürt Teavün ve Terakki Cemiyeti" (=کۆمیته‌ی کوردی بۆ یارمه‌تیدانی یه‌کتری و پێشکه‌وتن) داده‌مه‌زرێنێت. لێره‌وه کار له‌گه‌ڵ "Seyyit Abdülkadir" ده‌کات. ناوبراویش له خانه‌واده‌یه‌کی ده‌ستڕۆیشتووه سه‌رچاوه‌ی گرتووه. پاش تێپه‌ڕبوونی چه‌ند کاتێك ڕێکخراوه ڕامیارییه‌که هه‌ڵده‌وه‌شێنرێته‌وه. له‌ساڵی 1918دا ئه‌مین عه‌لی و سه‌ید عه‌بدولقادر ڕێخکراوێکی نوێ به‌ناوی "Kürdistan Teali Cemiyeti" (=کۆمه‌ڵه‌ی بڵندبوونی کورد) داده‌مه‌زرێنن.

به‌تێپه‌ڕبوونی کات ناکۆکی له‌نێوان ئه‌مین عه‌لی و سه‌ید عه‌بدولقادر ده‌رده‌که‌وێت: سه‌ید عه‌بدولقادر هه‌وڵی به‌ده‌ستهێنانی سه‌ربه‌خۆی کوردستان له‌نێو ئێمپڕاتۆرێتی عوسمانی ده‌دات، ئه‌مین عه‌لی هه‌وڵی دامه‌زراندنی وڵاتێکی سه‌ربه‌خۆی ته‌واوی کورد ده‌دات. ئه‌م ناکۆکییه له‌ساڵی 1920دا ده‌بێته هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی "Kürdistan Teali Cemiyeti". دواتر ئه‌مین عه‌لی ڕێکخراوێکی تایبه‌ت به‌خۆی به‌ناوی "Kürt Teskilat-i Içtimaîye" (=ڕێکخراوی کۆمه‌ڵایه‌تی کوردی) داده‌مه‌زرێنێت.

سه‌ره‌ڕای هه‌ستی نه‌ته‌وایه‌تی بۆ کورد و کودرستان ئه‌مین عه‌لی خۆی وه‌ك عوسمانییه‌ك ده‌بینێته‌وه و به‌شداری پارتی عوسمانی وه‌ك "Ahrar Fırkası" (=پارتی لیبرالی) یان "Hürriyet ve İtilaf Fırkası" (=پارتی سه‌ربه‌خۆ و یه‌کێتی) ده‌کات. ئه‌م دوو پارته‌ش وه‌ك پارتی ئۆپۆزیسیۆن دژی "‏إتحاد و ترقى‎ جمعيتی" کار ده‌که‌ن. ئه‌م پارته‌ش له کۆمه‌ڵێك گه‌نج پێکهاتبوو و له‌ساڵی 1908دا به‌شداری کوده‌تایان دژی عه‌بدولحه‌مه‌یدی دوویان کردبوو و تا ساڵی 1918 له ده‌سه‌ڵاتدا مانه‌وه. جینۆساید دژی ئه‌رمه‌نییه‌کان به‌‌هۆی توندڕه‌وی ئه‌م پارته‌وه بووه.

کاتێك جه‌نگی جیهانی یه‌که‌م کۆتایی هات و عوسمانییه‌کان شکستیان هێنا و "موسته‌فا که‌مال" ده‌سه‌ڵاتی گرته ده‌ست. به‌ده‌ستێکی پۆڵاین تورکیا دامه‌زراند، ئه‌مین عه‌لی هیوای به دامه‌زراندنی وڵاتێکی سه‌ربه‌خۆ بۆ کورد نه‌ما و هه‌ربۆیه بڕیاریدا، پاڵپشتی یۆنانییه‌کان بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی که‌مالییه‌کان بکات.

له‌ساڵی 1919دا له‌سه‌ر فه‌رمانی ده‌سه‌ڵاتدارانی ئه‌سته‌نبوول له‌گه‌ڵ کوڕه‌کانیدا، پارێزگاری "Harput" و ئه‌فسه‌ری به‌ریتانی "Edward W. C. Noel" به‌ره‌وو "Sivas" بڕۆن، تا کۆنگره‌که "موسته‌فا که‌مال" تێکبده‌ن و دواتر ده‌ستگیری بکه‌ن. به‌ڵام ئه‌م کاره به‌ئه‌نجام نه‌گه‌یشت و ساڵی 1923 پێش دامه‌زراندنی کۆماری تورکیا وڵاتی به‌ره‌وو میسر به‌جێهێشت. ساڵی 1926دا له‌وێ ماڵئاوایی له ژیان کرد.

له‌پاش خۆی چه‌ند منداڵێکی به‌جێهێشت، له‌وانه‌ش: جه‌لاده‌ت، کامه‌ران، سوره‌یا، که هه‌رهه‌موویان کاریگه‌ری به‌رچاویان بۆ خه‌باتی ڕزگاری گه‌لی کورد هه‌بووه.

عه‌بدولڕه‌زاق به‌درخان

 
عه‌بدولڕه‌زاق به‌گ كوڕى نه‌جیب پاشاى كوڕه‌ گه‌وره‌ى به‌درخان به‌گه‌، ساڵى 1864دا له‌ ئه‌سته‌مبوڵ له‌دایكبووه‌.

به‌منداڵى زمانه‌ خۆرهه‌ڵاتى ‌و ئه‌وروپاییه‌كانى خوێندووه‌، له‌رێى زمانى فه‌ره‌نسییه‌وه‌ توانیوێتى له‌ مانا دیموكراتییه‌كانى شۆڕشى فه‌ڕه‌نسا تێبگات ‌و ئامانج ‌و بنه‌ماكانى ئه‌و شۆڕشه‌ گه‌وره‌یه‌ بكاته‌ به‌رنامه‌ى ژیانى.

                               

حاجى قادرى كۆیى ڕۆڵێكى گه‌وره‌ى له ‌دروستكردنى هوشیارى نه‌ته‌وه‌ییدا له ‌دڵ‌و ده‌روونى عه‌بدولڕه‌زاق دا هه‌بووه،‌ به‌تایبه‌تى ئه‌و سه‌رده‌مه‌ى، كه‌ مامۆستاى بووه‌. له ‌ته‌مه‌نى لاویدا ماوه‌یه‌ك وه‌كو فه‌رمانبه‌ر له ‌وه‌زاره‌تى ده‌ره‌وه‌ى توركیا كارى كرد و پاشان كرایه‌ سێیه‌مین سكرتێرى باڵیۆزخانه‌ى توركیا له‌ پترسبۆرگ. هه‌رله‌وێ زمانى ڕووسى فێر بوو. پاشان به‌هه‌مان پۆست ڕه‌وانه‌ى باڵیۆزخانه‌ى توركیا كرا له‌ئێران.

ئه‌و سه‌رده‌مه‌ سوڵتان عه‌بدولحه‌مید گومانى لێ په‌یدا ده‌كات ‌و عه‌بدولڕه‌زاق توانى به‌نهێنى خۆى بگه‌یه‌نێته‌ "تبلیس"، به‌و ئومێده‌ى له‌وێوه‌ بگاته‌ یه‌ریڤان. ئه‌و هه‌وڵه‌ى سه‌رینه‌گرت‌ و به‌ناچارى ڕوویكرده‌ ئینگلته‌ره‌، له ‌له‌نده‌ن په‌یوه‌ندى له‌گه‌ڵ ڕێكخراوه‌ كوردى‌ و ئه‌رمه‌نییه‌كاندا دروستكرد.

چه‌ند ساڵێك پاش ئه‌وه‌ سوڵتانى عوسمانى توانى به‌هۆى نه‌جیب پاشاى باوكیه‌وه‌ عه‌بدولڕه‌زاق بهێنێته‌وه‌ ئه‌سته‌مبوڵ‌ و بیكاته‌ سه‌رۆكى ته‌شریفاتى كۆشكى خۆى.

ساڵى 1906 تۆمه‌تى كوشتنى "ڕیزوان پاشا"ى سه‌رۆكى ئاسایشى توركیاى درایه‌ پاڵ ‌و دوورخرایه‌وه‌ بۆ "ته‌رابلوس".

چه‌ند جارێك هه‌وڵى له‌سێداره‌دانى درا‌، به‌ڵام له‌ژێر گوشارى ڕاى گشتى ‌و کونسوڵخانه‌ى ڕوسیادا فه‌رمانی له‌سێداره‌دانه‌كه‌ى جێبه‌جێ نه‌كرا.

عه‌بدولڕه‌زاق چوار ساڵى له‌دووره‌ وڵاتى به‌سه‌ر برد، لێبووردنه‌ گشتییه‌كه‌ى ساڵى 1908 ئه‌مى نه‌گرته‌وه‌، ناوه‌ڕاستى مانگى شوباتى ساڵى 1910 ڕێگایانپێدا بێته‌وه‌ ئه‌سته‌مبوڵ، هه‌ر ئه‌و سه‌رده‌مه‌ش بڕیاریدا به‌نهێنى له‌ توركیا هه‌ڵبێت‌ و خۆى بگه‌یه‌نێته‌ یه‌ریڤان. له‌و ساڵه‌ به‌دواوه‌ تاكو 1913 به‌رده‌وام له ‌چالاكى ڕامیاریدا بووه‌ و په‌یوه‌ندییه‌كى پته‌وى له‌گه‌ڵ سمایل خانى سمكۆدا دروستكردبوو‌.

ساڵى 1913دا له‌ناوچه‌ى "خوی" كۆمه‌ڵه‌یه‌كى كوردى دروستكرد به‌ناوى "گیخاندى"، كه‌ گه‌لێك که‌سایه‌تییه ناودارى ئه‌و سه‌رده‌مه‌ى كورد په‌یوه‌ندییان پێوه‌كرد، ئامانجه‌كانى ئه‌م كۆمه‌ڵه‌یه‌ بریتیبوون له‌ كردنه‌وه‌ى قوتابخانه‌و ده‌ركردنى گۆڤارو بڵاوكراوه‌ى كوردى، بۆ پێشخستنى ئه‌م كۆمه‌ڵه‌یه‌ عه‌بدولڕه‌زاق به‌درخان چۆته‌ "پترسبۆرگ" و چاوى به‌ گه‌وره‌ كاربه‌ده‌ستانى حكومه‌تى "تزار"ى كه‌وتووه‌، لایه‌نى پڕ بایه‌خى جموجۆڵى عه‌بدولڕه‌زاق له‌و قۆناغه‌دا به‌رهه‌ڵستیكردنى كوشتارى ئه‌رمه‌نییه‌كان بوو، له‌سه‌ر ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ى ده‌سه‌ڵاتدارانى ڕوسیا بڕیاریاندا چالاكییه‌كانى عه‌بدولڕه‌زاق كه‌مبكه‌نه‌وه ساڵى 1918 ده‌سه‌ڵاتدارانى ئه‌و سه‌رده‌مه‌ى توركیاى لاو ده‌ستگیریانكردو زۆر به‌خێرایى له‌سێداره‌یاندا.

عه‌بدولڕه‌زاق به‌درخان باوكی كچه‌ سه‌ماكاری كورد له‌یلا به‌درخان (1908 - 1986)ه، كه‌ به‌ یه‌كه‌م سه‌ماكاری ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌‌ڕاست ناوزه‌ده ده‌كرێت.

سوره‌یا به‌درخان

سوره‌یا به‌درخان له‌ساڵی 1883دا له "Maqtal"ی ئێستا سوره‌یا هاتۆته ژیانه‌وه و له نووسینه‌کانیدا به‌ناوی "عه‌زیز ئه‌حمه‌د‌" و دکتۆر "Blêç Şêrko" ناسراوه. یه‌كێکه له ئه‌ندامه‌کانی به‌درخانه. "به‌درخان به‌گ"ی باپیری دواهه‌مین میری میرنیشنی بۆتان بووه.

سوره‌یا یه‌که‌مین کوڕی "ئه‌مین عه‌لی به‌درخان"ه و له ژنه‌ چه‌رکه‌زییه‌که‌تی. سوره‌یا له ئه‌سته‌نبوول خوێندنی کۆلێژی کشتوکاڵی ته‌واو کردووه. ناوبراو له‌نێوان ساڵه‌کانی 1906 بۆ 1908 وه‌کو ئه‌ندامانی دیکه‌ی خێزانه‌که‌ی له ئه‌سته‌نبوول به‌هۆی گومانی تێوه‌گلان له کوشتنی "ڕه‌زوان پادشا" دوورده‌خرێنه‌وه. کامه‌ران له‌هه‌ریه‌ك له شاره‌کانی "Isparta" و "Akkon" ژیان به‌سه‌رده‌بات.

پاش شۆڕشی گه‌نجه تورکه‌کان و لابردنی سوڵتان عه‌بدولحه‌مه‌یدی دوو و ده‌ستکردن به‌کاری ده‌ستووری "ايکنجى مشروطيت" له‌ساڵی 1908دا ڕێگا به ئه‌مین عه‌لی و خێزانه‌که‌ی ده‌درێت، دووباره بۆ ئه‌سته‌نبوول بگه‌ڕێنه‌وه. پاش گه‌ڕانه‌وه‌ی سوره‌یا بۆ ئه‌سته‌نبوول ده‌ست به ده‌رچوواندنی ڕۆژنامه‌ی "کوردستان" ده‌کات. له‌نێوان ساڵه‌کانی 1898 بۆ 1902دا مامی، که "مقداد میهدات به‌درخان" ناسرابوو، ڕۆژنامه‌یه‌کی به‌هه‌مان ناو بڵاوده‌کرده‌وه. ساڵی 1909 ڕێگا له ده‌رچوونی ڕۆژنامه‌ی "کوردستان" گیرا و سوره‌یا خرایه گرتووخانه‌وه. به‌هۆی بڵاوکردنه‌وه‌ی ناڕه‌وا دژی "Jön Türkler" سزای کوشتنی بۆ ده‌رکرا.

له‌ساڵی 1910دا به‌ ‌دوورخستنه‌وه‌ی له وڵات فه‌رمانی لێخۆشبوونی بۆ ده‌رچوو. له ساڵی 1912دا دووباره گه‌ڕایه‌وه بۆ ئه‌سته‌نبوول و کۆمیته‌یه‌کی کوردی نهێنی دامه‌زراند. دووباره گیرایه و سزای کوشتنی بۆ ده‌رکرا. ساڵی 1913 له گرتووخانه هه‌ڵهات و بۆ هه‌میشه ئیمپڕاتۆرێتی عوسمانی به‌جێهێشت.

به‌هه‌ڵگیرسانی جه‌نگی جیهانی یه‌که‌م له‌ژێر ناوی "عه‌زیزی ئه‌حمه‌د" ڕۆژنامه‌ی "کوردستان"ی له قاهیره ده‌رچوواند. هه‌ر له قاهیره "کۆمیته‌ بۆ سه‌ربه‌خۆی کوردستان" دامه‌زراند.

له‌ساڵی 1919دا بڕیاربوو له کۆنفراسی ئاشتی پاریس به‌شدار بکات، که تێیدا ویستی کۆشش بۆ دامه‌زراندنی وڵاتێکی کوردی سه‌ربه‌خۆ بکات. به‌ڵام پێشتر له‌لایه‌ن به‌ریتانییه‌کانه‌وه له‌کاتی جه‌نگدا گیرا.

له‌ تشرینی یه‌که‌می 1927دا له به‌یرووت چووه ڕیزی ڕێکخراوی "Xoybûn". ساڵی 1929 گه‌رایه‌وه سوریا و به‌رده‌وامی به کاری ڕامیاریدا.

کاتێك له‌ساڵی 1930دا که‌مالییه‌کان "Serhildana Agiriyê"یان سه‌رکوتکرد و له‌به‌رئه‌وه‌ی ڕێکخراوی "Xoybûn" له پشت ئه‌م سه‌رهه‌ڵدانه‌وه بوو، ئه‌و کات سوریا له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی فه‌ڕه‌نسییه‌کاندا بوو، هه‌ربۆیه فه‌ڕه‌نسییه‌کان گرتیان و به‌ره‌وو پاریس ڕه‌وانه‌یان کرد.

سوره‌یا به‌درخان له‌ساڵی 1938دا کۆچی دوایکردوو و له‌پاش‌ خۆی کوڕ و کچێكی به‌ناوی "قودرەت" و "حەقی" جێهێشتووه.

به‌پێی "Basil Nikitin"، سوره‌یا به‌درخان یه‌که‌مین ڕامیاریناسی کوردی بووه، که توانیوێتی ڕامیاری کوردی له پڕۆگرامی پارت و شێوازی مۆدێرندا به نووسین و ئاخافتن دابڕێژێت.

قاسم سه‌دری ‌قازی

سه‌دری قازی ساڵی 1908 له‌ شاری مه‌هاباد له‌ دایكبووه و هه‌ر له‌ مه‌هابادیش خوێندوێتی.

سه‌دری قازی به‌ وه‌رگێڕانی زمانی بێگانه‌ی فارسی و ڕێنوێنی  هه‌ژار و نه‌خوێنده‌واره‌كانی بێتاوانی كورد، به‌ بێ هیچ موچه‌ و پاره‌یه‌ك له‌ فه‌رمانگه‌‌ ده‌وڵه‌تێكاندا یارمه‌تی ده‌كردن. له‌ ناو كۆمه‌ڵانی خه‌ڵكدا خاوه‌نی جێگای ڕێز و خۆشه‌ویستی بووه‌.                      

سه‌دری قازی له‌ ده‌ووره‌ی چوارده‌ی گۆنگره‌ی شورادا، به‌ نوێنه‌ری مه‌هاباد هه‌ڵبژێردراوه‌. له‌ سه‌رده‌می جوڵانه‌وه‌ی دیموكراتی كوردستاندا، له‌ تاران نوێنه‌ری كۆنگره‌ی شورای میللی بووه.

دوای په‌لاماردانی كوردستان سه‌دری قازیش گیراو هێنایانه‌وه‌ مه‌هاباد. كاتێك له‌‌گه‌ڵ براكه‌ی  پێشه‌وا و ئامۆزاكه‌ی حه‌مه‌حوسێن خان له‌  چوارچرای مه‌هاباد هێنایانه‌ ژێر په‌تی سێداره‌ گوتی: "ئێمه‌ به‌ تاوانی ئه‌وه‌ ده‌كوژن، چونكه‌ نه‌ بووینه‌ ناپاکی نه‌ته‌وه‌كه‌مان