شێخ مه‌حموودی حه‌فید

 

شۆڕشگێڕی ناوداری كورد و پاشای كوردستان شێخ مه‌حموودی كوڕی شێخ سه‌عیدی كوڕی شێخ محه‌مه‌دی كوڕی كاك ئه‌‌‌حمه‌دی شێخ له ڕۆژی 1956.10.09دا له یه‌كێك له نه‌خۆشخانه‌كانی به‌غدا كۆچی دوایی كرد و ته‌رمی پیرۆزی به‌ڕیزێكی زۆر له‌ناو ئاپۆڕه‌ی خه‌ڵكی دڵسوزی شێخی نه‌مر و كورد و كوردستان له ته‌نیشت گۆڕی كاك ئه‌حمه‌دی شێخ له مزگه‌وتی گه‌وره‌ی سلێمانی به‌خاك سپێدرا.
ئه‌م كه‌سایه‌تییه مه‌زنه‌ی كورد له‌ساڵی 1881دا له‌سلێمانی له‌دایكبوووه، زانستی شه‌ریعه‌ت و فیقهـ و داڕشتن و بنچینه‌ی ته‌سه‌وفی خوێندووه و له‌ساڵی 1904دا له‌گه‌ڵ شێخ سه‌عیدی باوكی سه‌ردانی ئه‌سته‌مبوڵیان كردووه و چاویان به‌سوڵتا عه‌بدولحه‌میدا كه‌وتووه و ڕێزێكی زۆریان لێنراوه.

  

كاتێك له ده‌سه‌ڵاتی عوسمانی له‌ دوا دوای جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانی له‌ ناوچه‌ی سلێمانی هۆزه‌كانی خۆی ده‌كێشێته‌وه، شێخ مه‌حموود له 1918.11.15دا میرییه‌كی كوردی له كوردستانی باشوور داده‌مه‌زرێنێ، له‌م هه‌نگاوه‌یدا "مه‌یجه‌ر نۆئێل"ی فه‌رمانڕه‌وای ڕامیاری به‌ریتانیا له كوردستان پشتگیریی ده‌كات و حه‌ز ده‌كات كورد ده‌سه‌ڵاتێكی ڕامیاری خۆی هه‌بێ و جودابێ له ئێراق.   
        

"ستیڤن لۆنگریك له په‌رتووكه‌كه‌ی "ئێراق له 1900 - 1950"دا له‌باره‌ی فه‌رمانڕه‌وایی شێخ مه‌حمووده‌وه ده‌ڵێ:‌"ده‌سه‌ڵاتی فه‌رمانڕاویی شێخ مه‌حموود ناوچه‌كانی هه‌ڵه‌بجه و سلێمانی تا ده‌گاته ڕ‌ه‌واندزی گرته‌وه و ماوه‌یه‌كیش كۆیه و ناوچه‌كه‌یشی سه‌ربه میرییه‌كی شێخ بوون و به‌ده‌یان سه‌رۆك خێڵی كوردی كه‌وتنه پاڵی و كوردی بووه زمانی فه‌ڕمیی میرییه‌كه‌ی و فه‌رمانبه‌ری له كورد به‌ولاوه كه‌سی تر نه‌بوون."
شێخ مه‌حموود هه‌ستی ده‌كرد به‌ریتانیا به‌دڵ‌ له‌گه‌ڵ‌ كورد نییه و ورده‌ ورده له‌ په‌یمان و به‌ڵێنه‌كانی، كه به‌كوردی دابوون پاشگه‌ز ده‌‌ێته‌وه، بۆیه له ڕۆژی 21ی مایسی 1919دا سه‌ربه‌خۆیی ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی ڕاگه‌یاند و ئینگلیزه‌كانی له سلێمانی و ناوچه‌كانی وه‌ده‌رنا و هه‌ندێكیشی به‌دیلگرتن.
به‌ڵام پێنه‌چوو ئێنگلیزه‌كان هێزێكی چه‌كداری گه‌وره و گرانی خۆیان كۆكرده‌وه و له‌ قۆڵی كه‌ركووكه‌وه به‌ره‌و سلێمانی هاتن و له ده‌ربه‌ندی بازیان به‌له‌شكری خۆبه‌ختكاری شێخ مه‌‌‌حموود گه‌یشتن، به‌ چه‌كی نوێ له كوردیان داو له ئه‌نجامدا شێخی نه‌مر له په‌نا به‌رده قاره‌مان به برینداری به‌دیلگیراو بردرا بۆ به‌غدا و دادگای سه‌ربازی فه‌رمانی له‌سێداره‌دانی دا، به‌ڵام دوایی بیریان له‌وه‌كرده‌وه، گه‌ر شێخ مه‌حموود بكوژرێ باری كوردستان پتر ئاڵۆز ده‌بێ و شێخیش دیله‌كانی ئێنگلیزی نه‌كوشتوون و هێرشێ نه‌كردۆته سه‌ر سوپای به‌ریتانیا، به‌ڵكو له‌باری به‌رگری له خۆكردن دابووه، بۆیه بڕیاریان دا فه‌رمانی سزاكه‌ی سووك بكرێ و دوور خرێته‌وه بۆ هیندستان.
 
له‌پاش دوورخستنه‌وه‌ی شێخ مه‌‌حموود له سلێمانی، باری ئاسایشی كوردستان پتر تێكچوو، بۆیه به‌ریتانیا بیری له هێنانه‌وه‌ی ئه‌و پاشایه‌ی كوردستان كرده‌وه بۆ دامركاندنه‌وه‌ی ئه‌و په‌شێوییه، وابوو ئێنگلیزه‌كان له‌دوا دوای مانگی ئه‌یلوولی ساڵی 1922دا شێخ مه‌حموودیان هێناوه كوردستان و پێشوازییه‌كی گه‌رمی لێكراو ناوی نا پاشای كوردستان و له‌مانگی تشرینی دووه‌می 1922دا میرییه‌كی نوێ دامه‌زراند و میری به‌ریتانیا و مه‌لیكی ئێراق فه‌یسه‌ڵی یه‌كه‌م دانیان پێداهێنا.
به‌ڵام ئه‌م جاره‌ش به‌ریتانیا له‌گه‌ڵ كورد سه‌ر ڕاست نه‌بوو، به‌تایبه‌تی كه په‌یمانی سیڤه‌ر پووچه‌ڵكرایه‌وه و له‌شوێنی ئه‌و په‌یمانی لۆزان له 1923.07.24دا له‌گه‌ڵ توركیا كه‌مالی مۆركرا، دووباره له میریه‌كه‌ی شێخ مه‌حموود دراوه و ماوه‌یه‌ك پاشا مه‌حموود چووه چیای سورداش و دوایی گه‌ڕایه‌وه سلێمانی.
به‌ڵام له‌ساڵی 1924دا سوپای ئێراق به پشتگیری تانك و تۆپ و فڕۆكه‌ی به‌ریتانیا سلێمانی داگیركرد و ئه‌ندامی به‌ریتانیا خودموختاریش بۆ كورد ڕه‌وانه‌بینی ته‌نیا ئه‌و مافه‌ی دا به‌ كورد، "كه فه‌رمانبه‌ره‌كانی كوردستان كوردبن یا كوردی زان بن و زمانی كوردی بكرێ به‌زمانی فه‌ڕمی له‌ناوچه‌كه‌دا."
ئه‌مه‌یش به‌نامه‌یه‌كی فه‌ڕمی بۆ شێخ مه‌حموود ناردوو تێیدا نووسی له‌وه زیاتر چی دیكه‌تان پێ نادرێ.
دوا ڕاپه‌ڕینی شێخ مه‌حموود له‌دژی میری ئێراقی ژێر چاودێری به‌ریتانیا له‌دوای شه‌ڕه‌كه‌ی به‌رده‌ركی سه‌رای سلێمانی و كوشتنی ده‌سته‌یه‌ك له‌خۆپیشانده‌ران بوو، كه ئه‌و ساكه له‌دیوی كوردستانی ئێران له (پیران) داده‌نیشت، كه هه‌واڵی ئه‌و ڕاپه‌ڕینه‌ی میلله‌تی زانی، هاته دیوی پێنجوێن و ئه‌و ناوچه‌یه‌ی ئازادكرد و پیاوماوقوڵی ئه‌و ناوه‌ی كۆكرده‌وه‌ و به‌هه‌موویان له‌سه‌ر ڕاسپارد‌ه‌ی شێخی نه‌مر یادداشتێكی توندیان بۆ نوێنه‌ری به‌ریتانیا له‌به‌غدا نووسی و داخوازییه‌كانی گه‌لی كوردیان تێدانووسی، كه بریتی بوون له مانه‌ی خواره‌وه:
1. دامه‌زراندنی وڵاتێكی كوردی له زاخۆوه تا پشتی خانه‌قین و هیچ عه‌ره‌بێك نه سه‌رباز نه سیڤیل له‌م شوێنه‌دا نه‌مێنێ.
2. ئه‌م ناوچه‌یه واته "كوردستان" له‌ژێر چاودێری به‌رتیانیا دابی تاكو كۆمه‌ڵی ئه‌قوام (عصبه الامم) بڕیارێكی له‌سه‌ر ده‌دات.
3. به‌ڕه‌ڵڵاكردنی ئه‌و كه‌سانه‌ی به‌هۆی (شه‌ڕی به‌رده‌ركی سه‌را)وه گیراون و دوورخراونه‌ته‌وه بگه‌ڕێنرێنه‌وه شوێنی خۆیان.
4. هه‌ر ئه‌فسه‌ر و فه‌رمانبه‌رێكی كورد له وڵاتی عه‌ره‌بستاندا هه‌یه بنێردرێنه‌وه بۆ كوردستان.
له‌گه‌ڵ پێشكه‌شكردنی ئه‌م یادداشته، ده‌سته‌یه‌ك له ئه‌فسه‌رانی كورد له‌ سوپای ئێراق هاتنه‌ده‌ر و چوونه پاڵ بزووتنه‌وه‌كه‌ی شێخی نه‌مر له‌وانه "مه‌حموود جه‌وده‌ت، حه‌مید جه‌وده‌ت، كامیل ‌حه‌سه‌ن" هه‌روه‌ها "ماجید مسته‌فا"ش خۆی ئاماده‌كرد بۆ گۆڕپانی جه‌نگ له پێناوی سه‌رخستی داخوازییه‌كانی كورد.
كاتێك كه شێخ مه‌حموود هیچ وه‌ڵامێكی به‌ده‌ست نه‌گه‌یشت، له‌ ئاوباریك له‌وته شه‌ڕێكی قورس له‌گه‌ڵ سوپای ئێراق، به‌ڵام له‌به‌ر ناهاوكوفی له‌چه‌ك و ته‌قه‌مه‌نی و هێزی شه‌ڕكه‌ر بۆیه شێخی نه‌مر ناچاربوو له ڕۆژی 1931.05.13دا خۆی به‌ده‌سته‌وه‌بدات و بردار بۆ به‌غدا و سه‌ماوه و له‌دواییدا بۆ ناسریه، ئینجا گه‌ڕێنرایه‌وه بۆ به‌غدا، تاكو له‌ساڵی 1941دا له‌كاتی شه‌ڕه‌كه‌ی ڕه‌شید عالی گه‌یلانی له‌دژی به‌ریتانیا خۆی له‌ژیانی ده‌ست به‌سه‌ری له به‌غدا ڕزگاركرد و چوو له گوندی "داری كه‌لی" دانیشت دواكاتی ژیانی لێ به‌سه‌ربرد هه‌تا كۆچی دوایی كرد، میلله‌تی كورد هه‌ر به‌پاشای كوردستانیان زانی و گیانی پاكی چووه به‌هه‌شتی نه‌مرانی كورد و كوردستان.

ڕۆژژمێر و ساڵی كوردی و نه‌ورۆز

    

دۆستان و هاوڕێیانی خۆشەویست بەخێربێن بۆ کتێبخانەی کوردی ئەوین      سەری ساڵی ٢٧١٣ کوردی پیرۆز بێت لێتان     هیوادارین ساڵێکی پڕ لە شانازی و سەر کەوتن بێت بۆ نەتەوەکەمان لە تەواوی جیهاندا

 

ڕۆژژمێر و ساڵی كوردی و نه‌ورۆز

نەورۆزانە داگرتنی زۆربەی ئەو شێعرانەی سەبارەت بە نەورۆز و بەهارن (دانلۆد)

پێشه‌كی

هه‌ر وڵاتێك به‌گوێره‌ی ڕۆژژمێر (تقویم)ێ كاروباری خۆی به‌ڕێوه‌ ده‌با و، ساتی قه‌ومانیڕووداوێكیش بووه‌ به‌ ده‌ستپێكی ڕۆژژمێره‌كه‌ی.
زۆربه‌ی وڵاتان به‌گوێره‌ی "ساڵی زایینی" هه‌ڵسوكه‌وت ده‌كه‌ن؛ هه‌ندێ وڵاتیش وه‌كوو چین،ئه‌فغانستان، ئێران و هتد پێڕه‌وی ساڵی ترن. دانیشتوانی هه‌ر پارچه‌یه‌ك له‌ كوردستانیشچونكوو وڵات و ده‌سه‌ڵاتی سه‌ربه‌خۆیان نییه‌، خۆنه‌ویست ڕۆژژمێری ئه‌و وڵاته‌ به‌كار ده‌به‌ن كه‌ تێیدان.

هه‌ڵبه‌ت كورد سه‌ره‌ڕای بێوڵاتی، ساڵی تایبه‌تیی خۆی هه‌یه‌ كه‌ به‌و پێیه‌ش"ڕۆژژمێری كوردی" داڕێژراوه‌. لێره‌دا ده‌مانه‌وێ باسی «ساڵ» و «ڕۆژژمێر»ه‌ گرنگه‌كان وپه‌یوه‌ندی و جیاوازییان له‌گه‌ڵ ساڵی كوردیدا بكه‌ین.

   

---

ساڵه‌ گرنگه‌كان

١. ساڵی زایینی (میلادی).
٢. ساڵی هه‌تاوی (شمسی).
٣. ساڵی كوردی.
٤. ساڵی هه‌یڤی (قمری).

---

١. ساڵی زایینی (میلادی)

ده‌ستپێكه‌كه‌ی هه‌فته‌ی له‌دایكبوونی عیسا مه‌سیحه‌ و، ڕۆژژمێره‌كه‌ش "ڕۆژژمێری زایینی"یه‌.
له‌ ساڵی ١٥٨٢ی زایینیدا، پاپ گریگووری هه‌شته‌م، دوایین ئاڵوگۆڕی له‌و ڕۆژژمێره‌دا كرد وئێستاكه‌ به‌ «ڕۆژژمێری گریگووری» به‌ناوبانگه‌.
٣١ی دیسامبر، كاتژمێر ١٢ی شه‌و (٢٤.٠٠)، ساتی گۆڕینه‌وه‌ی ساڵی زایینییه‌ بۆ ساڵی نوێ.
(له‌ ساڵی هه‌تاوییدا، ساتی گوڕینه‌وه‌ی ساڵ به‌و شێوه‌یه‌ نییه‌).
له‌ ڕۆژژمێری گریگووریدا په‌یوه‌ندی له‌نێوان ساڵ و وه‌رزه‌كاندا نییه‌. به‌ شێوه‌یه‌كی بڕیاردراو، ژماره‌ی ڕۆژه‌كان له‌ حه‌وت مانگی ساڵدا ٣١ ڕۆژ، له‌ چوار مانگدا ٣٠ ڕۆژ و مانگێكیش له‌ ساڵدا به‌ شێوه‌یه‌كی ناڕێك ٢٨ یان ٢٩ ڕۆژه‌. هه‌ر چوار ساڵ جارێك، ساڵی پڕ (كبیسه‌ leap year)یه‌، مه‌گه‌ر ئه‌و ساڵانه‌ی كه‌ شیاوی دابه‌شكردن بن به‌ (١٠٠)، به‌ڵام نه‌ك به‌ (٤٠٠).

كه‌وا بێ، ساڵی ٢٠٠٠ ساڵی پڕ بوو (چونكوو شیاوی دابه‌شكردنه‌ به‌ ٤٠٠) به‌ڵام ساڵی ٢١٠٠ساڵی پڕ نییه‌. 
ڕۆژژمێری گریگووری له‌ هه‌ر ٣٣٣٠ ساڵ یه‌ك ڕۆژی هه‌ڵه‌یه‌.
زۆربه‌ی وڵاتانی دنیا پێڕه‌وی ساڵی زایینین، ته‌نانه‌ت وڵاتانی عه‌ره‌بیش، هه‌رچه‌ند له‌دایكبوونی عیسا مه‌سیح ده‌ستپێكی ساڵی زایینییه‌.

---

۲. ساڵی هه‌تاوی (شمسی)

ئه‌و ساڵه‌ی که‌ له‌ ئێراندا پێڕه‌ویی لێ ده‌کرێت پێی ده‌وترێت ساڵی هه‌تاوی (خورشیدی، شمسی).
هه‌روه‌ها کوردانی ڕۆژهه‌ڵاتی کوردستانیش که‌ که‌وتوونه‌ته‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و وڵاته‌وه‌، به‌گوێره‌ی
ئه‌و ساڵه‌ هه‌ڵسوکه‌وت ده‌که‌ن.
ساڵی هه‌تاوی (خورشیدی، شمسی) له‌ بنه‌ڕه‌تدا هی كلدانییه‌كان بووكه‌ شارستانییه‌تێكی دێرین بوون له‌ (نێوان دووڕووباران = بین النهرین)دا.
ئێرانییه‌كان پێش له‌ هاتنی ئیسلام پێڕه‌وی "ڕۆژژمێری زه‌رده‌شتی" بوون و، "ساڵی هه‌تاوی"یان به‌كار نه‌ده‌هێنا.
كاتێ عه‌ره‌به‌كان هێرشیان برده‌ سه‌ر ئێران، ناچاریانیان كرد كه‌ به‌گوێره‌ی "ڕۆژژمێری عه‌ره‌بی"
باج و پیتاك و سه‌رانه‌یان بده‌نێ. ڕۆژژمێری زه‌رده‌شتی له‌ بره‌و كه‌وت.
دواتر ئێرانییه‌كان ڕۆژژمێرێكیان داهێنا كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای ساڵی هه‌تاوی داڕێژرابوو و سه‌ره‌تاكه‌شی خاكه‌لێوه‌ (فروردین) بوو.
له‌ كۆتاییی سه‌ده‌ی پێنجه‌مدا، به‌ خواستی (جلال الدین ملكشاه‌ سلجوقی)، به‌ سه‌ركردایه‌تیی"عومه‌ری خه‌یام" ـ شاعیر و ئه‌ستێره‌ناس ـ كۆمه‌ڵێ ئه‌ستێره‌ناس كۆ بوونه‌وه‌ و ده‌ستكارییان له‌و ڕۆژژمێره‌دا كرد. كاتێ ویستیان ده‌ركه‌وتنی خاكه‌لێوه‌ (فروردین) تاووتوێ بکه‌ن، بینییان كه‌ ڕۆژژمێره‌كه‌یان ١٨ ڕۆژ كه‌موكووڕیی هه‌یه‌. ئه‌وه‌ بوو ١٨ ڕۆژیان خسته‌ سه‌ر ڕۆژژمێره‌كه‌.
ئه‌و ساڵه،‌ دوو جار، یه‌كه‌م تا هه‌ژده‌هه‌می خاكه‌لێوه‌ی تێدا بوو.ئیتر له‌وه‌ به‌دوا ئه‌و ڕۆژژمێره‌ به‌ "ڕۆژژمێری جه‌لالی" ‌ناوبانگی ده‌ركرد‌.
له‌و ڕۆژژمێره‌دا ساڵ پێک هاتبوو له‌ ١٢ مانگی ٣٠ ڕۆژه‌ که‌ له‌ کۆتاییی ساڵدا ٥ ڕۆژ زێده‌ی هه‌بوو (له‌ ساڵه‌کانی پڕدا ٦ ڕۆژ).
تا سه‌ره‌تاکانی پاشایه‌تیی (ڕه‌زاخانی په‌هله‌وی)، ئه‌و ڕۆژژمێره‌ به‌کار ده‌چوو.

له‌ ساڵی ١٩٢٥دا ڕۆژژمێرێك كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای ڕۆژژمێری جه‌لالی ئاماده‌ كرابوو ئاراسته‌ی په‌رله‌مانی (ڕه‌زا خانی په‌هله‌وی) كرا و بوو به‌ ڕۆژژمێری ڕه‌سمیی ئێران.
ڕۆژژمێری ئێران ـ که‌ ئێستاکه‌ش هه‌ر به‌ ڕۆژژمێری جه‌لالی به‌ناوبانگه‌ ـ به‌گوێره‌ی سووڕی زه‌وی به‌ ده‌وری هه‌تاو داڕێژراوه‌، بۆیه‌ پێی ده‌ڵێن "ڕۆژژمێری هه‌تاوی" (خورشیدی، شمسی).هه‌ر ساڵێک نزیکه‌ی ٣٦٥ ڕۆژ، ٥ کاژێر و ٤٩ خوله‌که‌.

---

ساڵی پڕ:

ئه‌و ساڵانه‌ی كه‌ ٣٦٦ ڕۆژن پێیان ده‌وترێت: "ساڵی پڕ" (كبیسه‌ leap year).
له‌ ڕۆژژمێری هه‌تاویدا ده‌كرێ بوترێت له‌ هه‌ر ٣٣ ساڵ، ٨ ساڵی، ساڵی پڕه‌. ساڵی پڕ ئه‌وساڵانه‌ن كه‌ كاتێ دابه‌ش كرێن به‌سه‌ر ٣٣دا، پاشماوه‌كه‌یان ده‌بێته‌ یه‌كێك له‌م ژمارانه‌:(٦، ٢٢، ١٧، ١٣، ٩، ٥، ١ و ٣٠).
بۆ وێنه‌ ئه‌گه‌ر ١٣٧٠ دابه‌ش كه‌ین به‌سه‌ر ٣٣دا، پاشماوه‌كه‌ی ده‌بێته‌ ١٧، كه‌وا بێت ساڵی ١٣٧٠ ساڵێكی پڕه‌.

---

ساڵ گۆڕین‌:

سه‌ره‌تای ساڵ، ساتێکه‌ که‌ هه‌تاو له‌ "نیوگۆی باشووری" به‌ره‌و "نیوگۆی باکووری" به‌سه‌رهێڵی ئیستوادا تێ ده‌په‌ڕێ. به‌و جۆره‌ ساڵ ده‌گۆڕێ بۆ ساڵی نوێ و نه‌ورۆز ده‌ست پێ ده‌کات. جا ئه‌گه‌ر ئه‌و گۆڕانه‌ پێش له‌ نیوه‌ڕۆ (به‌ کاتی تاران) بێت، ئه‌و ڕۆژه‌ ده‌بێته‌ یه‌که‌م ڕۆژی ساڵ واته‌ ١ی نه‌ورۆز. به‌ڵام ئه‌گه‌ر له‌ نیوه‌ڕۆ یان دوای نیوه‌ڕۆ بێت، ڕۆژی دواتر ده‌بێته‌ یه‌که‌م ڕۆژی سه‌ری ساڵ.
له‌بیرمان نه‌چێت، له‌و کاته‌دا به‌هار ته‌نیا له‌ "نیوگۆی باکووری"ی زه‌وی ده‌ست پێ ده‌کات،له‌ "نیوگۆی باشووری"ی زه‌ویدا پاییز ده‌ست پێ ده‌کات. که‌وا بێ، باش نییه‌ بڵێین به‌هارده‌ست پێ ده‌کات، ڕه‌نگه‌ باشتر بێ‌ بڵێین نه‌ورۆز (خاکه‌لێوه‌) ده‌ست پێ ده‌کات.
له‌م ڕۆژژمێره‌دا هه‌ر ساڵێک ١٢ مانگه‌، شه‌ش مانگی یه‌که‌می ٣١ ڕۆژه‌ و پێنج مانگی دووه‌م ٣٠ ڕۆژه‌ و، دوایین مانگ، ئه‌گه‌ر ئه‌و ساڵه‌ ساڵی پڕ بێت ٣٠ ڕۆژه‌، ئه‌گینا ٢٩ ڕۆژه‌.

---

یه‌كه‌م ساڵی ڕۆژژمێره‌كه‌:

ساڵی ده‌ستپێكی ئه‌و ڕۆژژمێره‌، واته‌ ساڵی ١ی ڕۆژژمێره‌كه‌، ئه‌و ساڵه‌یه‌ كه‌ پێغه‌مبه‌ری ئیسلام (د.خ.) له‌ شاری مه‌كه‌وه‌ كۆچ (هجرت) ده‌كات بۆ شاری مه‌دینه (ساڵی ٦٢٢ی زایینی).هه‌ر بۆیه‌ به‌ ساڵی هه‌تاوی ده‌ڵێن "ساڵی کۆچیی هه‌تاوی" (هجری شمسی).

ڕۆژژمێری پاشایه‌تی: دوایین شای ئێران (موحه‌مه‌د ڕه‌زا په‌هله‌وی)، ویستی ساڵی ١ی ڕۆژژمێره‌كه‌ بكاته‌ كاتێ كه‌ ئیمپراتۆریی ماد ڕووخێنرا و پاشایه‌تیی هه‌خامه‌نشیی پارس بۆ یه‌كه‌م جار له‌ ئێراندا ده‌سه‌ڵاتی گرته‌ ده‌ست. له‌ ڕێكه‌وتی ٢٤/١٢/١٣٥٤ مه‌جلیسه‌كانی (شورای ملی) و (سنا) بڕیاریان دا كه‌ ده‌ستپێكی ڕۆژژمێری ئێرانی ببێته‌ ده‌ستپێكی پاشایه‌تیی كوورووش (یه‌كه‌م پاتشای هه‌خامه‌نشی كه‌ ئیمپراتۆریی مادی ڕووخاند و به‌و جۆره‌ پارسه‌كان ده‌سه‌ڵاتیان گرته‌ ده‌ست). له‌ ده‌ستپێكی ساڵی ١٣٥٥دا ڕۆژژمێری پاشایه‌تی (تقویم شاهنشاهی) به‌كار برا و بوو به‌ ساڵی ٢٥٣٥ی پاشایه‌تی.
به‌ڵام به‌ سه‌رهه‌ڵدانی شۆڕشی ئێران كه‌ بوو به‌ هۆی‌ ڕووخانی حكوومه‌تی پاشایه‌تی له‌ ئێراندا،
ئه‌و بیرۆكه‌یه‌ تێك چوو و له‌ ڕێكه‌وتی ٥/٦/١٣٥٧ ڕۆژژمێری پاشایه‌تی هه‌ڵوه‌شێنرایه‌وه‌ و بووه‌وه‌
به‌ "كۆچیی هه‌تاوی" (هجری شمسی).

---

یه‌كه‌م ڕۆژی ڕۆژژمێره‌كه‌:

ڕۆژی ده‌ستپێكی ڕۆژژمێره‌كه‌، كرایه‌ ١ی به‌هار، كه‌ ١ی نه‌ورۆزی ئه‌و ساڵه‌ بوو كه‌ په‌یامبه‌ری
ئیسلام تێیدا كۆچ (هجرت)ی كردبوو بۆ مه‌دینه‌. (١/١/١ی ساڵی هه‌تاوی به‌رانبه‌ر بوو له‌گه‌ڵ ڕۆژی هه‌ینی ١٩ی مارسی ٦٢٢ی زایینی).

كه‌وا بێت ساڵی ١ی هه‌تاوی = ساڵی ٦٢٢ی زایینی، واته‌ ساڵی زایینی ٦٢١ ساڵ له‌ ساڵی هه‌تاوی گه‌وره‌تره:(٦٢١ = ١ – ٦٢٢)

که‌وا بێ، ئێرانییه‌کان له‌ ڕۆژژمێری جه‌لالیدا به‌ تیرێک دوو نیشانیان پێکاوه‌، هه‌م دابونه‌ریتی خۆیان پاراستووه‌، هه‌م ڕۆژێکی گرنگی ئیسلامییان به‌کار هێناوه‌‌:

١. یه‌که‌م ڕۆژی ساڵ، ١ی نه‌ورۆزه‌، که‌ دابونه‌ریتێکی دێرینه‌یه‌.
٢. یه‌که‌م ساڵی ڕۆژژمێره‌که‌، واته‌ ساڵی ١ی ڕۆژژمێره‌که‌، ساڵی کۆچ (هجرت)ی پێغه‌مبه‌ری ئیسلامه له‌ مه‌که‌ بۆ مه‌دینه‌‌، که‌ بۆنه‌یه‌کی گرنگه‌ له‌ جیهانی ئیسلامدا.

---

مانگه‌کانی ڕۆژژمێری ئێرانی، كه‌ بنه‌ڕه‌تی ئاڤێستایییان هه‌یه‌ بریتین له‌:

• به‌هار: (١. فروردین ٢. اردیبهشت ٣. خرداد).
• هاوین: (٤. تیر ٥. مرداد ٦. شهریور).
• پاییز: (٧. مهر ٨. آبان ٩. آذر).
• زستان: (١٠. دی ١١. بهمن ١٢. اسفند).

---

گۆڕینی ساڵی زایینی بۆ هه‌تاوی:

چونكوو ساڵی زایینی و ساڵی هه‌تاوی له‌ یه‌ك ڕۆژدا ده‌ست پێ ناكه‌ن، كه‌وا بێت ناشتوانن  به‌رانبه‌ری یه‌ك بن. بۆ گۆڕینی ئه‌و دوو ساڵ بۆ یه‌كتری دوو ئه‌گه‌ر هه‌یه‌ كه‌ لێره‌ باسیان ده‌كه‌ین:

١. ئه‌گه‌ر له‌ نێوان ١ی ژانڤییه‌ هه‌تا ٢٠ ـ ٢١ی مارس ـ به‌سته‌ به‌وه‌ی كه‌ نه‌ورۆز بكاته‌ كام له‌و ڕۆژانه‌ ـ (١ی نه‌ورۆز)ی ئه‌و ساڵه‌ زایینییه‌ بێت، ٦٢٢ ساڵ له‌ ساڵه‌ زایینییه‌که‌ که‌م ده‌که‌ینه‌وه‌. بۆ نموونه‌ بۆ ساڵی ٢٠٠٥ی زایینی ئاوا ده‌که‌ین:(٢٠٠٥ – ٦٢٢ = ١٣٨٣)

٢. ئه‌گه‌ر دوای ٢٠ ـ ٢١ی مارس (١ی نه‌ورۆز) هه‌تا کۆتاییی ئه‌و ساڵه‌ زایینییه‌ بێت، ٦٢١ ساڵ له‌ ساڵه‌ زایینییه‌که‌ که‌م ده‌که‌ینه‌وه‌. بۆ نموونه‌ بۆ ساڵی ٢٠٠٥ی زایینی ئاوا ده‌که‌ین:

(٢٠٠٥ – ٦٢١ = ١٣٨٤)

دیاره‌ ئه‌گه‌ر ساڵی هه‌تاویشتان هه‌بێت و بتانه‌وێ بیکه‌نه‌ زایینی به‌پێچه‌وانه‌ی سه‌ره‌وه‌ ده‌که‌ن:
١. (١٣٨٣ + ٦٢٢ = ٢٠٠٥)
٢. (١٣٨٤ + ٦٢١ = ٢٠٠٥)

بۆمان ده‌ر كه‌وت كه‌ ڕۆژژمێری ئێرانی، هاوکات که‌ ڕۆژژمێرێکی هه‌تاوییه‌، ڕۆژژمێرێکی کۆچیشه‌، واته‌: کۆچیی هه‌تاوی (هجری شمسی)یه‌.

---

٣. ساڵی کوردی

ساڵی كوردییش، هه‌ر وه‌ك ساڵی ئێرانی، ساڵێكی هه‌تاوییه‌. واته‌ به‌گوێره‌ی سووڕی زه‌وی به‌ ده‌وری هه‌تاوه‌. ژماره‌ی مانگه‌كان و ده‌ستپێك و كۆتاییی ساڵه‌كان و ساتی گۆڕان بۆ ساڵی نوێ، كتومت هه‌ر وه‌ك ساڵی ئێرانییه‌. به‌ڵام دوو جیاوازیی سه‌ره‌كیی هه‌یه‌ كه‌ بریتین‌ له‌:

١. ڕۆژژمێری كوردی به‌پێچه‌وانه‌ی ڕۆژژمێری ئێرانی، كۆچی نییه‌. به‌ڵكوو ساڵی ١ی ڕۆژژمێری كوردی ئه‌و ساڵه‌یه‌ كه‌ ئیمپراتۆریی مه‌زنی ماد له‌ لایه‌ن "دیاكۆ"وه‌ دامه‌زرا. ئه‌ویش ٧٠٠ ساڵ پێش له‌ زایین بوو.
٢. له‌ سه‌رده‌می "كۆماری كوردستان" له‌ مه‌هاباددا ناوی مانگه‌كان كران به‌ كوردی كه‌ بریتین له‌:

• به‌هار: (١. خاكه‌لێوه‌ ٢. بانه‌مه‌ڕ ٣. جۆزه‌ردان).
• هاوین: (٤. پووشپه‌ڕ ٥. گه‌لاوێژ ٦. خه‌رمانان).
• پاییز: (٧. ڕه‌زبه‌ر ٨.خه‌زه‌ڵوه‌ر ٩. سه‌رماوه‌ز).
• زستان: (١٠. به‌فرانبار ١١. ڕێبه‌ندان ١٢. ڕه‌شه‌مه).

سه‌رنج: به‌ خاكه‌لێوه‌، (نه‌ورۆز) و به‌ بانه‌مه‌ڕ، (گوڵان) و به‌ خه‌زه‌ڵوه‌ر، (گه‌ڵاڕێزان)یش ده‌وترێت.

---

به‌راوردی ساڵی كوردی له‌گه‌ڵ ساڵی هه‌تاویی كۆچیدا:

ساڵی كوردی (١٣٢١) ساڵ له‌ ساڵی ئێرانی گه‌وره‌تره‌. ئه‌گه‌ر ئه‌مساڵ ساڵی (١٣۹۲)ی هه‌تاوی بێت، ئاوا ده‌بێته‌ كوردی:
(٢٧۱۳ = ١٣٢١ + ١٣۹۲)

یان ئه‌گه‌ر ساڵی كوردیمان هه‌بێت، بۆ ئه‌وه‌ی بیكه‌ینه‌ ساڵی كۆچیی هه‌تاوی (ئێرانی) به‌پێچه‌وانه‌ی سه‌ره‌وه‌ ده‌كه‌ین:
(١٣۹۲ = ١٣٢١ - ٢٧۱۳)

---

به‌راوردی ساڵی كوردی له‌گه‌ڵ ساڵی زایینیدا:

یه‌كه‌م ساڵی ده‌ستپێكی ڕۆژژمێری كوردی ٧٠٠ ساڵ پێش له‌ زایین بووه‌. به‌هاری ئه‌و ساڵه‌ش ده‌ستپێكی ساڵه‌كه‌ بووه‌. هه‌روه‌كوو چۆن ساڵی كۆچیی هه‌تاوی هاوكات نییه‌ له‌گه‌ڵ ساڵی زایینیدا، ساڵی كوردیش له‌گه‌ڵ ساڵی زایینیدا هاوكات نییه‌. ساڵی كوردی ٧٠٠ ساڵ له‌ ساڵی زایینی گه‌وره‌تره‌. بۆ گۆڕینی ئاوا ده‌كه‌ین:

١. ئه‌گه‌ر له‌ نێوان ١ی ژانڤییه‌ی ساڵی زایینی تا ٢٠ یان ٢١ی مارس (واته‌ ١ی نه‌ورۆز) بێت، ٦٩٩
 ساڵ ده‌خه‌ینه‌ سه‌ر ساڵه‌ زایینییه‌كه‌، ده‌بێته‌ ساڵی كوردی، بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر ساڵی ٢٠٠٥ بێت ئاوا ده‌كه‌ین:
(٢٧٠٤ = ٦٩٩ + ٢٠٠٥)
كه‌ ئه‌گه‌ر ساڵی كوردیمان هه‌بێت به‌پێچه‌وانه‌ی سه‌ره‌وه‌ ده‌كه‌ین:
(٢٠٠٥ = ٦٩٩ - ٢٧٠٤)

٢. ئه‌گه‌ر له‌ نێوان ٢١ی مارس تا ٣١ی دیسامبر بێت، ٧٠٠ ده‌خه‌یه‌نه‌ سه‌ری. بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر٢٠٠٥ بێت ئاوا ده‌كه‌ین:
(٢٧٠٥ = ٧٠٠ + ٢٠٠٥)
كه‌ ئه‌گه‌ر ساڵی كوردیمان هه‌بێت به‌پێچه‌وانه‌ی سه‌ره‌وه‌ ده‌كه‌ین:
(٢٠٠٥ = ٧٠٠ - ٢٧٠٥)

---

٤. ساڵی هه‌یڤی (قمری)

یه‌كێكی تر له‌ ساڵه‌كان كه‌ له‌ جیهانی ئیسلامیدا گرنگیی خۆی هه‌یه‌، ساڵی هه‌یڤی (قمری)یه‌. ئه‌م ساڵه‌ له‌ لایه‌كه‌وه‌ وه‌ك ساڵی ئێرانی، ساڵێكی كۆچی (هجری)یه، واته‌ یه‌كه‌م ساڵی ئه‌و ساڵه‌یه‌ كه‌ پێغه‌مبه‌ر له‌ مه‌كه‌وه‌ بۆ مه‌دینه‌ كۆچی كرد‌. له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ به‌پێچه‌وانه‌ی ساڵی ئێرانی كه‌ هه‌تاوییه‌، وه‌ك له‌ ناوه‌كه‌یه‌وه‌ دیاره‌، ساڵی هه‌یڤی، ساڵێكی هه‌یڤی (قمری)یه‌. واته‌ ئه‌و ماوه‌یه‌ كه‌ هه‌یڤ له‌ (هلال)ی خۆیه‌وه‌ ده‌ورێكی خۆی له‌ ماوه‌ی ٢٩ ڕۆژ و ١٢ كاژێر و ٤٣ خوله‌ك ده‌پێوێ. ساڵی هه‌یڤی (قمری) ٣٥٤ ڕۆژه‌.

---

نه‌ورۆز

نه‌ورۆز دابونه‌ریتێكی زۆر كۆن و دێرینه‌ كه‌ له‌ لایه‌ن كورد و فارس و ... به‌ شێوه‌ی جۆربه‌جۆر
ده‌گیرێ. ڕه‌گ و ڕیشه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ كه‌ونارایه‌كی پێش له‌ مێژوو. هه‌ندێ كه‌س به‌ هه‌ڵه‌ پێیان وایه‌ زاڵبوونی كاوه‌ به‌سه‌ر زوحاك سه‌رچاوه‌ی نه‌ورۆزه‌. به‌ڵام نه‌ورۆز زۆر له‌ ئه‌فسانه‌ی زوحاكیش كۆنتره‌.
شاره‌زایانی نه‌ورۆز، بڕوایان وایه‌ (جه‌مشێد شا) كه‌ یه‌كێك له‌ پاتشاكانی پێشدادییه‌كان بووه،نه‌ورۆزی داهێناوه‌‌. ژیانی ئه‌و پاتشایانه‌ له‌ ئه‌فسانه به‌ده‌ر‌ نییه‌ و به‌سه‌رهاته‌كانیان زۆرخه‌یاڵین و سه‌رده‌مه‌كه‌شیان پێش له‌ چاخی مێژووه‌.كه‌وا بێت بنه‌مای نه‌ورۆز ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ چاخه‌ دێرینه‌كان.

كه‌وناراییه‌كان پێیان وا بووه‌ كه‌ له‌ مانگی نه‌ورۆزدا "گیانه‌ پاكه‌كان" سه‌ردانی كه‌سوكاره‌كانیان له‌سه‌ر زه‌وی ده‌كه‌نه‌وه‌ و ئاگر هه‌ڵده‌كه‌ن و" خوانی حه‌وت سین" ده‌چنن و به‌ده‌وریدا داده‌نیشن. بۆیه‌ چه‌ند ڕۆژێك پێش له‌ هاتنی نه‌ورۆز، خه‌ڵك ده‌ست ده‌كه‌ن به‌ ته‌كاندنی كه‌لوپه‌ل وناوماڵه‌یان و جلی نوێ له‌به‌ر ده‌كه‌ن و به‌ ئاگرهه‌ڵكردنه‌وه‌ ده‌چنه‌ پێشوازی نه‌ورۆز.
دیاره‌ نه‌ورۆز له‌ ناوچه‌ جۆربه‌جۆره‌كاندا به‌ شێوه‌ی جیاواز ده‌گیرێ و دابونه‌ریته‌كانی نه‌ورۆزلای گه‌لانی ناوچه‌كه‌ش جیاوازیی هه‌یه‌.

ئه‌مین فه‌یزی به‌گ

 

ئه‌فسه‌ری پایه‌ به‌رز و زانا و كه‌سایه‌تی ناوداری كورد ئه‌مین فه‌یزی به‌گ هه‌شتا‌وهەشت ساڵ له‌مه‌وبه‌ر له 1925.02.16دا كۆچی دواییكردووه و تۆماری ژیانی ئه‌و ناوداره‌ی كورد پێچراوه‌ته‌وه و چووه‌ته ڕیزی نه‌مرانی كورد و كوردستانه‌وه.

ئه‌م كه‌سایه‌تیه‌ی كورد له‌ساڵی 1860دا له‌شاری سلێمانی له‌دایكبووه و له شاره‌كه‌ی خۆی له‌ حوجره‌ی مزگه‌وته‌كانی ده‌ستی به‌خوێندن كردووه و ئینجا چووه‌ته قوتابخانه‌ی میریی و قۆناغی سه‌ره‌تایی ته‌واو كردووه‌ و چووه‌ته به‌غدا و قۆنا‌غی خوێندنی ناوه‌ندیی به‌ پله‌یه‌كی به‌رز ته‌واو كردووه‌ و ڕووی كردۆته شاری ئه‌سته‌مبووڵ و له قوتابخانه‌ی سه‌ربازی خوێندوویه‌تی و بڕوانامه‌ی ده‌رچوونی وه‌رگرتووه‌ و به‌پله‌ی مولازم له‌ سوپای عوسمانی دامه‌زراوه‌ و دوای ماوه‌یه‌ك كراوه‌ به "قوڵ ئاغاسی" و به‌ڕێوه‌به‌ری قوتابخانه‌ی سه‌ربازی له به‌غدا و له‌و ده‌مه‌دا په‌رتووكێكی زانستی به ناونیشانی "اجمالی نتائج" نووسیوه، كه پوخته‌یه‌كی پته‌وی زانسته‌كانی بیركاری و فیزیایه‌، چونكه خۆی له‌و دوو زانسته‌دا ده‌ست باڵابووه و له‌هه‌مان كاتیشدا له‌ به‌ڕێوه‌بردنی كاروباری سوپادا گه‌لێك لێهاتوو بووه، بۆیه‌ پایه‌ی سه‌ربازی به‌رزكراوه‌ته‌وه و كراوه‌ به قوماندانی لیوا یه‌ك سه‌رباز له‌ سلێمانی و پله‌ی "میر ئالا"ی پێداروه و ئاسایشی ئه‌و ناوچه‌یه‌ی به چاكی دابین كردووه و له هه‌مان كاتیشدا له وێژه‌كانی دا گه‌لێك به‌هره‌دار و به‌توانابووه.
بۆیه مامۆستا ڕه‌فیق حیلمی له به‌رگی یه‌كه‌می شیعری و ئه‌ده‌بیاتی كوردیدا له‌م باره‌یه‌وه گوتوویه‌تی: "ئه‌مین فه‌یزی به‌گ سه‌ربازێكی زانا و وێژه‌زانێكی سه‌ربازی بووه! ئه‌م به‌هره‌‌یه‌ش به ده‌گمه‌ن له كه‌سێکدا كۆده‌بێته‌وه كه زانست و وێژه و كاروباری سه‌ربازی به‌ یه‌كه‌وه بگرێته‌و خۆ". 
ئه‌مین فه‌یزی به‌گی ئه‌فسه‌ر له ده‌ور و به‌ری ساڵی 1914دا، واته به‌ر له هه‌ڵگیرسانی جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانی له‌سه‌ر هه‌ڵوێستی كوردایه‌تی و ناكۆكی له‌گه‌ڵ "پارتی یه‌كگرتن و پێشكه‌وتن"ی فه‌رمانڕاویدا خانه‌نشین كراوه و له شاری ئه‌سته‌مبووڵ ژیاوه و بۆ ساڵی 1915دا چۆته وڵاتی شام و له شاری حه‌ڵه‌ب ماوه‌یه‌ک ژیاوه.
ئه‌مین فه‌یزی به‌گ ئه‌م په‌رتووكه زانستی و وێژه‌یانه‌ی خواره‌وه‌ی به زمانی توركی داناوه:
1- إجمالی نتائج
2- ته‌فره‌قه‌ی ریاضیات (ئه‌مه‌یان له تفاضل و تكامل)ه‌وه‌ ده‌دوێت
3- هه‌وای نه‌سیمی
4- شوعاعات
جگه له‌م به‌رهه‌مانه‌شی په‌رتوكێكی له‌سه‌ر مێژووی وێژه‌ی كوردی به‌ناوی "ئه‌نجوومه‌نی ئه‌دیبان" به كوردی داناوه و له ساڵی 1920 دا له ئه‌سته‌مبووڵ دا چاپكراوه و نرخ و به‌های ئه‌م په‌رتووكه‌ی له‌وه‌دایه كه یه‌كه‌می په‌رتووكی كوردییه‌ له مێژووی وێژه‌ی و وێژه‌ناسانی كورد و شاعیره پێشه‌نگه‌كانه‌وه بدوێ.
پایه‌ی سه‌ربازی و زانستی و وێژه‌ی ئه‌مین فه‌یزی به‌گ وای له شاعیران كردبوو ڕێزی لێ بنێن و ستایشی خۆی و كرده‌وه به‌رزه‌كانی بكه‌ن، یه‌كێک له‌و شاعیرانه شێخ ڕه‌زای تاڵه‌بانی بووه.
له‌و كاته‌ی كه ئه‌مین فه‌یزی به‌گ بووه‌ته سه‌ركرده‌ی سوپا له سلێمانی و ئاسایشی ناوچه‌كه‌ی به‌ر قه‌رار كردووه و به‌م ‌دێڕه شیعره پێشوازی لێكردووه هه‌روه‌ك ده‌ڵێت:
كه ته‌شریفی شه‌ریفی هات ئه‌مین فه‌یزی به‌میوانی
له عوهده‌ی شوكری ده‌رناچم مه‌گه‌ر خۆم كه‌م به قوربانی
شێخ ڕه‌زا كه ناوداربووه به هه‌جووكردنی كاربه‌ده‌ستان كه‌چی له به‌ر گه‌وره‌یی و چاكه خوازی ئه‌م زاته ئه‌مین فه‌یزی به‌گ به‌م جۆره ستایشی كردووه.

جه‌لالی میرزا كه‌ریم

شاعیری نوێكاری لێهاتووی كورد و سه‌رده‌سته‌ی نوێخوازانی كۆمه‌ڵی ڕوانگه جه‌لالی میرزا كه‌ریم، بیست ساڵ له‌مه‌وبه‌ر له‌ڕۆژی 1993.01.14دا به‌نه‌خۆشی دڵ له‌شاری هه‌ولێر كۆچی دواییكرد.

ئه‌م شاعیره به‌هره‌داره له‌ساڵی 1935دا له‌شاری سلێمانی له خێزانێكی دیاری ئه‌و شاره هاتۆته جیهانه‌وه و خوێندنی سه‌ره‌تایی و ناوه‌ندی و ئاماده‌یی له‌شاره‌كه‌ی خۆی وه‌رگرتووه و بووه‌ت لاوێكی هوشیار و ڕۆشنبیر و سه‌ره‌تای خه‌باتی ڕامیاری ئه‌و لاوه دڵسۆزه‌ی گه‌ڵ و نیشتمانه‌كه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ ساڵی 1955، كه بووه‌ته‌ ئه‌ندامی یه‌كێتی گشتی قوتابیان و هه‌ر له‌و قۆناغه‌دا ده‌ستی داوه‌ته هۆنراوه هۆنینه‌وه‌ و له‌سه‌ره‌تادا كه‌وتبووه ژێر كاریگه‌ری هۆنراوه ناسكه‌ ئاوازه داره‌كانی گۆران، به‌ڵام له‌دواییدا كه بازووی شاعیریی به‌هێز بووه، بووه‌ته خاوه‌ن ده‌نگ و ڕێبازی خۆی و له‌كاروانی خه‌باتی ڕامیاریشدا پتر تێ هه‌ڵچووه‌ و له‌ساڵی 1965دا له‌سه‌ر چالاكی ڕامیاری گیراوه و له‌دوای به‌رپابوونی شۆڕشی 14ی ته‌ممووزی 1958دا ئه‌م تێكۆشه‌ره له‌گه‌ڵ چه‌ند هاوڕێیه‌كیدا، گۆڤارێكی به‌ناوی "هیوای كوردستان" وه‌ك ئۆرگانی یه‌كێتی گشتی قوتابیانی ئێراق- لقی سلێمانی ده‌رچوواندووه و له كۆتایی مانگی نیسانی 1970دا یه‌كێك بووه له ده‌سته‌ی "ڕوانگه‌" و یه‌كه‌م به‌نیانیان له‌گه‌ڵ به‌ڕێزان حوسێن عارف و شێركۆ بێ كه‌س و كاكه مه‌م بۆتانی و جه‌مال شارباژێری ئیمزا كردووه و دواتریش 3 ژماره‌ی له‌بڵاوكراوه‌ی ڕوانگه‌ی له‌شێوه‌ی په‌ڕتووكدا ده‌رچوواندووه و به‌شی هه‌ره زۆر پێشكه‌وتنخوازه‌كان به‌رهه‌میان تێدا بڵاوكرده‌وه و وێژه‌یی كوردییان به‌هۆنراوه و چیرۆكه‌وه به‌ره‌و نوێكاری برد.
جه‌لال میرزا كه‌ریم له‌ماوه‌ی ژیانی 58 ساڵیدا ئه‌م به‌رهه‌مانه‌ی به‌چاپ گه‌یاندووه:
1. كۆمه‌ڵه هۆنراوه‌یه‌كی به‌زمانی عه‌ره‌بی به‌ناوی "الولاده" له‌ساڵی 1982دا له ئه‌مه‌ریكا به‌چاپ گه‌یاندووه
2. شانۆنامه‌ی "سه‌نگه‌ر"ی له‌هه‌مان ساڵدا هه‌ر له ئه‌مه‌ریكا چاپی كردووه.
3. نامیلكه‌ی "چرپه‌ی ژانێكی نقووم بوو"ی هه‌ر له ئه‌مه‌ریكا له‌ساڵی 1991دا به‌چاپ گه‌یاندووه، كه ئه‌وسا له‌دوای نسكۆی شۆڕشی ئه‌یلووله‌وه له وڵاته یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مه‌ریكادا ده‌ژیا.
4. دیوانی "ڕێگا دووره‌كانی چاومان"ی دوای گه‌ڕانه‌وه‌ی بۆ كوردستان له‌ساڵی 1992دا به‌چاپ گه‌یاندووه.
چه‌ند نموونه‌یه‌ك هۆنراوه‌كانی:
جه‌لالی نوێكار له هۆنراوه‌یه‌كیدا به‌ناوی "ڕوانینه‌كانی چاوی شه‌قام"، كه له‌ساڵی 1970دا دایناوه و له‌ژماره‌ی 4ی ئه‌و ساڵه‌ی گۆڤاری به‌یاندا بڵاوی كردۆته‌وه ده‌ڵێت:
هۆن هۆن نیگای ئاگری
باڵی كاروانمان
به‌سه‌ر باخی مه‌رگی به‌هاری
ئاسۆدا ئه‌بارێنێ
هۆنراوه‌ی زام
ته‌ڵ.. ته‌ڵ چڵی خوێنی وشه‌ی
سه‌ر بڕاومانه
له‌رێژنه‌و ئاوی هه‌ناسه‌ی
ژاڵه‌وبییدا دا ئه‌چێنێ!
لێوی گه‌ڵا
تریفه‌ی بزه‌ی هه‌ورامان
به‌ناو ناخی ڕێگای قوڕ پێوان و
شیندا ئه‌وه‌رێنێ!!
ئینجا شاعیر له هه‌نگاوێكی دواتری هۆنراوه درێژه‌كه‌یدا ده‌ڵێت:
دیواری خوێن خۆی له
فرمێسك
هه‌ڵئه‌كێشا
سه‌نگه‌ری خه‌م چیای قورسی
ڕێی نۆ ساڵه‌ی
ته‌نیا خواستێكی ئه‌كێشا
گۆرانی له‌ناو گه‌روودا
ئه‌خنكێنرێ
گۆرانی له‌ناو سه‌نگه‌ردا ئه‌سووتێنرێ!
كه‌چی هێشتا ... هێشتا
سه‌نگه‌ر
نازانم بۆ
بۆ له‌ئاگری ناو گه‌رووی
خۆی ناپرسی؟!
شاعیر له‌‌هۆنراوه‌یه‌كی دیكه‌یدا به‌ناوی "یادو... یاقووت و .. نه‌هه‌نگ"، كه له‌كاتی خۆیدا له‌ساڵی 1970 دایناوه له‌دوای ڕێككه‌وتننامه‌كه‌ی 11ی ئاداری 1970 له‌ڕه‌وشی كورد و ڕژیمی به‌غدا ده‌دوێ و پێشبینی ئه‌و ده‌كات، كه ڕژێمی به‌عس له‌و ئاسته‌دا نییه مافی نه‌ته‌وه‌یی كورد ده‌سته‌به‌ر بكات و له‌دوا بڕگه‌ی هۆنراوه‌كه‌یدا ئه‌مه‌ی بۆ ڕوون كردووینه‌ته‌وه:
ئه‌ی كوردستانی پێشمه‌رگه
ڕاسته دڵی چیاكانت
چاوی گه‌شی منداڵانت
ئه‌مساڵ پڕ شایی و ئاهه‌نگه
به‌ڵام قسه‌
هێشتا ڕه‌نگه
خواست و مه‌رام یاقووتێكی شه‌وچراغی
ناو گه‌رووی تاری نه‌هه‌نگه!

 

میرحاج ئه‌حمه‌د

 بیست و پەنج ‌ساڵ له‌مه‌وبه‌ر له ڕۆژی 1988.11.19 ئه‌فسه‌ری نیشتیمانپه‌روه‌ر و خه‌باتگێڕی به‌جه‌رگی كورد میرحاج ئه‌حمه‌د تاهیر ئاكره‌یی كۆچی دوایی كرد.

ئه‌م تێكۆشه‌ره له‌ساڵی 1911دا له شاری ئاكرێ له دایكبووه، خوێندنی سه‌ره‌تایی له ئاكرێ و ناوه‌ندیی له مووسڵ و به‌غدا ته‌واوكردووه و له ساڵی 1931دا له خانه‌ی مامۆستایانی سه‌ره‌تایی له به‌غدا وه‌رگیراوه و له ساڵی 1934دا خوێندنی ته‌واوكردووه و له 1934.10.01ه‌وه تاكو 1935.09.15دا له كۆلیژی سه‌ربازی له به‌غدا وه‌رگیراوه و دوای ساڵێك و مانگێك ده‌رچووه و پله‌ی مولازمی دووه‌می پێدراوه وبۆ ساڵی 1939 كراوه به مولازمی یه‌كه‌م كاتێك كه پارتی هیوا له‌سه‌رهه‌یكه‌لی "كۆمه‌ڵه‌ی داركه‌ر" له 1939.05.27دا به سه‌رۆكایه‌تی مامۆستا ڕه‌فیق دامه‌زرا، میرحاج بووه ئه‌ندامێكی چالاكی ئه‌و پارته نه‌ته‌وه‌ییه‌ی كورد و په‌یوه‌ندیی به‌ گه‌لێك كه‌سایه‌تی ڕۆشنبیر و ئه‌فسه‌ری كورده‌وه كردووه هێناوینی بۆ ناوڕیزه‌كانی "پارتی هیوا"وه.

له ساڵی 1942دا مۆڵه‌تی فه‌رمی وه‌رگرتووه تاكو به‌نهێنی بچێ بۆ كوردستانی ڕۆژهه‌ڵات و تاكو له‌سه‌ر ڕاسپارده‌ی پارتی هیوا په‌یوه‌ندی به دامه‌زرێنه‌رانی كۆمه‌ڵه‌ی "ژ.ك" واتا "ژیانه‌وه‌ی كورد" بكات و وابوو پێش 1942.09.16 گه‌یشته مه‌هاباد له‌گه‌ڵ ده‌سته‌یه‌ك له تێكۆشه‌رانی ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان له‌و ڕۆژه‌دا كۆمه‌ڵه ڕامیارییه‌نه‌ته‌وه‌ییه‌كه‌ی "ژ.ك"یان دامه‌زراند.

كاتێك كه شۆڕشی (1943-1945)ی بارزانیی به‌سه‌ركردایه‌تی بارزانی هه‌ڵیگرسا و میری ئێراق كه زانی شه‌ڕ ئه‌و شۆڕشه‌ی پێ ناكوژێته‌وه له‌مانگی كانوونی دووه‌می 1944دا ئاگربه‌ستی ڕاگه‌یاند و له‌گه‌ڵ بارزانی كه‌وته گفتوگۆ و سه‌ركرده‌ی شۆڕش پێشنیازی كرده ده‌سته‌یه‌ك له ئه‌فسه‌ره كورده‌ دڵسۆزه‌كان ببنه ئه‌فسه‌ری په‌یوه‌ندیی له‌نێوانی سوپای ئێراق و سه‌ركردایه‌تی شۆڕشی كورد و نه‌قیب مرحاج كرابه ئه‌فسه‌ری په‌یوه‌ندیی له ئاكرێ و نه‌قیب مسته‌فا خۆشناو له بارزان و عیزه‌ت عه‌بدولعه‌زیز له (بلێ) تاكو له نزیكه‌وه چاودێری ئاگربه‌سته‌كه بكه‌ن.

كه شه‌ڕ له نێوان به‌غدا و شۆڕشگێرانی ده‌ستی پێكرده‌وه له كۆتایی ساڵی 1944دا میر‌حاج چووه پاڵ شۆڕشگێڕان.

كاتێكیش كه بارزانی نه‌مر له 1945.01.15دا بۆ ڕزگاركردنی بارزانی مسته‌فا به‌سه‌رۆك و میرحاج ئه‌حمه‌د و عیزه‌ت عه‌بدولعه‌زیز و مسته‌فا خۆشناو و خه‌یروڵڵا عه‌بدولكه‌ریم و محه‌مه‌د قودسی و ئه‌مین ڕه‌واندزی و سه‌یدعه‌زیز شه‌مزینی و هی دیكه به ئه‌ندام هه‌ڵبژێردران.

ئه‌و ڕێكخراوه ڕامیاره ڕۆڵێكی باشی بینی له‌ ناساندنی شۆڕشی كورد به هه‌موو لایه‌كی ئێراق و ده‌ره‌وه‌یدا و هه‌ر له‌و ساڵه‌دا میری ئێراق له‌سه‌رچوونه پاڵ شۆڕشی بارزان فه‌رمانی له‌سێداره‌دانی پاشمله‌ی میرحاج و ئه‌فسه‌ره هاوڕێكانی دا.

كاتێك كه میری به‌غدا به‌هێزێكی زۆری سیسته‌می و ناسیسته‌می هێرشی برده سه‌ر شۆڕشی كورد، بارزانی سه‌ركرده، كه بینی ناهاوكوفیه‌كی زۆر له هێزی شه‌ڕكه‌ر و چه‌ك له‌نێوان شۆڕشگێڕانی كورد و میری به‌غدا هه‌یه، بڕیاریدا له ڕۆژی 1945.10.11دا خۆی و چه‌كداره پێشمه‌رگه‌كان و ئه‌فسه‌ره شۆڕشگێڕه‌كان به‌خاووخێزانه‌وه ئاودیوی كوردستانی ئێران ببن و بچنه پاڵ بزووتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازیی كوردستانی ڕۆژهه‌ڵات و میرحاج یه‌كێك بوو له‌و ئه‌فسه‌ره شۆڕشگێڕانه‌ی گه‌یشتنه مه‌هاباد و به‌شدارییان له‌دامه‌زراندنی كۆماری دیموكراتی كوردستان كرد، كه پێشه‌وا قازیی محه‌مه‌د له‌ڕۆژی 1946.01.22دا له گۆڕپانی چوارچرا له ئاهه‌نگێكی گه‌وره‌دا ڕایگه‌یاند.

كاتێكیش كه بارزانی نه‌مر ویستی پارتێكی نه‌ته‌وه‌یی له كوردستانی ئێراق له‌سه‌رشێوه‌ی پارتی دیموكرایه‌تی كوردستانی ڕۆژهه‌ڵات دابمه‌زرێنی، له‌گه‌ڵ‌ ئه‌فسه‌ره‌كان: میرحاج ئه‌حمه‌د و مسته‌فا خۆشناو و عیزه‌ت عه‌بدولعه‌زیز و خه‌یروڵڵا عه‌بدولكه‌ریم و محه‌مه‌د قودسی به ئاماده‌بوونی پارێزه‌ر هه‌مزه عه‌بدوڵڵا كۆبووه‌وه بڕیاریان دا ئه‌و پارته دابمه‌زرێنن و هه‌مزه عه‌بدوڵڵا یان نارده‌وه كوردستانی ئێراق بۆ په‌یوه‌ندیكردن به‌ ڕێكخراوه ڕامیارییه‌كانی "شۆڕش" و "ڕزگاری" تاكو خۆیان هه‌ڵبوه‌شێننه‌وه و له‌جێی ئه‌وان پارتی دیموكراتی كوردستان دابمه‌زرێ و وابوو له 1946.08.16دا ئه‌م پارته نه‌ته‌وه‌ییه دیموكراتیه دامه‌‌زراو بارزانی به‌سه‌رۆك و میرحاج به ئه‌ندامی كۆمیته‌ی ناوه‌ندی هه‌ڵبژدران.

كاتێك كه كۆماری دیموكراتی كوردستان له 1946.12.17 ڕووخێنرا میرحاج چاره‌نووسی خۆی به بارزانیی نه‌مره‌وه به‌سته‌وه و له‌گه‌ڵیدا چوو بۆ یه‌كێتی سۆڤیه‌تی جاران له 1947.07.18ه‌وه تاكو 1958.10.06 له‌و وڵاته‌دا مانه‌وه و له ڕۆژی 1948.01.19دا كورده‌كانی كوردستانی ئێران به‌سه‌رۆكایه‌تی بارزانی له شاری "باكۆ"ی پایته‌ختی ئازه‌ربایجان كۆنگره‌یه‌كیان به‌ست تاكو ته‌كانێك به بزووتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازی كورد بده‌ن و له‌و كۆبوونه‌وه‌یه‌دا بارزانی مسته‌فا به‌سه‌رۆكی سه‌ركردایه‌تی ڕامیاری بزوتنه‌وه‌ی كورد و میرحاج ئه‌حمه‌دیش به ئه‌ندام ئه‌و سه‌ركردایه‌تیه هه‌ڵبژێردران.

له‌دوای شۆڕشی 14ی ته‌مموزی 1958ی ئێراق. له ڕۆژی 1958.08.21 دا بارزانی به‌یاوه‌ریی میرحاج و ئه‌سعه‌د خۆشه‌وی چوونه ڕۆمانیا له‌و وڵاته‌وه برووسكه‌ی پیرۆزباییان بۆ سه‌ركردایه‌تی شۆڕشی 14ی ته‌ممووز لێداو ڕێگه‌دران بێنه‌وه ئێراق و له هاتنه‌وه‌‌ی بارزانی بۆ كۆماری ئێراق دیسان میرحاج و ئه‌سعه‌د خۆشه‌وی یاوه‌ری بوون له‌ ڕێگه‌ی گه‌ڕانه‌وه‌یان لایاندا لای جه‌مال عه‌بدولناسری سه‌رۆكی میسر و ڕێزێكی زۆریان لێنراو بۆ ڕۆژی 1958.10.06 یاسای لێبوردن "میرحاج"ی گرته‌وه‌ و سزای له‌سێداره‌دانی له‌سه‌ر لاچوو و له ڕۆژی 1959.03.24دا به پله‌ی "موقه‌ده‌م" گه‌ڕێنرایه‌وه سوپا به‌ڵام له‌پاش كووده‌تا شوومه‌كه‌ی 8ی شوباتی 1963 گیراو خانه‌نشین كراو له‌به‌ر باری ته‌ندروستی ناهه‌مواری پێی نه‌كرا بچێته پاڵ شۆڕشی ئه‌یلوول به‌ڵام تا دوا هه‌ناسه‌ی ژیانی هه‌ر دڵسۆزی ڕێبازی پارتی و بارزانی بوو تاكو له ڕۆژی 1988.11.09دا له به‌غدا كۆچی دواییكرد و بۆ ڕۆژی 1988.11.13دا ته‌رمه‌كه‌ی هێنرایه‌وه بۆ شاری ئاكرێ و له‌وێش به‌خاك سپێرا

استعفای وزیر آموزش و پرورش کویت بدلیل درگذشت یک دانش آموز

استعفای وزیر آموزش و پرورش کویت بدلیل درگذشت یک دانش آموز و روسیاهی برای وزیر آموزش و پرورش ما در برابر مردم شین آباد

به گزارش سایت آمار و نظرسنجی دیسا به نقل از روزنامه کویتی القبس، این دختر دانش آموز دیروز چهارشنبه پس از تنبیه بدنی معلم در مدرسه دخترانه فراونیه کویت، درگذشت.

"نایف الحجرف" وزیر آموزش و پرورش کویت نیز همان روز و به دنبال بروز این حادثه، استعفای خود را تسلیم نخست وزیر کرد.

                               

وزیر آموزش و پرورش مستعفی با انتشار اطلاعیه ای گفت: وزارت آموزش و پرورش روز سختی را پس از درگذشت دخترمان نوره (دانش آموز متوفی) می گذراند. من استعفا کردم زیرا معتقدم در برابر هر دانش آموز در مدرسه، مسؤولیت دارم.

وی افزود: براساس تحمل مسؤولیت سیاسی این حادثه، استعفای خود را ارائه کردم. وزارت آموزش و پرورش به بازسازی روحی دانش آموزان این مدرسه می پردازد. این موضوع از وظایف مستقیم وزارتخانه است.

وزیر آموزش و پرورش قبل از استعفا با برگزاری جلسه ای با حضور همه مقامات مرتبط با این حادثه، دستورات لازم برای پیگیری این موضوع را صادر کرد.

قبل از این هم وزیر کشور کویت به دنبال مرگ یک نفر در هنگام بازجویی پلیس، از سمت خود استعفا داد بود.

این در حالی است که اتفاقات مشابه این، در ایران نیز در ماه های اخیر کم دیده نشده است. واقعه آتش سوزی شین آباد که دیگر اشک همه را درآورد. البته وزیر محترم آموزش و پرورش ما هم لطف کردند و پیام تسلیتی فرستادند، ولی آن کجا و استعفای فوری وزیر آموزش و پرورش کویت کجا؟

واقعیت این است که خدمت به مردم باید از تمام اعماق وجود یک مقام و مسئول نشات بگیرد. زمانی که یک فاجعه ای مثل شین آباد رخ می دهد دیگر بهانه ای نمی ماند که وزیر همچنان بر سر وزارت بماند و با پیام تسلیت اش مایه آزار بیشتر بازماندگان دختر معصوم بیگناه گردد.

در ماجرای شین آباد، عالم و آدم جمع شدند و گفتند آقای وزیر ! استعفا بده ولی این آقایان گوش شنوای استعفا ندارند. توجیه کردن و توضیح نمی تواند خانواده داغ دیده را آرام کند.

در ماجرای فوت کردن دانش آموز در کویت، حتی پدر دانش آموز از معلم هم شکایت نکرد ولی با این حال وزیر آموزش و پرورش خود را با لایق استعفا دید و استعفایش را بلافاصله تقدیم کرد.

هەموو بابەتەکان

كتێبخانه ی كوردي ئه وين - کتێبی نوێ

تایبەت بە داگرتنی کتێبی کوردی بە شێوەی pdf

---

چریکەی ئەوین - چریکەی نوێ

تایبەت بە داگرتنی شێعری شاعیرانی کورد  بە شێوەی mp3

---

داگرتنی فۆنتی کوردی - نەرم ئامێری(نرم افزار) بە کەڵکی کوردی

فەرهەنگی کوردی بە فارسی و فارسی بە کوردی  بۆ کامپیۆتر

تایبەت بە داگرتنی فۆنت و نەرم ئامێری بە کەڵکی کوردی

---

ژیاننامەی گەورە پیاوان ،شێرەژنان ،شاعیران و ڕووناک بیرانی گەورەی کورد

---

شاعیرانی کوردی ئەم سەردەمە و شێعرەکانیان

---

شاعیرانی شاری سەقز و شێعرەکانیان

محه‌مه‌د تۆفیق وردی

مامۆستای په‌روه‌رده‌كار و نووسه‌ر و شاعیر و فۆلكلۆرستی كورد محه‌مه‌د تۆفیق وردی له 1972.12.02دا له شاری به‌غدا له ته‌مه‌نی 52 ساڵیدا كۆچی دواییكردو زنجیره‌یه‌ك له په‌رتووكی كوردی و عه‌ره‌بی به چاپكراوی و به ده‌ستنووسی له پاش به‌جێما.
ئه‌م خزمه‌تگوزاره‌ی كورد له ساڵی 1923دا له شاری كۆیه له دایكبووه، خوێندنی سه‌ره‌تایی و ناوه‌ندیی له‌ساڵی 1941دا له شاره‌كه‌ی خۆیدا ته‌واو كردووه و چۆته به‌غدا و له خانه‌ی مامۆستایانی سه‌ره‌تایی وه‌رگیراوه و له پاییزی 1944دا بووه‌ته مامۆستایه‌كی په‌روه‌رده‌كار و ڕێبازێكی چه‌پڕه‌وی نیشتمانی گرتووه‌ و گه‌لێك جار تووشی ڕاوه‌دنان و گرتن بۆته‌وه.

كاتێك كه مامۆستا بووه له شاری قه‌ڵادزێ، له‌دوا دوای ساڵی 1945دا په‌یوه‌ندی به بزوتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازی كورد له كوردستانی ئێران كردووه و له سه‌ره‌تای ساڵی 1946دا خۆی گه‌یاندۆته شاری مه‌هاباد و به‌شداریی له ئاهه‌نگی دروستبوونی كۆماری دیموكراتی كوردستان له 1946.01.22دا به سه‌رۆكایه‌تی پێشه‌وا قازی محه‌مه‌د كردووه و له‌گه‌ڵ دامه‌زراندنی كابینه‌ی یه‌كه‌می كۆماری كوردستان له 1946.02.11دا به مامۆستای قوتابخانه‌ی سه‌ره‌تایی داده‌مه‌زرێ و له‌و یازده مانگه‌ی ته‌مه‌نی كۆماره ساوایه‌كه‌ی كوردستان خزمه‌تی نه‌وه‌ی نوێی كورد ده‌كات و كاتێكیش كه ئه‌و تاقیكردنه‌وه‌ ڕامیارییه‌ی كورد شكستی هێناوه كۆماره‌كه له 1946.12.17دا ڕووخا، مامۆستا وردی بۆ مانگی 1947 گه‌ڕایه‌وه كۆیه و بێ كار و فرمانی مایه‌وه و چووه ڕێزی پارتی كۆمۆنیستی ئێراق - ڕێكخراوی كوردستان و به دڵسۆزی چالاكی ڕامیاری نواند و له دوای شۆڕشی 14ی ته‌ممووزی 1958دا گه‌ڕایه‌وه سه‌ر كاره‌كه‌ی و وه‌ك مامۆستایه‌كی په‌روه‌رده‌كار خزمه‌تی نه‌وه‌ی نوێی كرد تاكو ڕۆژی كۆچی دوایی له 1975.12.02دا.
محه‌مه‌د تۆفیق وردی شاعیرێكی نیشتمانپه‌روه‌ر بوو، له سه‌ره‌تای چله‌كانی سه‌ده‌ی بیسته‌مه‌وه هۆنراوه‌ی نیشتمانی داناوه و له په‌نجاكاندا ده‌ستی به‌بڵاوكردنه‌وه‌ی هۆنراوه‌كانی كرد و له‌پاڵ هۆنراوه‌ی باسی كوردستاندا سروودی نیشتمانی پڕ سۆزیشی داناو، یه‌كێك له‌و سروودانه‌ی سرووده ناوداره‌كه‌ی "ئه‌ی شه‌هیدان"ه، كه له سه‌ره‌تاكه‌یدا ده‌ڵێت:
ئه‌ی شه‌هیدان ئه‌ی شه‌هیدان
نامرێ ناوو نیشانتان!
ئێوه بوونه ڕه‌هبه‌ری مه
بوونه پشت و سه‌نگه‌ری مه
بۆ ژیان و بۆ سه‌ری مه
ئه‌ی شه‌هیدان، ئه‌ی شه‌هیدان
نامرێ ناوو نیشانتان!
محه‌مه‌د تۆفیق وردی فۆلكۆرناس
وردی نووسه‌رێكی فۆلكۆرناسی لێهاتووی كورد بوو، هه‌رچه‌نده له‌سه‌ره‌تای ژیانی وێژییه‌وه ئه‌وینداری كه‌له‌پووری نه‌ته‌وایه‌ی میلله‌ته‌كه‌ی بوو، به‌ڵام تاكو نه‌چووه كۆماری دیموكراتی كوردستان و فێری خوێندنه‌وه‌ی بابه‌تی فۆلكلۆریی به‌پیتی لاتینی و سلاڤی نووسراوی كورده‌كانی قه‌فقاس نه‌بوو، نه‌بووه فۆلكۆرناسێكی شاره‌زا و ئه‌و هه‌موو به‌رهه‌مه فۆلكلۆریانه‌ی هه‌موو لایه‌كی كوردستانی بڵاونه‌كرده‌وه و وابوو ئه‌م فۆلكلۆرناسه توانی له‌ ماوه‌ی ژیانی وێژه‌ییدا 39 په‌رتووك به زمانی كوردی و عه‌ره‌بی چاپ بكات، كه زۆربه‌ی هه‌ره زۆریان له‌باره‌ی هۆنراوه‌ و چیرۆكی فۆلكلۆری و داستانی كوردین و هه‌موویان له گه‌نجینه‌ی كه‌له‌په‌ووری نه‌ته‌وایه‌تیمان نرخ و به‌های خۆیان هه‌یه و له‌وانه‌ی به‌كوردی چاپكراون ئه‌مانه‌ن:
1. حه‌سه‌ن و مه‌ریم، ساڵی 1955دا چاپی كردووه
2. ناسر و مار مار، ساڵی 1955
3. ئه‌نجامی داوێن پیشی، ساڵی 1956
4. گوڵی ناكام، به‌غدا 1957
5. خانزاد و له‌شكری، به‌غدا 1960
6. قه‌ڵای دمدم، به‌غدا 1960
7. مامه یاره‌ی قاره‌مان، به‌غدا 1961
8. فۆلكلۆری كوردی به‌شی یه‌كه‌م، به‌غدا 1961
9. فۆلكلۆری كوردی به‌شی دووه‌م، به‌غدا 1961
10. فۆلكلۆری كوردی به‌شی سێیه‌م، به‌غدا 1972
11. هه‌ندێ له به‌یت و هه‌ڵبه‌سته‌كانی عه‌لی به‌درشان، به‌غدا 1972
جگه له‌م به‌رهه‌مانه‌شی له‌بواری كه‌له‌پووری كوردییه‌وه زنجیره‌یه‌كیشی له دیوانی هۆنراوه و شانۆنامه‌ و مێژووی كورد نووسیوه و به‌چاپی گه‌یاندوون.

كورته‌ باسێك له‌ ژیاننامه‌ی ( ك.د.ئازاد)

بۆ داگرتنی(دانلۆد)کتێبی هۆنراوەی مامۆستا (ک.د.ئازاد) لێرەدا کلیک فەرموون

بۆ بیستن و یا داگرتنی( دانلۆد ) هۆنراوەی مامۆستا (ک.د.ئازاد)لە قەبارەی (فوڕمەت ) mp3لە سەر بابەتەکانی ژێرەوە کرتە (کلیک ) فەرموون

بۆکان ١٣٨٨    -   بانە ١٣٩١

---

چکیده:

کریم دافعی متولد سال 1339، یکی از شاعران و نویسندگان بانه است که اولین شعرش را در مجله سروه در سال 1364 با نام "ک.د . ئازاد" به چاپ رساند.از آن پس شعر ،مقالات و داستان های کوتاه زیادی را در مجلات کردی داخلی و خارجی به تحریر درآورده است.هم اکنون به عنوان مشاور در دبیرستان های بانه و مشاور خانواده به کار مشغول است. 

---

ـ  ناوی(کریم دافعی)ه !

ـ  نازناوی شێعری (ک.د.ئازاد) ه‌!

 ـ ساڵی 1339 له‌ ناوچه‌ی سه‌رده‌شت له‌ دایك بووه‌.

 ـ خوێندنی (سه‌ره‌تایی )له‌ سه‌رده‌شت و خوێندنی (راهنومایی) له‌ بانه‌ ته‌واو كردووه‌ .

ـ بۆ خوێندنی ناوه‌ندی (دبیرستان )چوار ساڵ له‌ شاری میاندواو خوێندوویه‌تی.دیپلۆمی  هه‌ر له‌ میاندواو له‌ ساڵی 1357 وه‌رگرتووه‌  .

ـ كارناسی ڕاوێژكاری (لیسانس مشاوره‌)ی له‌ زانستگای ته‌ورێز وه‌رگرتووه‌ وبڕوانامه‌ی لیسانسی  خۆی له‌ سه‌ر (كوردی سۆران) نووسیوه‌ به‌ ناوی:(معرفی ویژگیهای فرهنگی كردان سوران )كه‌ ئه‌و ساڵه‌ یه‌كێك له‌ باشیرین بڕوانامه‌كان بووه‌ و پله‌ی یه‌كه‌می دراوه‌تێ.

ـ ساڵی 1354 بۆته‌هۆگری شێعر و ئه‌ده‌ب و هه‌ر له‌وساوه‌ شێعریوتووه‌ .

ـ ساڵی 1364 هه‌وه‌ڵ شێعریله‌ گۆڤاری «سروه‌ » دا بڵاو بۆته‌وه‌ .پاشان له‌ زۆربه‌ی کتێب و گۆڤاره‌ فارسی وكوردیه‌كان دا (له‌ ناو ئێران ،ئورووپا و گۆڤاره‌كانی كوردی دونیا) شێعروبه‌رهه‌می چاپ كراوه‌ .

ـ پتر له‌ 500 به‌رهه‌می (شێعر و چیڕۆك وبه‌رهه‌می ده‌روون ناسی وبابه‌ته‌کانی ئه‌ده‌بی) له‌گۆڤاره‌كان وكتێبه‌كانی ئێران وجیهان دا چاپ كراوه‌!

36 به‌رهه‌می( به‌ شێوه‌ی كتێب ) هه‌یه‌ که‌ به هۆی گیروگرفت و بێ ده‌سه‌ڵاتی بڵاو نه‌بوونه‌ته‌وه‌ !

ـ‌  به‌رهه‌می زیاتر له‌ 30 ساڵ نووسینی ئه‌ده‌بی‌كه ‌زۆربه‌یان شێعرن و ئاماده‌ی چاپن بریتین له‌ :

1‌ـ چبكه‌م تا تۆ قه‌ت به‌هارت لێ نه‌تۆرێ (چاپی سوێد)

2ـ نیشتمانی تازه‌ی شێعرم

3ـ وه‌رزی قینێكی بێ واده‌

4 ـ شه‌یدایی

5ـ یاخی

6ـ شه‌وگارنامێنێ تاکوو سه‌ر

7 ـ  پایزه‌ خه‌م

8ـ  غه‌ریبانه‌

9ـ لێره‌ دڵداری تاوانه‌ !

10ـ  بۆ خه‌مێكی بێ كۆتایی

11ـ یاسای هه‌رمان

12ـ كوا یه‌ك ڕه‌نگی ده‌ورانی زوو؟

13ـ من هۆگری ئه‌م كوێستانه‌م

14ـ خۆشه‌ویستێكم هه‌بوو

15ـ وه‌رزی به‌رزی خۆشه‌ویستی

16ـ قه‌ڵه‌مێكی فره‌وێژ و  فڕ هاوێژ

17ـ یاد و یادگار، بۆنه‌ و به‌هانه‌

18ـ  تا ئاربابای خۆشه‌ویستی

19ـ  سه‌ردێڕی خوێن

20ـ تائه‌وپه‌ڕی فه‌رامۆشی

21ـ كووچه‌ڕازه‌كانی لاوه‌ تی

22ـ بێشكه‌كانمان پێناكه‌نن!

23ـ ئاواته‌كانمان هه‌ڵنافڕن

24ـ دواین وێستگه‌ !

 25ـ ئاوێنه‌كانی ده‌روون ( كورته‌ چیڕۆك )

26ـ كوردانی سۆران (لێكۆڵینه‌وه‌‌ سه‌باره‌ت به‌ زمان وفه‌رهه‌‌نگی كوردی سۆران )

27ـ خه‌ونووچكه‌كانی بێداری !( كورته‌ چیڕۆك)

28ـ تا باسی ئازادی ده‌که‌م !

29 ـ ڕاپه‌ڕین !

30ـ بابه‌ت و وتاری ئه‌ده‌بی

31ـ روانشناسی و مشاوره‌(مجموعه مقالات)

...

 ـ ساڵی 1368 وه‌ک دامه‌زرێنه‌ری ئه‌نجوومه‌نی ئه‌ده‌بی له‌ شاری بانه‌ تێكۆشانی خۆیپه‌ره‌ پێ داوه‌ .

(ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بی بانه‌ هه‌وه‌ڵین ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بی له‌ ناو شاره‌ کورد نشینه‌کانی ئێران دا بووه‌ که‌ له‌وێدا بێجگه‌ له‌ کاری ئه‌ده‌بی ،بۆ هه‌وه‌ڵ جار به‌ شیوه‌ی ڕه‌سمی و به‌ هه‌ر دوو شێوه‌ی سۆرانی و لاتین وانه‌ی کوردی تێدا وتۆته‌وه‌.

 بێجگه له دامه‌زراندی ئه‌نجوومه‌نی ئه‌ده‌بی بانه‌،وه‌ک به‌ڕێوه‌به‌ری ئه‌نجوومه‌ن کاریکردوه و زیاتر له‌ پێنج ساڵ به‌رێوه‌به‌ری ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بی بانه‌ بووه‌.

 ـ27 ساڵه‌ مامۆستای قوتابخانه‌یه‌ !

 ـ ئێستا بێجگه‌ له‌ كاری ئه‌ده‌بی ،له‌ ده‌بیرستانه‌كانی شاری بانه‌ وله‌ ناوه‌ندی ڕاوێژکاری بنه‌ماڵه‌

« مركز مشاوره‌ خانواده‌ » دا وه‌ك ڕاوێژكار خه‌ریكی كاره‌!

ـ خه‌ڵاتی یه‌که‌می به‌رده‌نگانی له‌ فستیواڵی شێعری هاوچه‌رخی پیرانشار 1388 وه‌رگرتووه‌!           

 

---

              

 وێبلاگی شێعرەکانی ( ک.د.ئازاد ):www.kalekurd.blogfa.com

وێبلاگی چیرۆکەکانی ( ک.د.ئازاد ):www.kalekurd.blogfa.com

---

سەرچاوە:بانە پدیا

ئه‌حمه‌د ئاکۆ

پیاوێكی جوامێر و فۆلكلۆر په‌روه‌رێكی نه‌ناسراوی كورد، ئه‌حمه‌د به‌كر ناسراو به "ئه‌حمه‌د ئاكۆ" بیست و پێنج ساڵ له‌مه‌وبه‌ر له‌ڕۆژی 1988.01.18دا له‌شاری هه‌ولێر دڵه ناسكه‌كه‌ی له‌لێدان كه‌وت و چه‌ند ده‌ستنووسێكی له هۆنراو و چیرۆكی فۆلكلۆری كوردی ناوچه‌كانی ڕانیه و قه‌ڵادزه په‌رتووكخانه‌یه‌‌كی پڕ له سه‌رچاوه‌ی مێژوو و وێژه و زمانی كوردی له‌پاش به‌جێما.

ئه‌م خزمه‌تگوزاره‌ی كورد له‌ساڵی 1923دا له "ڕانیه" له‌دایكبووه و له‌دواییدا ماڵیان هاتۆته شاری كۆیه و خوێندنی سه‌ره‌تایی و ناوه‌ندیی تێدا ته‌واوكردوووه ئینجا چووه‌ته به‌غدا له‌قوتابخانه‌ی كشتوكاڵ له ئه‌بوغریب دا خوێندوویه‌تی و به‌پله‌یه‌كی به‌رز ده‌رچوو و به‌فه‌رمانبه‌ری كشتوكاڵی دامه‌زراوه و له گه‌لێ شار و ناوچه‌كانی كوردستان فرمانی بینیوه و له‌ساڵانی 1956-1957-1958دا له‌ قوبرس خوێندنی كۆلیژی ته‌واو كردووه و كه‌ گه‌ڕاته‌وه كراوه به به‌ڕێوه‌به‌ری به‌ڕێوبه‌رایه‌تی دارستانی پارێزگاری هه‌ولێر و خزمه‌تێكی زۆری دارستانه‌كانی كوردستانی كردووه و وه‌ك كه‌سایه‌تییه‌كی قسه‌ خۆش و ئێسك سووك له‌ناو كۆمه‌ڵدا ژیاوه و گه‌لێك خۆشه‌ویست بووه.

له‌دوای دامه‌زراندنی پارتی هیوا به‌سه‌رۆكایه‌‌تی مامۆستا "ڕه‌فیق حیلمی" له‌ساڵی 1939دا بۆ ساڵی 1941 بووه‌ته ئه‌ندامێكی چالاكی ئه‌و پارته نه‌ته‌وه‌‌ییه‌ی كورد و هه‌ر له‌ڕێگه‌ی دڵسوزیی بۆ كورد و كوردستان له‌و ساڵه‌وه ده‌ستی كردووه به‌كۆكردنه‌وه‌ و تۆماركردنی هۆنراوه و چیرۆكی فۆلكلۆری له‌ناوچه‌كانی ڕانیه و قه‌ڵادزێ، له‌وانه به‌یته‌كانی عه‌لی به‌رده‌‌شانی بوون و له‌سه‌رده‌می كۆماری دیموكراتی كوردستان له‌مه‌هاباد تۆمارێكی له‌و به‌یته میللی و هۆنراوه فۆلكلۆریانه به‌هۆی هاوڕێی خۆشه‌ویستی محه‌مه‌د تۆفیق وردی نادرووه‌ته مه‌هاباد و له‌ڕۆژنامه‌ی كوردستاندا بڵاوكراوه‌نه‌ته‌وه و هه‌ندێكیشیانی له‌دوای گه‌رانه‌وه‌ی وردی له‌پاش ڕووخانی كۆماره ساواكه‌ی كوردستان له‌په‌ڕتوكێكدا بڵاوكرانه‌ته‌وه و ئاماژه به‌وه كراوه، كه ئه‌‌‌حمه‌د ئاكۆ كۆی كردوونه‌ته‌وه.

له تۆماره ده‌ستنووسه‌كه‌ی ئه‌حمه‌د ئاكۆ دابه‌شێك له‌به‌یته‌كه‌ی عه‌لی به‌رده‌شانی بۆ "ئه‌وره‌‌حمان پاشای بابان" به‌م جۆره هاتووه:

ئه‌زم عه‌لی به‌رده‌شانی
به‌ندێ ده‌ڵێم به‌زوبانی
له‌به‌ندێم نه‌بێ گرانی
مه‌دحی پاشای كوردستانی.
پاشا چی بوو زێده پاشا
شایه‌د ڕۆم و قزڵباشه‌
هه‌ڕچه‌نده ده‌هاتنه ته‌ماشا
مه‌ردی چاك ئه‌وره‌حمان پاشا.

پاشای بابان جیهانگیری
ڕه‌نگ ڕۆسته‌می زاڵی پیری
ته‌حا ‌به‌ڕاوو ته‌گبیری
ڕانابوێری به‌زه‌لیلی
نانی ده‌ستێنی به‌شیری

به‌شیر ئه‌بێ ئیش پێك نایه
به‌وه‌ڵڵایی و به‌بیلایی
یاخی ده‌بم له‌به‌غدابێ
ناچمه سه‌فه‌ری له‌حه‌سایه‌!!!

حاجی باقی

مامۆستای خه‌باتگێڕ و زانای لێهاتووی بیركاری "حاجی باقی حاجی ساڵحی مه‌نگۆڕ" له‌ ساڵی 1924دا له شاری كۆیه، شاری وێژه‌ و هونه‌رو خه‌باتی كوردایه‌تی چاوی ژیانی هه‌ڵهێناوه و له پایزی ساڵی 1931دا له قوتابخانه‌ی سه‌ره‌تایی كۆیه خراوه‌ته به‌ر خوێندن و هه‌موو پۆله‌كانی ئه‌و قۆناغه‌ی به زیره‌كی بڕیوه و له پۆلی شه‌شه‌م به پله‌یه‌كی به‌رز و به‌ یه‌كه‌می ده‌رچوو و له به‌غدا له كۆلیژی مه‌لیك فه‌یسه‌ڵ‌ پۆله‌كانی ناوه‌ندی و ئاماده‌یی بڕیوه كه وانه‌ی خوێندنیان هه‌موو به زمانی ئینگلیزی بووه.

له ساڵی خوێندنی 1944-1945 چووه‌ته قوتابخانه‌ی به‌رزی مامۆستایان "دارالمعلمین العالیه" كه ئێستاكه بووه‌ته كۆلێژی په‌روه‌رده و له ماوه‌ی خوێندنه‌كه‌ی له‌و قوتابخانه‌ به‌رزه‌دا دۆستایه‌تی گیانی به گیانی له‌گه‌ڵ به‌ڕێزنا مامۆستا "مسته‌فا حه‌سه‌ن شه‌عبان" كه ئێستا ماوه‌و خوا ته‌مه‌نی درێژبكات و شاعیری نوێخوازی ئێراقی "به‌در شاكر ئه‌لسه‌یاب" خوالێخۆش بووه و چه‌نده جار له‌گه‌ڵ به‌در شاكر له‌سه‌ر هه‌ڵوێستی ڕامیاری چه‌پڕه‌وییان گیراون.
مامۆستا حا‌‌جی باقی له دوا ساڵی خوێندنه‌كه‌ی دیسان ده‌گیرێ و كاتێك ئازادی ده‌كه‌ن 20 ڕۆژی ده‌مێنێ بۆ تاقیكردنه‌وه‌ی كۆتایی ساڵ هه‌ر چۆنێك بێت ڕێگه‌ی پێده‌د‌‌ه‌ن به‌شداریی له تاقیكردنه‌وه‌كان بكات، چونكه یه‌كجار زیره‌ك بووه له بیركاریی بۆیه به كۆششێكی كه‌م، به پله‌یه‌كی به‌رز ئه‌و به‌شه‌ی بیركاریی له حوزه‌یرانی 1948دا ته‌واو كردووه‌ و بڕوانامه‌ی به‌ كالۆریۆسی له زانستی بیركاریی وه‌رگرتووه‌.
له پایزی ئه‌و ساڵه‌ی 1948دا له دواناوه‌ندیی هه‌ولێر به مامۆستای وانه‌ی بیركاری دامه‌زاروه و له ناو قوتابی و مامۆستایاندا ڕێزێكی زۆری بووه، به‌ڵام لێ نه‌ماوته‌وه‌ بۆ ساڵی 1949 له سه‌ر هه‌ڵوێستی نیشتیمانپه‌روه‌ریی گیراوه و كه به‌ربووه دووریان خستۆته‌وه بۆ‌شاری فه‌للوجه له پارێزگاری ڕومادی و له‌ویش ماوه‌یه‌ك له كۆمپانیای نه‌وتی ئێراق له كه‌ركووك به مووچه‌ خۆری كارتی كاری كردووه تاكو شالیاری په‌روه‌رده پێویستی به مامۆستای بیركاریی بووه، ئه‌وجا گه‌راندوویه‌تیه‌وه سه‌ر كار، به‌ڵام نه‌یهێشتووه له هه‌ولێر بێ و چووه له دواناوه‌ندی سلێمانی بووه به مامۆستای بیركاریی و له‌به‌ر دڵسۆزیی بۆ پیشه‌ی مامۆستایی و هه‌ڵوێستی نیشتمانپه‌روه‌ریی له شوباتی 1962دا به نوێنه‌ری مامۆستایانی سلێمانی هه‌ڵبژێردراوه له‌گه‌ڵ د‌ه‌سته‌یه‌كی دیكه‌ بۆ به‌شداریی كردن له كۆنگره‌ی چواره‌می سه‌ندیكای مامۆستایانی كۆماری ئێراق و ڕۆڵێكی زۆری بووه له چه‌سپاندنی داواكارییه‌كانی مامۆستایانی كورد له بواری خوێندن به زمانی كوردی كه كوردستانی ئێراقدا له 1963.07.04دا به‌شداریی له خولێكی هاوینه‌ی فیزیای له به‌غدا كردووه‌و له 1963.01.10دا له‌سه‌ر چالاكی ڕامیاری له‌سلێمانی گیراوه‌ و خراوه‌ته گرتووخانه‌و له 1963.05.15دا به‌ربووه‌و گه‌ڕاوه‌ته سلێمانی.
مامۆستا حاجی باقی له گوتنه‌وه‌ی وانه‌كانی بیركاری و فیزیادا گه‌لێك سه‌ركه‌وتوو بوو، به‌مه‌ش جێگه‌ی خۆی له نێو دڵی قوتابیانی كردبووه، جگه له زانسته فراوانه‌كه‌شی پیاوێكی گه‌لێك قسه‌ خۆش و ڕۆ‌ح سووك بوو.
له كاتی ده‌ست پێكردنه‌وه‌ی شه‌ڕ له كوردستان له ڕۆژی 1963.06.09دا به فه‌رمانی زه‌عیم سدیق مسته‌فای سه‌ركرده‌ی سوپای پارتی به‌عسی فاشی له ئۆردووگای سلێمانی به‌بێ گوێدانه‌ پایه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و زانیاریی شه‌هید كرا و هه‌ر له‌ ناو ئه‌و ئۆردووگایه شوومه‌دا له گۆڕێكی به كۆمه‌ڵ له‌گه‌ڵ‌ 82 نیشتمانپه‌روه‌ری دیكه‌ی كورد نێژرا و به‌م جۆره لاپه‌ڕه‌ی ژیانی زانایه‌كی په‌روه‌رده‌ كاری كورد تا هه‌تایه پێچرایه‌وه.

عه‌بدول مه‌جید لوتفی

نووسه‌ری گه‌وره‌ی كوردی به عه‌ره‌بی نووس عه‌بدولمه‌جید لوتفی كوڕی عومه‌ر كوڕی عه‌بدولڕه‌حمان كوڕی محه‌مه‌د له ڕۆژی 1905.06.30دا له شاری خانه‌قین له بنه‌ماڵه‌ی "خه‌ڵووزی" له‌دایكبووه.
ناوی ئه‌و بنه‌ماڵه‌یان له ئمانی عه‌ره‌بی بووه‌ته‌ "خلوصی"، چونكه ئه‌وانه به "خه‌ڵووزی"‌، واتا خه‌ڵووز فرۆش ناسراون، باوكی له جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانیدا شه‌هید كراوه، ئه‌میش خوێندنی دواناوه‌ندی له به‌غدا ته‌واوكردووه و له‌و شاره ژیاوه بۆیه نووسینه‌كانی به‌ عه‌ره‌بی بوون.
بنه‌ماڵه‌ی "خه‌ڵووزی" گه‌لێك زانا ونووسه‌‌ری لێهاتووی لێ هه‌ڵكه‌وتووه.

"عه‌بدولعه‌زیز خلوصی"ی برا گه‌وره‌ی دادوه‌رێكی ناسراو بووه و دادگایی كردنی تاوانبارانی به‌زمانی كوردی كردووه خۆیشی وێژه‌ناسێكی گه‌وره و چیرۆكنووسێكی ڕاسته‌قینه‌ی بووه، دكتۆر "صفاء خلوصی"ی برازای پڕۆفیسۆرێكی زانا و مامۆستایه‌كی لێهاتووی زانكۆ بووه و له زانكۆ‌كانی به‌غدا و ئۆكسفۆرد وانه‌ی گوتۆته‌وه و باشترین وه‌رگێڕ بووه له ئینگلیزیه‌وه بۆ عه‌ره‌بی و به‌پێچه‌وانه‌وه‌ش.
عه‌بدولمه‌جید بۆ وێژه‌ و نووسین و په‌رتووك دانان خوڵقابوو، تا له ژیاندا بووه 19 په‌رتووكی به‌نرخی چاپ و بڵاوكردۆته‌وه، به‌ڵام كاتێك كه له ڕۆژی 1992.10.27دا له‌شاری به‌غدا كۆچی دواییكرد، نزیكه‌ی 190 په‌رتووكی ده‌سنووسی له‌پاش به‌جێما و هه‌ندێك له‌و ده‌سنووسانه‌ی به‌زمانی كوردین و چونكه زمانه‌كانی كوردی و عه‌ره‌‌بی و توركی و به‌چاكی ده‌زانی بۆیه چه‌ند په‌رتووكێكیشی له‌زمانی توركی وه‌رگێڕایه‌ سه‌ر زمانی عه‌ره‌بی به‌زمانی كوردیش كه‌م كه‌مه نووسین و هۆنراوه‌ی چوارێنی هه‌بوو.
عه‌بدولمه‌جید لوتفی له‌پاڵ چیرۆك و ڕۆماننوسیشه‌وه شاعیرێكی هه‌ست ناسك بوو، دیوانێكی هۆنراوه‌یی هه‌یه به‌زمانی كوردی و زۆربه‌ی هۆنراوه‌كانی چوارینن و تام و چێژی چوارینه‌كانی بابه‌تاهیری هه‌مه‌دانیان لێدێ و ده‌توانین بڵێن یه‌كه‌مین وێژه‌ناس بووه له ئێراق و له‌ كوردستان په‌خشانه هۆنراوه‌ی له سییه‌كانی سه‌ده‌ی بیسته‌مه‌وه نووسیوه، له چیرۆكنووسیشندا هاوتای جه‌عفه‌ر ئه‌لخه‌لیلی و زه‌نوون ئه‌یوب بووه، عه‌بدولمه‌جید لوتفی ته‌‌مه‌نێكی باش ژیاو 87 ساڵ له ژیاندا ململانێی له‌گه‌ڵ كێشه‌كانی كۆمه‌ڵه‌كه‌یدا ده‌كرد و هه‌رده‌م له‌گه‌ڵ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ی كورد بوو له چوارچێوه‌ی ئێراقدا له هه‌موو چالاكییه‌كانی ڕۆشنبیری و زانستی كورددا به‌شداریی ده‌كرد و له كۆنگره‌ی دووه‌می مامۆستایانی كورد له شه‌قلاوه له نێوانی 15-17ی ئابی 1960 به‌شداریی كرد و گه‌لی پێشنیازی له‌باره‌ی زمان و مێژوو وێژه‌یی كودری پێشكه‌ش به گۆنگره‌كه كرد و په‌سندكران هه‌ستی نه‌ته‌وه‌یی پاڵی پێوه‌نا و ڕاسپارده‌ی كرد، كه پاش مه‌رگی ته‌رمه‌كه‌ی ببڕێته‌وه بۆ خانه‌قین تاكو له كوردستان له گۆڕستانی "باوه‌ڕ مه‌حموود" له سه‌ر ڕووباری ئه‌ڵوه‌ند بنێژرێ هه‌تاكو خه‌ڵكی بزانن، كه ڕۆڵه‌یه‌كی دڵسۆزی كورد بووه ده‌بێ ئه‌و ڕاستیه‌ش بووترێت، كه گرنگی وێژه‌ی عه‌بدولمه‌جید لوتفی له زۆربه‌ی به‌رهه‌مه‌كه‌ی نییه، به‌ڵكو چۆنێتی پته‌وی بابه‌ته‌كانیه‌تی، چونكه له هه‌موو كاره وێژه‌ییه‌كانیدا یه‌كسانی و ئاشتی و برایه‌تی داوا ده‌كرد و له دژی سته‌م و زۆرداری بوو، هه‌ندێ له كاره وێژه‌كانی وه‌رگێردراته‌ سه‌ر زمانی ڕووسی و ئیسپانی و فه‌ڕه‌نسی و ئینگلیزی و ته‌نانه‌ت ڕۆژهه‌ڵاتناس و ڕه‌خنه‌گرێكی ڕووس به‌‌بۆنه‌وه‌ی كۆچی دوایی ئه‌م وێژه‌ مه‌زنه گووتوویه‌تی "گۆركی ئێراق" كۆچی دواییكرد.

محه‌مه‌د ئوزون

ڕۆژی پێنج شه‌ممه، ڕێکه‌وتی 2007.10.11 نووسه‌ری کوردی کوردستانی باکوور "محه‌مه‌د ئوزون" له‌شاری "دیاربه‌کر" (ئامێد) له ته‌مه‌نی 54 ساڵیدا کۆچی دواییکرد، ئه‌ویش پاش ململانه‌یه‌کی دوورودرێژ له‌گه‌ڵ نه‌خۆشی شێرپه‌نجه‌دا.
هه‌روه‌ك‌ سه‌رچاوه هه‌واڵییه‌کان بڵاویانکرده‌وه، ئوزون پاش تێکچوونی ته‌ندروستی دوێنی بۆ نه‌خۆشخانه گوێزرایه‌وه و له‌وێش له ده‌ووروبه‌ری کاژمێر هه‌شتی به‌یانی به‌هۆی ناهه‌مواری ته‌ندروستییه‌وه گیانی له‌ده‌ستدا.

پێش ساڵ و نیوێك له‌مه‌وبه‌ر "محه‌مه‌د ئوزون" دووچاری نه‌خۆشی شێرپه‌نجه‌ی گه‌ده هاتبوو و ئه‌وه‌ش له‌لایه‌ن پزیشکانی سوێدییه‌وه ئاشکرا کرا. ناوبراو له مانگی ته‌مموزی ڕابردوودا بۆ شاری "دیاربه‌کر" گه‌ڕایه‌وه و بڕیاره لاشه‌که‌شی ڕۆژی شه‌ممه، ڕێکه‌وتی 2007.10.13، له‌و شاره بنێژرێت.
"محه‌مه‌د ئوزون" له‌ساڵی 1953 له‌شاری "Siverek/Sanliurfa" له‌دایکبووه. له‌پاش کوته‌دای سه‌رباز‌ی له 1971.03.12 چه‌ندین له چه‌پڕه‌وه‌کان و کورده‌کان خرانه به‌ندنیخانه‌وه. ئوزون له‌ته‌مه‌نی 18 ساڵیدا له 1972.03.03 له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتدارانی سه‌ربازی تورکییه‌وه ده‌خرێته گرتووخانه‌وه.
نووسه‌ری ناوبراو له گرتووخانه‌دا به چه‌ندین که‌سانی دیکه ئاشنا ده‌بێت، له‌وانه‌ش "Musa Anter" و "Mehmed Emin Bozarslan". هه‌ر له به‌ندینخانه‌ ئوزون فێری نووسین و خوێندنه‌وه‌ی زمانی کوردی ده‌بێت و په‌یوه‌ندی به‌هێز له‌گه‌ڵ کورده‌کانی چینی ناسراودا په‌یدا ده‌کات.
هه‌رچه‌نده پێشتر ئوزون سزای هه‌شت ساڵ به‌ندکردنی به‌سه‌ردا سه‌پێنرا بوو، به‌ڵام له‌ساڵی 1974دا به‌ر بڕیاری لێبووردن ده‌که‌وێت و ئازاد ده‌کرێت.
پاش ئازادکردنی له گۆڤاری "ڕزگاری" ده‌ستبه‌کار ده‌بێت و له‌سه‌ری دووباره له‌ساڵی 1976دا به‌ند ده‌کرێته‌وه، چونکه ڕۆژنامه‌ی ناوبراو سه‌ر به به‌رهه‌ڵستکارانی ڕژێمی سه‌ربازی تورکی بووه.
به‌ڵام پاش نۆ مانگ له‌به‌ندکردن ئوزون له گرتووخانه هه‌ڵدێت و ڕێگای سوێد ده‌گرێته‌به‌ر و له‌وێش وه‌ك په‌ناهه‌نده‌یه‌ك وه‌رده‌گیرێت. هه‌ر له‌ سوێد ئوزون به دیداری چه‌ندین کوردی هه‌ڵهاتووی پارچه‌کانی دیکه‌ی کوردستانی گه‌وره شاد ده‌بێت، له‌وانه‌ش "جگه‌رخوێن"، "عوسمان سابیر"، "حه‌سه‌ن هیشار"، "نوره‌تین زازا" و "ئیبراهیم ئه‌حمه‌د".
ئوزون له‌سوێد له‌سه‌ر نووسینی به‌زمانی کورد به‌رده‌وام ده‌بێت و ستوونێك له‌سه‌ر ڕووپه‌ری ڕۆژنامه‌ی "Dagens Nyheter"دا بڵاوده‌کاته‌وه.
بۆ ماوه‌ی 28 ساڵ ئوزون له‌ وڵاتی سوێد ژیانی به‌سه‌رده‌برد، به‌ڵام له‌ساڵی 2005دا بۆ ئه‌سته‌نبول ده‌ڕوات و ماوه‌یه‌ك له‌و شاره ژیان به‌سه‌ر ده‌بات، بۆ نووسینی دواهه‌مین کاری وێژه‌یی بۆ سوێد ده‌گه‌ڕێته‌وه. به‌ڵام ناتوانێت ئه‌و کاره‌ ته‌واو بکات. چونکه پزیشکانی سوێدی له ئایاری 2006دا پاش پشکنین بۆیان ده‌رده‌که‌وێ، که ئوزون تووشی شێرپه‌نجه‌ی گه‌ده هاتووه. پاش وه‌رگرتنی چه‌ند چاره‌سه‌رێك له‌گه‌ڵ خێزانه‌که‌ی بۆ شاری "دیاربه‌کر" ده‌گه‌ڕێته‌وه و له‌وێش ماڵئاوایی له‌ژیان ده‌کات.
ئه‌و ساته‌ی ئوزون له ئه‌سته‌نبول چه‌ندین جار دووچاری هه‌ڕه‌شی پارتی کرێکارانی کوردستان (په‌که‌که‌) هاته‌وه. چونکه ناوبراو له‌ته‌ك ڕه‌خنه‌گرتن له‌ هه‌ڵوێستی تورکیا به‌رامبه‌ر کورده‌کانی کوردستانی باکوور، ڕه‌خنه‌ی توندی له‌کاره توندوتیژه‌کانی پارتی کرێکارانی کوردستان ده‌گرت.
نووسه‌ری ناوبراو له‌پاش خۆی نزیکه‌ی 15 ڕۆمانی و چه‌ندین نووسینی وێژه‌ و ڕامیاری به‌جێهێشتووه.
یه‌که‌مین ڕۆمانی به‌ناوی "تۆ" بوو، ئه‌وه‌شی له‌ساڵی 185دا بڵاوکرده‌وه و ڕۆمانی "ڕووناکی وه‌ك خۆشه‌ویستی و تاریکی وه‌ك مردن" به‌یه‌كێك‌ له هه‌ر جوانترین ڕۆمانه‌کانی داده‌نرێت.
"محه‌مه‌‌د ئوزون" به داهێنه‌ری وێژه‌ی کوردی مۆدێرن داده‌نرێت. له 28 ساڵه‌ی به‌سه‌ربردنی ژیان له وڵاتی سوێد نووسه‌ری کوردی کۆچکردو حه‌وت ڕۆمان و یه‌ك هۆنراوه‌ی به‌زمانی کوردی بڵاوکردۆته‌وه. بێجگه له‌زمانی کوردی به‌هه‌ردوو زمانی تورکی و سوێد نووسراوی دیکه‌ی بڵاوکردۆته‌وه. له‌ته‌ك ئه‌ندامێتی یه‌کێتی نووسه‌رانی سوێد، ئه‌ندامی یانه‌ی ".P.E.N"ی سوێدی بووه.

به‌خاك سپاردن

نووسه‌ری کوردی به‌ناوبانگ ڕۆژی شه‌ممه، ڕێکه‌وتی 2007.10.13 له‌شاری "دیاربه‌کر" به‌ئاماده‌بوونی "Sinan Çetin" (ئه‌کته‌ری تورکی و به‌رهه‌مهێنه‌ری فیلم)، "Ferhat Tunç" (گۆرانبێژی کوردی)، "Ahmet Türk" و "Akın Birdal" و "Osman Baydemir" و "Nurettin Demirtaş" و " Selahattin Demirtaş" (ئه‌ندامانی DTP)، و "Orhan Miroğlu" (ناسراوێکی بواری ڕامیاری تورکی)، "Şerafettin Elçi" (ناسراوێکی بواری ڕامیاری تورکی) و "Yaşar Kemal" (نووسه‌ری به‌ڕه‌چه‌ڵه‌ك کورد) به‌خاکی کوردستان سپێدار. له‌م به‌خاك سپاردنه‌شدا وتاری ماته‌مینی به‌هه‌ردوو زمانی کوردی و تورکی خوێندرایه‌وه، هاوکات ئافره‌تان به‌زمانی کوردی لاوانه‌وه‌یان به‌سه‌ر نووسه‌ری کۆچکروودا چڕاند.
"ئۆرهان پاموك"، خاوه‌نی خه‌ڵاتی نۆبێل بۆ وێژه‌، له شاری نیویۆرك له دیمانه‌یه‌کی کورت له‌گه‌ڵ ڕۆژنامه‌ی "Radikal" تورکیدا وتی:‌‌ "مردنی ئه‌و نووسه‌ر زۆر دڵته‌نگی کردم ... خوێن له‌ناخم ده‌چۆڕێت... نه‌یانزانی نرخ بۆ کاره‌کانی دابنێن؛ زیاتر ئه‌شکه‌نجه‌یان ده‌دا. به‌ڵام من دڵنیام، که خوێنه‌رانی کورد و تورك په‌ڕتووه‌کانی محه‌مه‌د به‌زیندویی ده‌هێڵنه‌وه."

به‌رهه‌مه‌کانی ئوزون
- Tu
- Rojek ji rojên Evdalê Zeynikê
- Mirina Kalekî Rind
- Siya Evînê
- Destpêka Edebiyata Kurdî
- Antolojiya Edebiyata Kurdî
- Bîra Qederê
- Ziman û Roman - Weşanên Nûjen
- Ronî Mîna Evînê Tarî Mîna Mirinê
- Hawara Dîcleyê
- Ruhun Gökkuşağı (به تورکی)
- Hêz û Bedewiya Pênûsê Weşanên Nûdem
- Zincirlenmiş Zamanlar Zincirlenmiş Sözcükler (به تورکی)
- Dengbêjlerim (به تورکی)
- Nar Çiçekleri (به تورکی)

ئۆسمان سه‌بری

  
نووسه‌ری لێهاتوو و شاعیر و خه‌باتگێڕی ناوداری كورد "ئۆسمان سه‌بری" له 1994.10.10دا له‌ شاری دیمه‌شق كۆچی دواییكرد دوای ئه‌وه‌ی، كه زنجیره‌یه‌ك په‌ڕ‌تووكی به‌نرخی به‌ زمانی كوردی و پیتی لاتینی به‌چاپ گه‌یاند، كه ئه‌مانه‌ی خواره‌وه به‌شێكن له‌وبه‌رهه‌مانه‌ی:
1. ئه‌لفبای كورد - له‌ساڵی 1955دا له دیمه‌شق چاپی كردووه
2. ئاپۆ
3. دردێن مه
4. باهۆز (دیوانی هۆنراوه‌)‌ له‌ساڵی 1965دا له دیمه‌شق چاپكراوه
5. چار له هه‌نگ (چوار قاره‌مان) له‌ساڵی 1984دا له دیمه‌شق چاپكراوه

ئه‌م نووسه‌ر و شاعیره خه‌باتگێڕه‌ی كورد له‌ساڵی 1905دا له گوندی (نارنجی)ی سه‌ر به‌ شاری مێردین له كوردستانی باكوور چاوی ژیانی هه‌ڵێناوه خوێندنی سه‌ره‌تایی و ناوه‌ندی له دیاربه‌كر شاره‌كانی دیكه‌ی كوردستانی توركیا ته‌واوكردووه له‌ساڵی 1925دا به‌شداری له‌ شۆڕشه‌كه‌ی شێخ سه‌عیدی پیران كردووه، به‌ڵام چونكه لاوێكی تازه پێگه‌یشتوو بووه، به به‌ر هه‌ڵمه‌تی گرتن و كوشتن نه‌كه‌وتووه.

له‌گه‌ڵ له‌سێداره‌دانی شێخ سه‌عید و هه‌ڤاڵانی هه‌ستی نه‌ته‌وه‌یی پتر به هێزبووه پتر كه‌وتووه‌ته چالاكی ڕامیاری و كه، زانی له توركیا جێی نابێته‌‌وه، خۆی و شه‌ش له‌ براكانی ڕوو ده‌كه‌نه سووریا له شاری دیمه‌شق نیشته‌جێ ده‌بن، سه‌یدا ئۆسمان سه‌بری له‌گه‌ڵ ده‌رچواندنی گۆڤاری (هاوار) له‌لایه‌ن میر جه‌لاده‌ت به‌درخانه‌وه له‌ 1932.05.15دا له دیمه‌شق بووه‌ته نووسه‌رێكی سه‌ره‌كی ئه‌و گۆڤاره‌ و گه‌لێك وتاری به‌نرخی له‌سه‌ر نوسینی كوردی به‌لاتینی تێدا نووسیوه و كاتێكیش، كه میر جه‌لاده‌ت گۆڤارێكی تریش به‌ناوی (ڕوناهی) هه‌ر له دیمه‌شق له‌ساڵی 1942دا ده‌رچوواند و تاكو ساڵی 1945 به‌رده‌وام بوو، له ده‌رچوون، مامۆستا ئۆسمان سه‌بری وتار و شیعری پته‌و‌ی به‌لاتینی تێدا بڵاوكردۆته‌وه به‌م جۆره مامۆستای خه‌ماڕه‌نگین یه‌كێك بووه له نووسه‌ره ناوداره‌كانی كورد، كه په‌ره‌یان به‌نووسینی كوردی به‌پیتی لاتینی داوه‌و بنچینه‌ی ئه‌لف و بێی كوردییان ئه‌و ئه‌بجه‌دییه داناوه، له‌بواری خه‌باتی نه‌ته‌وایه‌تیش دا سه‌یدا ئۆسمان له‌ساڵی 1957 له‌گه‌ڵ خه‌باتگێڕی ناسراوی وه‌ك نوره‌دین زازاو ده‌سته‌یه‌ك له نیشتمانپه‌روه‌رانی كورد (پارتی دیموكراتی كورد)یان له‌سووریا دامه‌زراند و به‌م كاره ڕامیارییه‌ی میری سووریا پێ ته‌نگاو بوو و چه‌ند جار ئه‌و تێكۆشه‌رانه‌ی گرت و ده‌ست به‌سه‌ریكردن مامۆستا ئۆسمان له‌ژیانی ڕامیاریدا 18 جار گیراوه و ئه‌شكه‌نجه‌ دراوه و  له‌وانه دووجار له توركیا دوو جار له ئێراق و جارێك له لوبنان و 13 جاریش له سووریا گیراوه و له ڕۆژی 1960.08.08دا له‌گه‌ڵ "نوره‌دین زازا" و "ڕه‌شید ‌حه‌مۆ" له‌سه‌ر خه‌باتی ڕامیاریان وه‌ك سه‌ركرده‌ی پارتی فه‌رمانی له‌سێداره‌دانیاندار، به‌ڵام نووسه‌ر و ڕووناكبیر كورد له ئه‌وروپا و ئێراق و لوبنان یاداشت و پڕۆتسۆیان پێشكه‌ش به‌جه‌مال عه‌بدولناسر كرد و داوای به‌ردانیان كردن و له ئه‌نجامی ئه‌و داواكارییانه‌ دوای ساڵێك به‌ندیی له ڕۆژی 1961.08.08دا ئازاد كران.
سه‌یدا ئۆسمان سه‌بری هه‌موو پارچه‌كانی كوردستان گه‌ڕاوه، دوای هاتنی بۆ دیمه‌شق نیشته‌جێ بوونی له‌و شاره‌دا، له‌ساڵی 1930دا په‌یوه‌ندی به "پارتی خۆییبوون"ه‌وه كردووه چالاكیه‌كی زۆری تێدا نوواندووه و به‌ناوی ئه‌و پارته‌وه سه‌ردانی كوردستانی باشووری كردووه و خۆی گه‌یاندۆته بارزان و له‌وێ له‌گه‌ڵ‌ مه‌لا مسته‌فای بارزانی كۆبۆته‌وه بۆ پته‌وكردنی په‌‌یوه‌ندی خۆیبیون به خه‌باتی كورد له كوردستانی باشووردا و هه‌ر به‌ناوی "خۆیبوون"یش سه‌ردانی كوردستانی باشووری كردووه و چه‌ند تێكۆشه‌‌ری ئه‌وێی چاوپێكه‌وتووه و ئه‌م كه‌سایه‌تییه له ژیاندا واتای ماندووبوونی نه‌زانیوه و تا دوا هه‌ناسه‌ی ژیانی هه‌ر له خه‌باتی بێ وچاندا بووه له پێناوی مافه نه‌ته‌وه‌ییه ڕه‌واكانی كورددا.

ملا احمد شلماشی معروف به ملا آواره سردشتی

بۆ داگرتنی(دانلۆد)کتێبی هۆنراوه‌ی تێکۆشه‌ر مه‌لا ئاواره-نووسینی کەریم دانشیار لێرەدا کرتە

 (کلیک ) فەرموون

---

ژیانی مەلا ئاواره ی سردشتی

مەلا ئاوارە نازناوی مەلا ئەحمەد، کوڕی مەلا موحەممەد ئەمینی ھەمەوەند، خەڵکی گوندی شەڵماشی لای سەردەشتە، ساڵی ١٣٥٣ ک.م ھاتە دنیا و لای باوکی خوێندنی دەسپێکرد و پاشان چووە ناو جەرگەی فەقێیان و لە گوندێکەوە بۆ گوندێکی تر و لە قوتاخانەیەکەوە بۆ قوتابخانەیەکی تر، زۆر شوێن و ناوچەی کوردستان گەڕا و بە شێلگیرییەوە خوێندی و بوو بە مەلا.

ئاوارە مرۆڤێکی ھێژا، ئاگا، دیندار، خاوەن ھەستی نەتەوایەتی و خەڵکدۆست بووە کە ھەر لە کاتی خوێندنەوە، بینینی نابەرامبەری و حاڵ و باڵی دڵتەزێنی بێدەستان و زۆربێژی و خەڵک رووتاندنەوەی دەسەڵاتداران، ئازاری دەدا و سەرەنجام لێبڕا بە ھەموو گیانیەوە، بۆ نەھێشتنی ئەم کارەساتە تێکۆشی و بەم جۆرە چووە ناو حیزبی دیموکراتی کوردستانەوەو ساڵی ١٣٨٧ ک.م لەگەڵ چەند ئەندامی کارای تری حیزبدا گەڕاوە رۆژھەڵات و و لە ناوچەی موکریان، بە تایبەت دێھاتی دەوروبەری سەردەشت و بانە و ئالان و چەند شوێنێکی تر، کەوتە گەڕان و و دانیشتن لەگەڵ خەڵکی چەوساوە و تێگەیاندنیان لە ھۆی دواکەوتنیان و ئاشنا کردنیان لەگەڵ بەرنامەی حیزبدا.[١]

---

سەردێڕی شێعرەکانی مەلا ئاوارەی سەردەشتی

۰ هاواری توتنه وانیکی نا و چه سردشت ۱۰۲ بیت

۰بخو ینه وه و ئالان بناسه ۵۰ بیت

۰مو و چه کانی بیژ وه ۴۱ بیت

۰کوردم و کوردستانم ده وی ۵۲ بیت

۰لایی لایی دایکیکی دلسوز بو کورپه ساوایه که ی۲۵ بیت

۰ رهش بگیری۶۹ بیت

---

 نمونەیەک لە شێعرەکانی مەلا ئاوارە

تو و تنه وانیکی هژارم           بی خانو و زهوی و زارم

بی پول و باغ و بزن ومه ر       دورم له خیر نزدیک له شه ر

منا لم روت و برسیه            ژیانم پر مه ترسیه

قه رزارم و ده رده دارم          شهر مه نده ی خه لکی دی و شارم

روم نیه بچمه نیو خه لک       بی به رگ و پیلاو و بی که لک

خه لکی پی وایه ته مبه لم      بی که سپ و کارو چه په لم

به لام چبکه م چاره رشم         خه ر ما نم  زوره و بی به شم

هه ر کات گوتیان سه ری ساله     واده ی جوت و کشت و کاله

خوم و خیزانم گوره و بچو ک         راده په رین وه ک هه لو ک

هه ل ده به زین لیره و له وی       به لکوو کاریکمان ده س که وی

یا قوره کاری خشت برین           یا جوته و زه وی  هه لدرین

---

نمونەیەکی تری شێعری مەلا ئاوارە بۆ منداڵەکەی

روله کورپه که م ئارامی گیانم      خونچهی گولزاری باغچه ژیانم

جگه ر گو شه که م به رهه می ژینم     سه ر و ه ت و مالم ئایین و دینم

هیزو ته و ژ مم بینای چاوانم       هاو ده نگی به زمی روژ و شه وانم

روله گیان مه گری مه گره به هانه    بنو دره نگه به ری بی یانه

                              هه ی لا یه لایه کورپه ی ساوایه

                              کویر بی  ئه و چاوه ی به تو هه لنایه

هه ر چه ن تو دگری جه ر گم که با به            من بو تو چونم توش بو من وابه

تو شا گولی جوان من پاسه وا نم                  نازت ده کیشم هه تا ده توانم

دایک ئه و کاته ی دلی ده سره وی          که کورپه ی ساوای بی خه م وه ر که وی

یان به بزه ی لیو به خه نده ی زاری         ئا لو گوریان کا  گریان و زاری

                                 هه ی لا یه لا یه کورپه ی ساوایه

                                 قه ضات له گیانم تا قا نه ی دایه

هه تا ئیستا که مندالی و ر دی               خه لف و نه مامی بیستانی کوردی

شلکی.ناسکی نه ت داوه بای بالی          ده رت نه کردوه پرو خه ت و خال

بی زمان.بی بیر.بیهوش و طاقه ت            خه مبارم ده که ی به  گریه و زاقه ت

به لام به هیوای دواروژم ساده ی              نه که ی رو له گیان ره نجم به سا ده ی

                                   هی لایه لایه کورپه ی سا وایه

                                   دایه ت ماندو ه بوچ خه وت نایه

هیو ام زور پیته وه ک باب و کاکت          ببیه سر ر بازی نه ته وه و خاکت

به خیوت ئه که م به گیان و به دل           نه که ی بترسی و له هیچ بکه ی سل

زانا و خوینده وار چاوو دل تیربی             روژی ته نگانه پلنگ و شیر بی

لا ویکی گورج  و خا وه ن هوش و بیر      نه ترسی له به ند له کوت و زنجیر

                                    هه ی لایه لایه  روله لای لایه

                                    کور په م دواروژ  لاوی ئازایه

به م چه شنه ده ریان په راندم               به رهه می سالیان فراندم

به دزی خاوه ن قرض و ئه رباب               بی پول قا وه چی و که باب

ملم بونا   به  لا ر ه وه                          ده ر که و تم له ناو شاره وه

بو چاوی پر    گریانه وه                         به دلیکی زور بریانه وه

ها تمه وه ناو خاوو خه یزان                   وه ک بارانی گه لا ریزان

فرمیسکی روتی و هه ژاری                  له چاوی گشتمان ده باری   

 

---

زندگی نامە ملا آوارەی سەردشتی ‌‌

ملا احمد فرزند ملا محمد امین هموندی شلماشی سال ۱۳۱۲ شمسی در روستای شلماش حو مه سردشت دیده به جهان گشود قران مجید و کتا بهای ناگهانی و اسماعیل نامه و کتاب های متداول فارسی را نزد پدرش اموخت انگاه تحصیلات علوم عربی را در روستای خود ادامه داد سپس برای فراگیری بیشتر به روستای ( اوایی ) نزد ملا صا لح بیژ وه رفت ایشان نیز در راه فراگیری علم متحمل مشقات فراوانی شد ان مرحوم در زمینه های سیاسی فرهنگی و تاریخی و شعر نیز علاقه وافری در خود کشف نموده بود بر همین اساس از همان اغاز علیه رژ یم طا غوتی شاه و خوانین منطقه به مبارزه بر خواست ایشان همیشه تحت تعقیب نیرو های دولتی بودند تا بالا خره بعد از مبارزه بسیاری به تاریخ ۹ شهریور ۱۳۴۷ شمسی طی یک اقدام غیر انسانانه دستگیر و در انظار مردم سردشت اعدام شد .

در جریان شورش مردم کرد عراق علیه حکومت عبدالکریم قاسم به شهر سلیما نیه عراق رفت و در انجا با توجه به افکار بلند و عمیق ملا اواره همراه برادران کرد علیه ظلم و ستم جنگید وی در سال ۱۳۴۳ شمسی به کردستان ایران بازگشت و با چند تن از کادر حزب دمکرات کردستان ایران شروع به فعالیت سیاسی در منا طق الان ـ باسک کو له سه ـ سویسنی علیه حکومت درباری کرد او علاوه بر مبارزه مسلحانه در زمینه شهر و ادب نیز تا ان زمان توانسته بود با تسلط بر زبان فارسی کردی عربی تجربیات زیادی بدست او رد . در کارهای کشاورزی به کشاورزان کمک می کرد در سال ۱۳۴۵ شمسی به کردستان عراق بازگشت ( تبعیدشد) در انجا با انقلابیونی چون سلیمان معین(فایق) اسماعیل شریف پور و عبدا لله معین اقدام به چاپ روزنامه (ارگان روز) کرد که برای بدست اوردن ازادی علیه شاه در ان مطالب چاپ می شد .

۲۲ شهریور ۱۳۴۵ با افراد نامبرده در منطقه الان کمیته مرکزی تشکیل دادند . در سال ۱۳۴۷ شمسی دوستان وی هر کدام به یکی از مناطق کردستان رفتند و اواره به تنهایی شروع به فعالیت سیاسی نمود بعد از مدت ۲۰ نفر از عوام به وی یوستند و مسئو لیت وی را سنگین تر کردند . تابستان سال ۱۳۴۷ شمسی چند تن از خود فروشان روستای (دیوالان) از منطقه سویسنی سردشت جهت حل اختلاف از ملا اواره دعوت می کنند که به روستای انان بیایید ملا اواره به همراه دو تن از یارانش( رحمان حه مه دی ـوه تمان چاوشین و ملا که چه (محمد احمدی)به روستای دیوالان می روند که مزدوران رژیم مواد بیهوشی در غذایی انها ریختند و انها را دستگیر می کنند خبر به یاران ملا اواره میرسد که انها نیز به معاصره ده می پردازند اما بعد از چند ساعت در گیری عقب نشینی میکنند ملا اواره و دوستانش را به (جلدیان) می فرستند و سر انجام در ۹ مرداد ۱۳۴۷ در شهر به همراه یارانش مام رحمان ملا که چه به شهادت می رسد و مزار این سه شهید در دامنه کوه گرده سور سردشت دفن شدند (( محل اعدام خری کانی ساردی))

---

1.↑ مێژووی ناودارانی کورد: بابە شێخ مەردۆخ رۆحانی "شیوا" وەرگێڕانی : ماجد مەردۆخ رۆحانی، بەرگی دووھەم ، لاپەڕەی ٨٣١، لە کتێبەکانی ئەکادیمیای کوردی، ھەولێر ، ٢٠١١ ز. چاپی یەکەم

٢.تاریخ مشاھیر کرد، جلد دوم : عرفا، علما، ادبا، شعرا

---

سپاس و ڕێز و پێ زانین بۆ خوشکی خۆشەویستم خاتوو بەیان لە شاری سەردەشت بۆ ناردنی ئەم بابەتە بۆ ئیمەیلی     [e-mail]     کتێبخانەی کوردی ئەوین

رائید ئایدن كێ بوو

بە هۆی کارەساتی دڵتەزێنی هەڵەبچەوە

دوای ئەوەی ژنەكەی رەتیكردەوە لەبارەی مێردەكەی قسە بۆ هاوڵاتی بكات، پەیامنێری هاوڵاتی هەوڵی زۆریدا تا لەزیاد لەسەرچاوەیەكەوە زانیاریی زۆرتر دەست بخات لەبارەی فڕۆكەوان (ئایدن مستەفا حەمید).

ئایدن لەبەر ئەوەی ئامادە نەبوو بۆمبی كیمیایی بەسەر شاری هەڵەبجەدا بەربداتەوە، سەدام حسێن‌و عەلی كیمیایی ملیان كرد بەپەتا. ٢٥ ساڵ تێپەڕی بەسەر كیمیایی بارانكردنی هەڵەبجەدا، هێشتا كورد وەكو پێویست ئاگاداری ئەو كەسە نیە باكی بەگیانی خۆی نەبوو لەبەر ئەوەی كورد نەكوژێ.

بنەماڵەكەی ئایدن پیربوون‌و سەریان نایەوە كەچی میللەتێك بەكارەساتی ئەوانی نەزانی. بڕیارە ئەمساڵ كورد خەڵاتیان بكات‌و رێزیان لێبنێ.

ئایدن كێ بوو

پەیامنێری هاوڵاتی هەوڵی زۆریدا تا لەڕێی هاوڕێ‌و ئاشناكانی ئایدن زانیاریی زۆرتر لەبارەی ئەو پیاوە پەیدا بكات، باش بوو زیاد لەچەند كەس هاوكارییان كردووە تا ئەو زانیارییانە دەست بخات.

  

ئایدن مستەفا حەمید ناسراو بەئایدنی فڕۆكەوان، ساڵی ١٩٥٧ لەشاری كەركوك لەدایكبووە، توركمانێكی شیعەی ئەو شارەیە، ساڵی ١٩٧٩ پەیمانگەی تەكنیكی كەركوك تەواو دەكات، دواتر بەكالۆریۆس دەخوێنێ لەبواری ئەندازیاری میكانیكی. هاوڕێكانی دەڵێن جیاواز لەپسپۆڕییەكەی خۆی ئارەزووی زۆری هەبووە بۆ فڕۆكەوانی.

هەروایكرد دوو ساڵ‌و شەش مانگ چووە خولێكی راهێنانی فڕۆكەوانی‌و لەژێر چاودێری چەندین راهێنەری بیانی. ساڵی ١٩٨٤ دەبێتە فڕۆكەوانێكی باش‌و  لەسوپای عێراقدا ناوبانگ پەیدا دەكات، بەڵام هەر بەهۆی فڕۆكەوانی ژیانی لێسەنرایەوە. ئایدن لەتەمەنی ٣١ ساڵیدا لەسێدارە درا. باوكی سێ كچ بوو، بەپێی زانیارییەكانی هاوڵاتی كچەكانی ئێستا لەوڵاتی توركیا دەخوێنن (جەدیم) یەكێك لەكچەكانی خوێندكاری دكتۆرایە لەزانكۆی ئەنقەرە.

ئایدن‌و هەڵەبجە لەڕۆژەكانی دوای ١٤/٣/١٩٨٨

ئەوكاتەی هەڵەبجە لەلایەن پێشمەرگەو سوپای پاسدارانی ئێرانی ئازادكرا، رژێمی سەدام حسێن تۆڵەیەكی جەرگبڕی دەوێ باشترین رێگە بۆ ئەوان بەردانەوەی بۆمبی پڕكراوە لەكیمیایی بەسەر شارەكەدا. عەلی حەسەن مەجید ئامۆزای سەدام‌و هەمەكارەی رژێمەكەی لەكوردستان حەوت فڕۆكەوان دەست نیشان دەكات بۆ ئەوەی كارەكە ئەنجام بدەن، ئایدن یەكێكە لەوان.

عەلی كیمیایی ئایدن رادەسپێرێ سەركردایەتی ئەو فڕۆكەوانانە بكات كە دەبێ هەڵەبجە بۆردمان بكەن، ئایدن هەر زوو رەتیدەكاتەوە، رەتكردنەوەیەك دواجار گیانی خۆی لەسەر دانا.

بەپێی قسەی كەسێكی ئاگادار كە لەئایدنی بیستووە ئەو قسانە چوون بەبەینی عەلی كیمیایی‌و ئایدندا. عەلی كیمیایی: بۆچی ئەو كارە ناكەیت؟ ئەوە ئەركەو دەبێ ئەنجامی بدەی؟ ئایدن: دەمەوێت سەرۆكی فەرماندە سەدام حسێن ببینم، داواكەی سەریگرت‌و ئایدنیان برد بۆ لای سەدام لەشاری بەغدا، سەدام‌و ئایدن ئەو قسانە دەكەن. ئایدن: جەنابی سەرۆك، ئەو میللەتە خێر لەخۆ نەدیوە هیچیان نیە تا بەوجۆرە كۆمەڵكوژ بكرێن نەدەوڵەتیان هەیە نە هیچ  كاتێك كیمیاباران دەكرێن ژن‌و منداڵ‌و پیاو تیا دەچن كە هیچ تاوانێكی نەبووە ئەوان چەندین خەونیان هەیە، گەورەیی بنوێنەو دەستبەرداری ئەم كارەبە. سەدام حسێن: ئەوە كێشەكەیە كورد خۆی هیچ نیەو داوای شتی زۆر دەكات، بۆیە پێویستە كۆمەڵكوژ بكرێن. ئەوەی قەبوڵی نیە ئەو كارە بكات ملی دەكرێت بەپەتی سێدارەدا.

دوای ئەو وتوێژە كورتەی سەدام‌و ئایدن، ئایدن دەگوازرێتەوە بۆ زیندان‌و بەدرێژایی شەش مانگ ئەشكەنجەو ئازار دەدرێت، جگەلەوەش داوای لێدەكەن ئەگەر بە كیمیابارانكردنی هەڵەبجە هەستێت، پلەی فڕۆكەوانی (رائید)ەوە دەكرێت بە (عەمید)، بەڵام ئەو كەسانەی لەنزیكەوە ئایدنیان لەزیندان بینیوە دەڵێن سوور بووە لەسەر هەڵویستی خۆیی‌و حزبی بەعسی بەتاوانبار وەسفكردووە، دوابەدوای ئەوە سزای لەسێدارەدانی بۆ دەرچووە. شەش مانگ دوای كیمیایی بارانكردنی هەڵەبجە، ئایدن لەمانگی (سێپتەمبەر- ٩/ ١٩٨٨) لەسێدارە دراو لەگۆڕستانی (موسەڵا) لەشاری كەركوك ئەسپەردەی خاك كرا.

بنەماڵەكەی: ئایدن دژی ئەنفال‌و كیمیاباران بوو

مەیسونە مستەفا خوشكی ئایدنەو نیشتەجێی (حەویجە) بوو رۆژی ٢/٨/٢٠١٢  كۆچی دواییكردووە لەتۆمارێكی دەنگیدا كە دەست پەیامنێری هاوڵاتی كەوتووەو چەند مانگ بەر لەمردنی لەبارەی ئایدنەوە قسەی كردووە دەڵێت ئایدن پیاوێكی ئاشتیخواز بووە.

«ئایدنی برام هەمیشە شۆڕشگێرو  ئازادییخوازەكانی خۆش دەویست، دژی كوشتنی ئینسان‌و ئەنفال‌و كیمیاباران بوو بەو گەنجیە ئامادەنەبوو بۆ پلەو پارە ویژدانی خۆی بفرۆشێ. بەمنداڵیش كاتێك یارییمان دەكرد دەمانوت تۆ گریمان پیاوكوژەكەی راستەوخۆ توڕە دەبوو دەیوت نا من پیاوە سواڵكەرەكەم پیاوكوژەكە پارەكەم لێ دەدزێ‌و هەڵدێت.

ئایدن روحێكی گەورەی مرۆڤدۆستی لەناخیدا بوو «مەیسونە لەتۆمارە دەنگیەكەدا وا دەڵێ. بڵێی كورد رێزم لێ بنێن؟ هاوزیندانییەكی ئایدن چیرۆكی ئەو ماوەیە دەگێڕێتەوە پێكەوەبوون لەگرتووخانە.

بەگوێرەی قسەی (نەجات نوری) بێ، ئایدن لەزیندان زۆر ورەی بەرزبووەو ئاسوودە دەركەوتووە سەرباری ئەوەی دڵنیابووە لەسێدارەش دەدرێت. نەجات ئێستا نیشتەجێی شارۆچكەی (یایچی)ــە 25 كیلۆمەتر لەباشووری كەركوكەوە دوورەو قسەی بۆ هاوڵاتی كردووە «ئایدن پێی وتم لەسەر ئەوەی ئامادە نەبووم كیمیابارانی شاری هەڵەبجە بكەم، خراومەتە زیندان ئەگەری زۆرە لەسێدارەیش بدرێم، كە تێكەڵاوییمان زۆر بوو گریام بۆ چارەنووسەكەی، كەچی ئەو بەپێكەنینەوە وتی نەجات بۆ دەگریت لەپێناوی ئاسودەیی ویژدانم سەربەرزم ئەگەر بمرم، دواینجار هاتە لام وتی بڵێی رۆژێك بێت ئەو نەتەوەی خۆم كردە قوربانی بۆی رێزم لێبنێن؟  كاتێ ماڵاوایی كرد پێكەوە زۆر گریاین».

نەجات نەیشاردەوە گلەیی زۆری لەمیللەتی كورد هەیە لەئاست لەبیركردنی ئەو كەسە خۆبەختكەرەی لەپێناو ئەوەی ئامادە نەبوو بیانكوژێ بۆخۆی كوژرا «دەبوو ئێستا رەسمی ئایدن لەهەڵەبجە هەبووایەو گەلی كورد ستایشی هەڵوێست‌و قوربانیدانی ئەویان بكردایە«.

 بەپێی قسەی چەند كەسێكی دیكە كە ئاگاداری ئەو فڕۆكەوانانەیە كیمیابارانی هەڵەبجەیان كردووە، بێ ئەوەی ژمارەیان دیاربێ دەوترێت فڕۆكەوانی كوردیشیان تێدابووە، هەرچەندە هیچ شوێنێك نەبوو راستی ئەو قسەیە بسەلمێنێ.

وەزارەتی شەهیدان‌و كاروباری ئەنفالكراوەكان بڕیارە لە١٦/٣ی ئەمساڵدا رێز لەبنەماڵەو كەسوكاری ئایدن بنێ‌و لەمەڕاسیمی یادكردنەوەكەدا ئامادەبن، فواد عوسمان وتەبێژی وەزارەتی شەهیدان‌و كاروباری ئەنفالكراوەكان رایگەیاند بنەماڵەی ئایدن لەبەغدا نیشتەجێن‌و بۆ ئەوەی رێزیان لێبنرێت بڕیارە بهێنرێنە شاری هەڵەبجەو خەڵات بكرێن.

هەزاران سڵاو و ڕێز بۆ ڕۆحی پاکی ئایدن مستەفا حەمید و هەموو ئەو شەهیدانەی لە ڕێگای ئازادی گیانی پاکیان بەخت کرد

---

---

---

ئەمەش گۆشەیەک لە جەنایەتەکانی ڕەژیمی لە ناوچوی سەدام حسێن  

 













<


























 

هەشتی مارس پیرۆز بێت

 

8ی مارس بۆیەكەمجار لە دووەمین كۆنگرەی جیهانی ژنانی سۆسیالیستی ساڵی (1910) لەلایەن رابەری سۆسیالیستی ژنان (كلارا زتكین) وەك رۆژی جیهانی ژنان پێشنیاز كرا و هەر لەهەمان ساڵدا لەچەند وڵاتێكدا ژنان رژانە سەر شەقامەكان و نەقدی خۆیان دەربڕی بەرامبەر بە نایەكسانیان. لەوكاتەوە لە زۆربەی وڵاتان ساڵ لەدوای ساڵ ژنان بەشێوەی جۆراو جۆر یادی ئەمڕۆژەیان كردۆتەوە. تا لەساڵی (1975) ئەو رۆژە وەك رۆژی ژنان لە نەتەوە یەكگرتوەكان بەڕەسمی ناسرا

ئه‌ی جیهان
ئه‌ی گه‌ل و هۆز

که هه‌شتی مارس دێت
قەت پێم مه‌ڵێن رۆژت پیرۆز

وا مه‌زانن دێنه سۆ

زامی ژن بوون

له سه‌ر جه‌سته‌ی رۆح و ژینم
نا
ئه‌وه‌ى خاک وئا‌ڵام
له ده‌س داڵاش دیله
بووه‌ته گه‌وره برینم
مه‌ڵێن پیرۆز

هیچم لا پیرۆز نیه

تا ئه‌و کاته ی

خه‌ونی ئازادی ده‌بینم...

سپاس و ڕێز بۆ خاتوو کەژاڵ حەسەن زادە بۆ ناردنی ئەم پارچە شێعرە بۆ کتێبخانەی کوردی ئەوین

---

هەشتی مارس پیرۆز بێت

مامۆستا هێمن-ژیان و کۆکراوەی شێعرەکانی

 

بۆ داگرتنی(دانلۆد)کتێبەکانی مامۆستا هێمن لە قەبارەی (فوڕمەت ) pdf لە سەر بابەتەکانی ژێرەوە کرتە (کلیک ) فەرموون

بارگه‌ی یاران-بەشی۱-بەشی۲ -بەشی۳  

هێلانه‌ی شیعر

---

بۆ بیستن و یا داگرتنی( دانلۆد )شێعرەکانی  مامۆستا هێمن لە قەبارەی (فوڕمەت ) mp3لە سەر بابەتەکانی ژێرەوە کرتە (کلیک ) فەرموون

١-دیوانی شێعری مامۆستا هێمن بە دەنگی باست حەمە غەریب

مانگەشەو--جوانی ڕەش پۆش--ئێوارەی پاییز--بەرەو ئاسۆ--جوان ناسوتێ--سازی ناساز--ماچی خودایی--چاویلکە--خۆزگە--عەشق و ئازادی--ڕێژنە-خەوم نایێ--شەرابی خەست--تۆم هەر لە بیرە--کیژی لادێ--یادگاری شیرین--بلوێری شوان--کچی مەهاباد--گریانی نیوە شەو--گۆمی خوێن--مو ناپسێنم--بۆسەی ڕۆژگار--چارەنووسی شاعیر--ناسۆری تەشەنا--شەنگە بێری--یادم بکەن--پەیامی ڕانەگەیێندراو

٢-شێعره‌کانی مامۆستا هێمن

بەشی١--بەشی٢--بەشی٣--بەشی٤

---

سەرەتای ژیان

محەمەد ئەمین شێخولئیسلامی موکری ناسراو بە ھێمن یان ھێمن موکریانی شاعیر، نووسەر و وەرگێڕی گەورەی کورد بوو. ھێمن بەھاری ١٩٢١ لە دایک بوو و ١٤ی ئەپریلی ١٩٨٦ لە ورمێ کۆچی دوایی کرد.

ھێمن کوڕی سەید حەسەنی موکری و لە بنەماڵەی مەلا جامی چۆڕی بووە. دایکی ناوی زێنەب و کچی شێخی بورھان بووە کە ئێستا بنەماڵەیەکی گەورەی موکریانن. ھێمن بەھاری ساڵی ١٣٠٠ی کۆچی ھەتاوی بە شەوی جێژنی بەرات لە گوندی لاچینی سەر بە شاری مەھاباد چاوی بە گەردوون ھەڵێنا. بە بوونی ھێمن شیری دایکی وشک دەبێ و بە شیری ژنێکی دیکە فڕچک(گۆج) دەکرێ و دوای بوونی ئەو، دایکی لەشی ساغ بە خۆیەوە نابینێ.

     

ھێمن لە رۆژگارێکدا لە دایک دەبێ کە ڕەزاشا جڵەوی حکوومەتی پێیە کە لاسایی ئاتاتورکی دەکردەوە. جلوبەرگی کوردەواری بە تەواوی قەدەغە دەکرێ و ئەوەندەی لە دەستی ھات، سووکایەتی بە خەڵک کرد و شەپکە و تەپڵەی ھێنا نێو بازاڕەوە. ھێمن لەم کەش و ھەوایەدا گەورە دەبێ، بەش خوراوی و کۆیلەتی ئینسان وەکوو خوێن لە مێشک ودەمار و ئێسک و پێستی دا دەگەڕێ و دەبێتە سەربەندی ژیانی.

لە کاتی منداڵیدا گوێچکە بە حەکایەتەکانی دایە مرۆت دەگرێ، کە پیرێژنێکی دنیا دیو‌ بووە و زۆر شتی بەنرخی لێ فێر بووە. ئەلف‌وبێ لای سەعیدی ناکام دەخوێنێ و پێش ئەوەی ئەلف‌وبێی فێر بکا، بزنۆکێ و مەڕنۆکێی حوسێنی حوزنی موکریانی بۆ دەخوێنێتەوە و ھێمن لە بەری دەکا و ھەروەھا شێعرەکانی شێخ ڕەزا و زۆر شتی دیکەی لێ فێر دەبێ و پاشان بۆ درێژە دانی خوێندن، باوکی دەینێرێتە مەھاباد و لە قوتابخانەی سەعادەتی ئەو شارە دەست بە خوێندن دەکا. ھێمنێکی لادێی کە جگە لە زمانی کوردی ھیچی دیکەی نەدەزانی و لەو قوتابخانەیش کەس نەیدەتوانی بە کوردی قسە بکە، منداڵان گاڵتەی پێدەکەن و پێی دەڵێن کرمانج، چونکە ئەو کاتە لە مەھاباد بە خەڵکی دێیان دەکوت کرمانج، ھێمن ئەو ساڵە خوێندنی بە سەرکەوتنێکی زۆر باشەوە تێپەڕ دەکا و ھاوین دەگەڕێتەوە بۆ ئاوایی و لە لای مەلای دێ و باوکی دەرس دەخوێنێ و تەمرینی نووسینی خەت دەکا. باوکی کە دەزانێ خەتی خۆش بووە، دەستی پێ لە خوێندن ھەڵدەگرێ و دەڵێ: بڕۆ دەرسی مەلایەتی بخوێنە. ھێمن کە ھیچ کات خۆشی لە مەلا نەھاتووە، تووشی ئەم تاڵییە دەبێ و چوار ساڵ لە خانەقای شێخی بورھان دەخوێنێ، بەلام ئەو خوێندنە ھیچ کەڵکێکی نابێ، چونکە ئەو چوار ساڵە بە گاڵتە دەباتە سەرێ و لە خانەقای شێخی بورھان کە ٨-٩ نەفەر دەبن، جگە لە ھەژار و ھێمن تەوای خاڵۆزا و پوورزا دەبن، پاشان دەچێتە لای مامۆستا فەوزی و رێگای ژیانی پێ نیشان دەدا و ساڵ و نیوێک لە لای ئەو دەرس دەخوێنێ.

---

 ژیانی سیاسی

ھەژار لە پێشەکی دیوانی سەیفولقوزاتدا، بەم جۆرە باسی خۆی و ھێمن دەکا:

ناوی ھێمن دەگەڕێتەوە بۆ ئەو زەمانە کە لە کۆمەڵەی ژ-کاف و کۆماری کوردستاندا وەکوو پێشمەرگەیەک خزمەتی بە نەتەوەکەی دەکرد و لە نێو تێکۆشەرانی ئەو سەردەمە کە ھەر یەکەی ناوی نھێنیان ھەبوو، بە ھێمن ناسرا و ھەر وەکوو بۆخۆی دەڵێ:

شاعیری هیچ قازانجی بۆ من نەبووبێ ئەو قازانجەی هەبووە کە ئەو ناوە دوورودرێژەی «سەید محەممەد ئەمینی شێخەلئیسلامی موکری» لە کۆڵ کردوومەتەوە.

    

لە ٢٥ی گەلاوێژی ساڵی ١٣٢١ی کۆچی ھەتاوی لە شاری مەھاباد کۆمەڵەی ژ-کاف بە دەستی ڕەحمانی زەبیحی وچەند کەسی دیکە دادەمەزرێ. ھێمن دەبێتە ئەندامی ئەو کۆمەڵەیە و شەو ورۆژ لە بیری ئەوە‌دا دەبێ کە چی بۆ ئەو کۆمەڵەیە بکا کە کاری ڕزگاری کوردستانە، ھێمن لەو کۆمەڵەیەدا دەبێتە دەستەی نووسەرانی گۆڤاری نیشتمان و دوایەش گۆڤاری ئاوات. لە ساڵی ١٣٢٤ی کۆچی ھەتاوی کە لە سەر بناغەی ژ-کاف، حیزبی دێموکراتی کوردستان بە رێبەرایەتی قازی محەممەد دادەمەزرێ، ھێمن بۆ یەکەم جار لە مزگەوتی سووری مەھاباد لە بەرامبەر خەڵک‌دا شێعر دەخوێنێتەوە و دەبێتە سکرتێری ھەیئەت رەئیسەی میللی دێموکڕات و دوایە لە کۆمیسیۆنی تەبلیغاتی حیزبدا دەست بەکار دەکا. لەو کۆمارەدا بۆ دانانی کتێبی کوردی بۆ فێرگەکانی کوردستان کاری کردووە، لە گۆڤارەکانی ئەودەمی حیزب وەک کوردستان، ھاواری کورد، ھاواری نیشتمان، گڕوگاڵی منداڵان و ھەڵاڵەدا شێعر و وتاری بڵاو کردۆتەوە. لە کۆماری مەھاباددا پێشەوا شانازی پێوە کردووە و رایگەیاندووە کە شێعرەکانی پڕ مانان ودەبێ تەواوی ئەندامانی حیزب لە بەری بکەن و بیکەنە پڕۆگڕامی تێکۆشینی خۆیان.

ھێمن ھەر لە پلەی یەکەمی تێکۆشانیدا وەک شاعیرێکی نەتەویی و کۆمەڵایەتی بیر و باوەڕی خەڵکی بۆ لای خۆی راکێشابوو، چونکە ھەڵبەستەکانی لە راستەقینەدا ببوونە ئاوێنەی دڵی کۆمەڵانی گەل و دەربڕی بیر و ئاواتیان. ھێمن ھەر لە رۆژی یەکەمی تێکۆشانی ھونەری خۆیەوە بۆ خاوێن کردنەوە و پەرە پێدانی زمانی زگماکی قۆلی ‌ھە‌ڵماڵی. ھەڵبەستەکانی بە زمانێکی ساکار دەھۆنییەوە و بەزمانی گەل دەدوا، جا بەو بۆنەوە پێشەوا پێی سپاردبوو، کە بۆ گەلێک وشەی فارسی و عەرەبی کە لە ڕێڕەوی خەباتی سیاسیدا بە کار دەھێندرێن، وشەی کوردی پەتی بدۆزنەوە و بەکاری بێنن، ھێمن بە سەرۆکی کۆمیسیۆنێک کە بۆ ئەو کارە دیاری کرابوو، دانرا، بەڵام دوای ماوەیەکی کورت بە داخێکی زۆر گرانەوە کۆمار دەڕووخێ و ھێمن دەڵێ:

ئەو رووداوە دڵتەزێنە و ئەو کارەساتە جەرگ بڕە ھەموو کوردێکی بە شەڕەفی خەمناک و تازیەبار کرد.

ساڵی‌ ١٣٢٥ی کۆچی ھەتاوی دایکی پێ لە کەوشان دەکا و پێی دەڵێ: دەبێ ژن بێنی، بەڵام ھێمن نایەوێ ژن بێنێ؛ بەھەر جۆرێک بێ، دایکی، ھێمن رازی دەکا و داوای برازایەکی خۆی بۆ دەکا و ھێمن قەتی نەدیوە، بەم جۆرە لە٢٥ی خەزەڵوەری ئەو ساڵەدا بووکی بۆ دادەبەزێنن و ھەژار لە زەماوەندەکەیدا ھەڵدەپەڕێ و بەرھەمی ئەم ژن ھێنانەش کوڕێک بە ناوی سەلاح دەبێ. ساڵی ١٣٢٧ی کۆچی ھەتاوی وشکە ساڵی پێش دێ و ئەویش وەک خەڵکی دیکە دەکەوێتە چەرمەسەری و ناڕەحەتییەوە و گرانییەکی بە تەو‌ژم ئێران دادەگرێ، زۆر کەس لە برسان دەمرن و خەڵک لەو ساڵەدا کوللێرەی جۆ و ھەرزن دەخۆن.

لە ٢٥ی گەلاوێژی ساڵی ١٣٣٢ی کۆچی ھەتاوی کۆبوونەوەیەک لە مەیدانی شاری مەھاباد پێک دی وھێمن شێعری دەبڕۆ ئەی شاھی خائین، بەغدا نیوەی رێت بێ دەخوێنێتەوە. لە کودەتای ٢٨ی گەلاوێژی ئەو ساڵە ھێمن بە تەواوی قاچاغ دەبێ و ماوەیەکی زۆر بە کێوانەوە دەبێ و ساڵی ١٣٤٤ی کۆچی ھەتاوی باوکی دەمرێ و ھێمن دەڵێ:

دەردی باب مردن، دەردێکی زۆر گرانە و پیاو لە ھەر تەمەنێکدا بابی بمرێ، ھەست بە ھەتیوی دەکا.

دوو ساڵ دوای باوکی، دایکیشی دەمرێ و ئەم رووداوانە بە تەواوی پیری دەکا.

---

لە دوای شۆڕشی ئیسلامیی ئێران

بۆجاریکی دیکە ھەوای نووسینی گۆڤار بە مێشکی دادێ و بەھاری ساڵی ١٣٦٤ی کۆچی ھەتاوی بەردی بناغەی گۆڤاری سروە لە شاری ورمێ دادەمەزرێنێ و یەکەم ژمارەی گۆڤارەکە لە سەرەتای ھاوین گەیشتە دەستی خەڵک و ھێمن ئەمە دەڵێ:‌ ئومیدەوارم ئەم سروەیە ھەر بێ و ھەر دڵان ببووژێنێتەوە و ھەر گوڵان بگەشێنێتەوە و ھەر دڵی کوردان خۆش بکا

---

بەرھەمەکان

دیارە ھێمن مردووە و لە نێومان دا نەماوە، بەڵام ئاسەوارەکانی و یادگارەکەی کاتی پیری ھەر ماون و بە دیتنی ئەوان ھیچ کاتێک ھێمنیش لە بیر ناچێتەوە.ھێمن شاعێرو زانای فەرھەنگ دۆست و تێکۆشەری رێگای بووژاندنەوەی کورد و فەرھەنگەکەی بوو، خاوەن بیر و تێفکرین و بیر کردنەوە بوو. ھێمن دەنگی بەرزی ئازادی، ئاشتی و دیموکراسی خوازی کورد بوو. خوازیاری یەکیەتی گەلان بوو. کوردایەتی ھێمن، مرۆڤایەتی بوو. شاعێری جوان پەرەست، شاعێری بابردەڵە، کە بێبەش لە ئاو وخاک و وڵاتی خۆی، پەڕیوەی سنوور و موبتەلای دەستی ڕۆژگار، پیری ھەناسە سوار، دەرکراوی بە زۆر دابڕاوی یار و ئازیزانی، بولبولی بێبەش لە گوڵزار و چەمەن، بێ ئەنیس و ھاودەم، عاشقی دڵ پڕ لە ئەوین و خۆشەویستی وڵاتەکەی، ھەنگاو بە ھەنگاو خەم بە دوای مامۆستای ئازیزەوە بوو، وەکوو سێبەری خۆی رۆژێک لێی جیا نەبۆتەوە و رۆژی شادی ڕووی لە دڵە خەمبارەکەی نەکرد، ئەو مرۆڤە بێ نازە خۆ لە ئاسن و پۆڵا دروست نەکراوە، بەڵکوو لە خوێن و گۆشتە، بۆیە پڕ بە دڵی خۆی ئەناڵێنێ و بە ئاوازێکی بە سۆزەوە ئەڵێت:

پارچە گۆشتێکە، دڵی من روو نییە            ناڵە ناڵی من درەنگە زوو نییە

لە شێعرێکی دیکەدا دەڵێ:

شینم زۆر گێڕاوە، شادیم کەم دیوە             ئەڵێن ھەیە، بەلام نەمدیوە‌

شاعێر، شینی یەکجار زۆر دیوە، بەڵام شادی و کامەرانی بە دەگمەنیش نەدیوە و ئەزانێ شادی ھەیە، زۆر کەس لە گەڵیا راز و نیاز دەکەن، بەڵام ھێمنی خەمبار ھەر نەیدیوە، لە لای ھەر وەکوو نامۆیەکە، وەکوو دوژمنێکە، بۆ ماوەیەکی کەمیش روو لەو ناکات. مامۆستای بەڕێزمان شێعرە تەڕ وناسکە جوانەکانی، زۆربەی زۆری بە خەم زاخاوە، خەم کاری زۆری تێکردووە، بۆیە بە ھیچ جۆرێ ناتوانێ خۆی لە شەپۆل لابدات. ھێمن شاعێری گەل ، شاعێری عیشق و ئازادی، دڵە گەورەکەی ھەتا ئەو رۆژەی لە لێدان کەوت، بۆ گەلەکەی و ئازادی نیشتمان لێی دا.

بە فەرموودەی خۆی:

ھەتاکوو دوا پشوو رێبواری رێگەی ئێشق و ئازادیم

ئەگەر بێجگە لە ناکامیش نەبینم، بەرھەمێکی تر

---

نمونه‌ی هۆنراوه‌ی نه‌ته‌وه‌یی

کوردم ئه‌من

گه‌رچی توشـی ڕه‌نجه‌ڕۆی و حه‌سـره‌ت و ده‌ردم ئه‌مـــن

قه‌ت له‌ ده‌ست ئه‌م چه‌رخه‌ سپڵه‌ نابه‌زم، مه‌ردم ئه‌مــن

ئاشــــقی چــاوی کـــه‌ژاڵ و گــه‌ردنی پــــڕ خـــاڵ نیــــم

 ئاشــــقی کـــێـــو و تـــه‌لان و بــه‌نـــده‌ن و بـه‌ردم ئه‌مــن

 گـــه‌ر لــه‌ برســن و له‌به‌ر بێ به‌رگی ئیمڕۆ ڕه‌ق هه‌ڵێــم

نــۆکـه‌ری بێــگانـه‌ نـاکــه‌م تــا لـه‌ ســه‌ر هـــه‌ردم ئه‌مــن

 مــن لــه‌ زنــجــیــر و تـــه‌نــاف و دار و بــه‌نــد بــاکــم نیــه‌

 لــه‌ت لــه‌تم کـه‌ن، بمکوژن، هێشتا ئه‌ڵێم کوردم ئه‌مــن

 ھێمن کە یەکێک بوو لە گەورەترین شاعێران و نووسەرانی کورد لە سەدەی بیستەمدا، لە باری پاراستن و بووژاندنەوەی فەرھەنگ و ئەدەب، گەو‌رەترین ھەقی خستۆتە سەر نەتەوەکەی، چونکە لە تاریک وروونی بەیانی ژیانی‌دا، بۆ خڕ کردنەوەی کۆماکانی ئەدەبی کوردەواری و ورد بوونەوە لە وشەکانی، بە کەو کردن و ھەڵاواردنی غەوارەکانی و سوورکردنی خرمانی زمانی کوردی، کەوتە کار و تەنانەت گوڵ ھەڵگرتنەوە و پاشەرۆکیشی بۆ خەڵکی دیکە نەھێشتەوە. ئاسەوارەکانی مامۆستا ھێمن بریتین لە:

1.تاریک و روون (شێعر و پەخشان). ١٩٧٤
2.پاشەرۆک (شیعر و پەخشان).
3.توحفەی موزەففەرییە(فۆلکلۆری کوردی، کە کاری ئۆسکارمانە وھێمن وەریگێڕاوەتە سەر زمانی کوردی).
4.شازادە و گەدا .
5.قەڵای دمدم .
6.ھەواری خاڵی .
7.چەپکێ گوڵ، چەپکێ نێرگز.
8.ئەفسانە کوردییەکان (کاری قەنات کۆردۆ کە ھێمن وەریگێڕاوەتە سەر زمانی فارسی).
9.ناڵەی جودایی ، شیعر ١٩٧٩
10.پاشەروکی مامۆستا ھێمن ، کۆمەڵە وتار، مەھاباد ١٩٨٣

بە ئاوا‌رەیی و دەربەدەری توانی کتێبی ناڵەی جودایی بنووسێ، ئەگەر بە جوانی لێی ورد بینەوە، دەبینین کە ناڵە و ھاوار و فیغانی دڵە، ناسۆرییە، خول دانەوە و نزا و ھاوار و ئازاری ناخ و ماندوویەتی ھزر و نائارامی رۆح و بێ تاقەتی جەستەیە بەرامبەر جودایی،جودایی لە خێزان، لە خانوو، ماڵ و گوند و گەڕەک، شاخ ودەشت و دراوسێ و کەس و کار و یادگارەکانی سەردەمی منداڵی و لانەی گەورەبوون و گەلێ شتی بە نرخی دیکە کە لە یاد ناکرێن ولە دەروون دوور ناکەونەوە.

---

  کۆچی دوایی

ھێمن لەو کەسانە بوو کە تەمەنی مێرمنداڵی و لاوی و پیری خۆی لە سەنگەری فەرھەنگ و ئەدەب و فۆلکلۆر و شۆڕش‌دا بەخت کرد و وەک مۆم سووتا و رێگای پاشەرۆژی بۆ رووناک کردین. پاش دەرچوونی چوار ژمارە لە سروەی رەنگینی کوردستان، مۆمی ژیانی ھێمن دوایین فرمێسکی ھەڵوەراند و لە٢٩ی خاکەلێوەی ساڵی ١٣٦٥ی کۆچی ھەتاوی بۆ ھەمیشە ماڵاوایی لێ‌کردین و لەسەر وەسیەتی خۆی لە گۆڕستانی بوداق‌سوڵتانی شاری مەھاباد بە خاکیان سپارد.

خودایە کوفر ناڵێم(خدایا کفر نمی گویم )

شیعری: دکتۆر عەلی شەریعەتی

وەرگێڕانی لە فارسییەوە: عومەر سەیدە

---

خدایا کفر نمی گویم

پریشانم

چه می خواهی تو ازجانم

مرا بی آنکه خود خواهم اسیر زندگی کردی

خداواندا

اگر روزی زعرش خود به زیر ایی

لباس فقر بپوشی

غرورت رابرای تکه نانی

به زیر پای نامردان بیاندازی

و شب آهسته و خسته

تهی دست و زبان بسته

به سوی خانه باز آیی

زمین و آسمان را کفر می گویی

نمی گوی

خداوندا

اگر در روز گرما خبز تابستان

تنت بر سایه ی دیوار بگشایی

لبت برکاسه ی مسی قیر اندود بگذاری

و قدری آن طرف تر

عمارتهای مرمرین بینی

و اعصابت برای سکه ای این سو آن سو در روان باشد

زمین و آسمان را کفر می گویی

نمی گویی

خداوندا

اگر روزی بشر گردی

زحال بندگانت با خبر کردی

پشیمان می شوی از قصه خلقت ، از این بودن از این بدعت

خداوندا تو مسئولی

خداوندا تو می دانی که انسان بودن و ماندن

در این دنیا چه دشوار است

چه رنجی می کشد انکس که انسان است و از احساس سرشار است

---

---

---

شیعری: دکتۆر عەلی شەریعەتی

وەرگێڕانی لە فارسییەوە: عومەر سەیدە

پەرێشانم

تۆ چیت دەوێت لە ڕۆحم؟!

منت بەبێ ویستی خۆم دیلی ژیان کرد

ئەی خوداوەند

ئەگەر رۆژێک لە عەرشەکەت بێیتە خوارێ

بەرگی هەژاری بپۆشیت

غرورت بۆ تیکە نانێک

‌بخەیتە ژێر پێی نامەردانەوە و

شەو لەسەرخۆ و ماندوو

دەست بەتاڵ و زوبان بەستراو

بەرە و ماڵ بگەڕێتەوە

کوفر بە زەوی و ئاسمان دەڵێیت

دەیڵێیت؟!

ئەی خوداوەند

ئەگەر لە ڕۆژی گەرمی هاویندا

لەشت بدەیتە بەر سێبەری دیوار

لێوت بخەیتە سەر کاسەی مسی رەش هەڵگەڕاو و

هەندێک لەولاوەتر

کۆشکە مەڕمەڕینەکان ببینی و

شێت بووبیت بۆ عانەیەک.. ئێرەو ئەوێ بۆی بگەڕێیت

بە زەوی و ئاسمان کوفر دەڵێیت

نایڵێیت؟!

ئەی خوداوەند

ئەگەر رۆژێک بوویت بە مرۆڤ‌

لە حاڵی بەندەکانت ئاگادار بوویت

پەشیمان دەبیتەوە لە چیرۆکی خیلقەت .. لەم بوونە، لەم ئەفراندنە

خودایە تۆ بەرپرسی

خودایە تۆ دەزانی کە مرۆڤبوون و مانەوە

لەم دونیایە چ دژورارە

چ ڕەنجێک دەکێشێت ئەو کەسەی کە مرۆڤە و هەستی پڕ .. پڕە

 

ئەنارکیزم-آنارشیسم

ئەم چەن کتێبە لە لایەن پەرتووكخانەی سەكۆی ئەناركیستانی كوردستان بۆ ئیمەیلی کتێبخانەی کوردی ئەوین ناردراوە

ئێمەش لە گەڵ ڕێز و سپاسمان بۆ ئەو خۆشەویستانە کتێبەکان لە گەڵ ڕوونکردنەوەیەک سەبارەت بە ئەنارکیستان دادەنێین

---

کتێبی نوێ

۱-ئانارکیزم و ئەنارکۆسەندیکالیزم- نووسینی:ڕۆدۆڵف ڕۆکەر-وەرگێڕ لە فارسیەوە:هەژین

۲- ئەرنارکیزم،پەرتووکخانەی کوردی و سەرچاوەی ڕەخنەگرانی-نووسینی:هەژین

۳-بەرەو ئەنارکیزم-نووسینی: ئێریکۆ مالاتێستا-وەرگێڕ لە فارسیەوە:هەژین

۴-گفتگۆی خەیاڵکردی نێوان کارڵ مارکس و میخایل باکۆنین-نووسینی: مۆریس کرانستۆن-وەرگێڕ لە فارسیەوە:هەژین

۵-مارکسیزم و ئەنارکیزم-نووسینی: دانیال گوێرین-وەرگێڕ لە فارسیەوە:هەژین

۶-خەباتی ڕاستەوخۆ-نووسینی: ئیمیلی پاگێت-وەرگێڕ لە فارسیەوە:هەژین

---

سەبارەت بە ئانارکیزم

ئەنارکیزم یان ئانارکیزم تیۆرییەکی ڕامیارییە بە ئامانجی پێکھێنانی کۆمەڵگەیەکی ئانارکی «بێ خاوەن و بێ سەروەر».[١] بە واتایەکی تر، ئانارکیزم تیئۆریایەکی ڕامیارییە، کە ئامانجی پێکھێنانی کۆمەڵگەیەکە کە تێیدا کەسەکان بە شێوەیەکی ئازادانە و یەکسان ھاوکاری یەکتر دەکەن. بەپێی ئەمە ئانارکیزم دژ بە ھەموو جۆرە سیستەمێکی قوچکەیی کۆنترۆڵە، چ لەلایەن دەوڵەتەوە بێت، چ لە لایەن سەرمایەدارەکانەوە. وەک شتێکی زیانبەخش بۆ کەسەکان و تاکایەتییان، ھەروەھا ناپێویستیشە. سووزان بڕاون (بە ئینگلیزی: L. Susan Brown) کە کەسێکی ئانارکیستە، دەڵێ:

لە کاتێکدا دەرکی خەڵکی لە ئانارکیزم توندوتیژییە (بزاڤی دژەدەوڵەت) ئانارکیزم ڕێبازێکە، نە یارییەکی سادە لەگەڵ دەوڵەت. ئانارکیستەکان دژی ئەو شێوازە بیرکردنەوەن، کە دەسەڵات و سەروەری بۆ کۆمەڵگە بە پێویستییەکی ناچاری دەزانن و لە بەرامبەر ئەمەدا پشتیوانی لە گەلکاری و ھەرەوەزی، شێوە ناپایەبەندی قوچکەیی کۆمەڵگە و ڕێکخراوەی ڕامیاریی و ئابووریی دەکەن. [٢]

ھەرچەندە ھەمیشە لە نێوان گشت تێئۆریا ڕامیارییەکاندا، «ئانارکیزم» و «ئانارکی» خراپتر لە ھەمووان وێنا کراون. بەگشتی، ئەم وشانە وەک «ئاژاوە» یا«بێسەرەوبەرەیی» بەکار دەبرێن و سەرەنجام ئەم شێوازی بیرکردنەوەیە بەو وێناندنانەوە دەکەنە بەڵگەی ئاژاوەخوازی ئانارکیستەکان، و حەزی ئەوان بە «گەرانەوە بۆ یاساکانی جەنگەڵ».

ڕەوتی ئەم خراپ وێناندنە، بێ پێشینەی مێژوویی نییە. بۆ نموونە لە وڵاتانێکدا کە کۆمەڵگا لەژێر دەسەڵاتی تاکەکەس دایە، وشەی وەک «کۆمار» و «دیموکراسی» ڕێک بە واتای «ئانارکی»، بۆ دەربڕینی بێنەزمی و تێکدان بەکار دەبرێن. ھەر بۆیە ئەوانەی کە لە بوونی بارودۆخی ھەنووکەیی سوودمەندن، ھەوڵ دەدەن تاوەکو ئەو بیرکردنەوەیە دەرببڕن، کە لە سایەیدا نەیاری لەتەک سیستمی ھەنووکەیی بێکەڵک بێت و کۆمەڵی تازە دەکێشرێتە پای بێسەرەوبەرەیی. یان ئاوا کە ئێریکۆ مالاتێستا (بە ئینگلیزی: Errico Malatesta) دەری دەبڕێت:

لەوەتەی وا بیر دەکرێتەوە، کە دەسەڵات پێویستە و بەبێ دەسەڵاتداری بۆی ھەیە شێوان و پەرێشانی بەرپا ببێت، ئیتر زۆر سروشتی و لۆژیکییە کە ئانارکی (کە بە واتای نەبوونی دەسەڵاتدارییە)، بە واتای نەمانی نەزم و ھێمنی، لێک بدرێتەوە.[٣]

ئانارکسیتەکان دەیانەوێت ئەم «دەرکە ناڕۆشنە گشتگیرە» بۆ ئانارکی بگۆڕن، تاوەکو خەڵکی زیان و نەھامەتییەکانی دەسەڵات و ھەر جۆرە پەیوەندییەکی پایەبەندیی قوچکەییانەیان بۆ دەر بکەوێت:

گۆڕینی بۆچوونەکان و خەڵکی ھێنانە سەر ئەو بڕوایەی کە بوونی دەسەڵاتدار نەک تەنیا پێویست نییە، بەڵکو زۆر زیانبەخشیشە. ئەو کات وشەی ئانارکی کە بە واتای نەمانی دەسەڵاتدارییە بۆ ھەمووان یەک تێگەیشتنی دەبێت: «نەزم و ڕێکخستنی سروشتی، یەکبوونی پێداویستییە مرۆڤییەکان و بەرژەوەندییە گشتییەکان و ئازادی بێسنوور لە چوارچێوەی ھاوپشتی بێسنووردا.[٤]

ئەمە بەشێکە لە پرۆسەی گۆڕینی ئەو بیرکردنەوە زاڵە لەمەڕ ئانارکیزم و واتای ئانارکی. بەڵام ئەمە گشت نییە. ھەروەھا لە پاڵ خەبات دژی شێواندنی بەرھەمھاتوو لەلایەن ئەو «دەرکی ناڕۆشنی گشتی»یەوە بەرامبەر «ئانارکی»، دەبێت لە دژی شێواندنی درێژماوەی دەستکردی دوژمنانی ڕامیاری و کۆمەڵایەتی لەمەڕ ئانارکیزم و ئانارکیستەکان ھەوڵ بدرێت. بەو جۆرەی کە بارتۆلۆمیۆ ڤانزەتی (بە ئینگلیزی: Bartolomeo Vanzetti) لەبارەی ئانارکیستەکانەوە دەڵێت:

ڕادیکاڵترینی رادیکاڵەکان (پشیلە کێوییەکان) ترسێنەر و حەپەسێنەری ڕیاکاران و دەمارگیران، بەھرەکێشان، دەستبڕان، خۆدەرخەران و ستەمکارانن… ھتد، ئێمە زیاتر لە ھەموو کەسێک کەوتووینەتە بەر ستەمکاری، خراپ نیشان دراوین و خەڵکمان خراپ لێ تێگەیێندراوە.[٥]

ڤانزەتی دەیزانی لەمەڕ چی دەدوێت. ئەو و ھاوەڵە خۆشەویستەکەی نیکۆلا ساکۆ (بە ئینگلیزی: Nicola Sacco) لەلایەن وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکاوە لەسەر تاوانێک کە ئەوان دەستیان تێدا نەبوو، زیندانی کران و لە ھەمان ساڵدا لەبەر ئەوەی کە ئانارکی و خەڵکی ئەوێندەرێ نەبوون، ساڵی ١٩٢٧ بە ئەلەکتریک لە سێدارە درا.

بۆ زانیاری زیاتر لێرەدا کرتە فەرموون

---

 1.↑ P-J Proudhon, What is Property , p. 264
2.↑ The Politics of Individualism, p. 106
3.↑ Anarchy, p. 16
4.↑ Op. Cit., pp. 16
5.↑ Nicola Sacco and Bartolomeo Vanzetti, The Letters of Sacco and Vanzetti, p. 274

---

 

سەرچاوە: ویکیپیدیای کوردی و فارسی

كه‌ریم خانی زه‌ند

سه‌رکرده‌ كه‌ریم خانی زه‌ند بناسه‌
 
كه‌ریم خان هه‌ڵكه‌وتووترین ناوداری‌ زه‌ندی-یه‌كانه‌ كه‌ هۆزێكی‌ گه‌وره‌ی‌ عه‌شره‌تی‌ (له‌ك)ه‌ و له‌گوندێكی‌ ناوچه‌ی‌ مه‌لایه‌ر له‌دایكبووه‌.

ئه‌و كاته‌ی‌ نادر شای‌ ئه‌فشار خاكی‌ لوڕو به‌ختیاری خسته‌ ژێر ركێفی‌ خۆیه‌وه‌، كه‌ریم خان چووه‌ ناو ریزی‌ سوپاكه‌یه‌وه‌و دواتر گه‌یشته‌ پله‌ی‌ سه‌ركرده‌ی‌ سوپا.
پاش له‌ناوچوونی‌ نادرشا، پشێوی‌و پاشاگه‌ردانی‌ ئێرانی‌ گرته‌وه، كه‌ریم خان توانی‌ له‌و باره‌ دژواره‌دا ده‌سه‌ڵاتی‌ زه‌ندییه‌كان دامه‌زرێنێ‌و حوكمی‌ ئێران بكات.
ئه‌م پیاوه‌ گه‌وره‌یه‌ هه‌میشه‌ خۆی‌ به‌خزمه‌تكاری‌ گه‌ل زانیوه‌و هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌شه‌ نه‌یهێشت پێیبڵێن پاشا.

له‌ماوه‌ی‌ 33 ساڵی‌ ده‌سه‌ڵاتیدا دادوه‌ریی‌و ئاسایش سه‌رانسه‌ری‌ ئێرانی‌ گرته‌وه‌.
هه‌رچه‌نده‌ كه‌ریم خان نه‌خوێنده‌وار بوو، به‌ڵام له‌ به‌ڕێوه‌بردنی‌ كاروباری‌ ده‌وڵه‌تدا لێهاتوو بووه‌، له‌گه‌ڵ دوژمنه‌كانیا نه‌رم و نیان ‌و لێبوردوو بووه.
ئه‌م سه‌ركرده‌ ناوداره‌ی‌ كورد ساڵی‌ 1779 كۆچیدوایی‌ كردو پاش مردنی‌ جارێكی‌ تر ئاشووب ‌و شه‌ڕ و كوشتار له ‌ئێراندا سه‌ریان هه‌ڵدایه‌وه‌.

قاسم موئه‌ییدزاده‌ ( هه‌ڵۆ )

 

بۆ داگرتنی(دانلۆد)کتێبی هۆنراوەی مامۆستا قاسم مۆئەیەدزادە(هەڵۆ)-نووسینی کەریم دانشیار لێرەدا کلیک فەرموون

بۆ بیستن و یا داگرتنی( دانلۆد )شێعری  قاسم مۆئەییدزادە لە قەبارەی (فوڕمەت ) mp3لە سەر بابەتەکانی ژێرەوە کرتە (کلیک ) فەرموون

 سەرماوەز-(شێعری قاسم مۆئەییدزادە( هەڵۆ))- بە دەنگی کاک عومەر ڕەسوڵی وخاتوو مریەم فەتاحی

---

ژیاننامه‌ی

ڕێزدار قاسم موئه‌ییدزاده‌«هه‌ڵۆ»، ساڵی 1331هه‌تاوی، له‌ شاری مه‌هاباد دا له‌ دایکبووه‌. خوێندنی سه‌ره‌تایی و ناوه‌ندی هه‌ر له‌و شاره‌ دا ته‌واو کردووه‌. له‌ ساڵی 1356ی هه‌تاوی، له‌ فێرگه‌ی مامۆستایانی شاری ورمێ، ده‌وره‌ی دووساڵه‌ی باڵای دیپڵۆمی زمانی ئینگلیسی ته‌واوکردووه‌. له‌ ساڵی 56 هه‌تا 72ی هه‌تاوی وه‌ک مامۆستای زمانی ئینگلیسی له‌ فێرگه‌کانی شاری مه‌هاباد مامۆستایه‌تیی کردووه‌. ساڵی 1372ی هه‌تاوی له‌ زانکۆی وێژه‌ و ئه‌ده‌بی زمانی فارسی، له‌ شاری مه‌هاباد دا دیسان درێژه‌ی به‌ خویندن داوه‌ته‌وه‌ و دوای کۆتایی هاتنی خویندنی زانکۆ، وه‌ک مامۆستای ئه‌ده‌بییاتی زمانی فارسی له‌ فێرگه‌کانی به‌شی ناوه‌ندیی شاری مه‌هاباد دا سه‌رگه‌رمی خزمه‌ته‌.

---

نیشتمان

به‌ ده‌ستی هه‌ستم شه‌و ده‌پێچمه‌وه‌
سا به‌ هه‌ناسه‌م ڕۆژ ئه‌ژێنمه‌وه‌
شیعر و هه‌ڵبه‌ستم ده‌که‌م به‌ پردێ
گه‌نج و گه‌نجینه‌ی پێ بپه‌ڕنه‌وه‌
یا خۆ گه‌ر بێتو کارم سه‌ر نه‌گرێ
هه‌ر بوه‌ستم و دابمێنمه‌وه‌
ده‌ستم به‌ بڕین چێ و ئه‌وکم هه‌ڵببڕێ
به‌ سه‌ر بڕاوی سه‌ر بنێمه‌وه‌

ئه‌شێ بێ ڕۆژی دوا هه‌ستانه‌وه‌
مردووی گۆڕستان هه‌ستن له‌ گۆڕێ
پۆلی ئه‌ستێران ده‌ نیوه‌ شه‌ودا
له‌ ده‌وری خۆرا ببه‌ستن کۆڕێ
خوڕ خوڕ ببارێ به‌ره‌و ژووری سه‌ر
له‌ ده‌ریایی خوێن تا هه‌ڵده‌چۆڕێ
ناشێ نیشتمان هه‌رگیزا و هه‌رگیز
له‌ بابه‌ت تۆوه‌ دڵم بگۆڕێ .

1356 ی هه‌تاوی

---

ئێواره‌ی ده‌ریا

ئێواره‌یه‌ ، عاسمانی ده‌ریا
ئاهه‌نگی شه‌پۆلی پۆلی عاسی
ماسیگره‌یه‌ک له‌ هات و چۆ دا
بۆ ڕاوی هه‌راوی ورده‌ ماسی
برسێتی به‌ نه‌حسێتی وه‌کو خێو
هێرشبه‌ری سه‌ر«شۆڕش»ی سه‌رسه‌خت
ده‌ریا له‌وی بۆته‌ سه‌د موعه‌مما
هه‌روه‌ک ئه‌به‌دییه‌تێکی به‌دبه‌خت
گه‌رچی نیه‌ ده‌ربه‌ستی خودی خۆی
ته‌رمی خه‌می ڕۆڵه‌ی به‌ قه‌را کێو
مه‌ل هاته‌وه‌ سه‌ر سنووری به‌ستێن
تا قوشبوونه‌وه‌ی به‌ختی به‌رین بێ
«شۆڕش» به‌ چه‌کی زه‌مانه‌ وه‌ستێن
وه‌ک شیعرێکی وه‌زنی له‌ له‌رین بێ
ئه‌نگوستی که‌ دانا به‌ په‌له‌ ، سه‌ر په‌له‌پیتکه‌
هه‌روه‌ک سووری ئیسڕافیل ئه‌چوو ده‌م له‌ ده‌مین بێ
نێو چه‌ک تیره‌ بۆ ئه‌سته‌می ته‌شبیهی به‌ ـ پیت ـ که‌
هاکا که‌ هه‌ر ئێستا ، ده‌مێ تر نه‌خشی زه‌مین بێ
بێچاره‌ مه‌لی بێچووله‌ برسی ...
یه‌کجاره‌ ته‌قی گولله‌ له‌ بن باڵی مه‌لی دا
سووڕا سه‌ری وه‌ک عه‌قره‌به‌یه‌کی له‌ زه‌مانه‌ پڕ و یاخی
مووچوڕکی له‌ سه‌ر تا پێی و یه‌ک نرکه‌ له‌ ناخی
هات و بۆ چرووکی خه‌می دوو بێچووله‌کانی
قوشبۆوه‌ به‌ره‌و هێڵی ئه‌به‌د ڕه‌مزی نه‌مانی
دوو باڵی په‌خش بۆوه‌ به‌سه‌ر به‌حری که‌وانی
تابڵۆیه‌کی زیندوو بوو ده‌ڕۆیی به‌ ڕه‌وانی
وێستا له‌ بۆ یه‌کده‌م حه‌ره‌که‌ی عاله‌می په‌ڕگار
ڕۆیشت و له‌ خوێن شوێنێکی جێ هێشت
گیانی شه‌می شۆڕشی له‌ قه‌ناره‌ی عه‌ده‌می دا
تیرێکی جه‌رگبڕ بوو له‌ گورچووی قه‌ده‌می دا
ته‌رمی کوڕی پڕ حه‌سڕه‌تیی پێهێشت.

1356 ی هه‌تاوی

---

داوێنی نیگار

له‌ دوو چاوی گیانم خوێن ده‌بارێ
قه‌ڵه‌م ده‌ستم به‌ داوێنت نیگارێ
ده‌نا پاپۆڕی نه‌خشی به‌رزه‌ هه‌ستێ
به‌ تاریکایی شه‌و دا ده‌چته‌ خوارێ

---

هه‌زار ساڵه‌

هه‌زار ساڵه‌ کۆرپه‌ی غه‌مێک له‌ جۆلانه‌وه‌ی هه‌ناسه‌مدا ڕاده‌ژێنم
هه‌زار ساڵه‌ لۆتکه‌ی ته‌مێک له‌سه‌ر گێژاوی خه‌یاڵم ده‌خولێته‌وه‌
هه‌زار ساڵه‌ مه‌له‌وانی خه‌می خۆمم
ئاشه‌وانی هه‌ستی خۆمم
باخه‌وانی خونچه‌ی ژانم
هۆ .. ناسکتر له‌ په‌ڕی گوڵ
بێ خه‌وشتر له‌ شووشه‌ی بێگه‌ردی شه‌ونم
بێ ئازارتر له‌ په‌پووله‌
خه‌می تۆ هه‌ڵبه‌ستێ تره‌
گۆرانی گرفه‌ی ئاگره‌
قاسپه‌ی خنکاندنی که‌و و
گمه‌ی سووتانی کۆتره‌
هۆ .. تیژپه‌ڕتر له‌ برووسکه‌
هه‌زار ساڵه‌ له‌ تۆ ده‌دوێم
له‌ شلێره‌
له‌ مانگ ، له‌ خۆر ، له‌ ئه‌ستێره‌
هه‌زار ساڵه‌ له‌ تۆ ده‌دوێم
له‌ سبه‌ینێ
له‌ هه‌زار ساڵی داهاتوو
هه‌زار ساڵه‌ سه‌رماوه‌ز و
سه‌رماوه‌ز و
سه‌رماوه‌زه‌ .

1377 ی هه‌تاوی

---

کۆنه‌په‌رستی

ده‌رمانه‌ ، نیه‌ن باده‌ و من باده‌ په‌رستم
مه‌یخانه‌ هه‌موو خه‌ڵوه‌ت و په‌یمانه‌ به‌ ده‌ستم
بۆ چۆڕه‌ شه‌ڕابێ ده‌گه‌ڕێم ده‌رکه‌ به‌ ده‌رکه‌
هیچکه‌س نیه‌ مه‌ردانه‌ وه‌دی بێنێ مه‌به‌ستم
ها.. هاته‌وه‌ بیرم هه‌مه‌ خۆم کۆنه‌ شه‌ڕابێ
با ده‌ست ده‌مه‌ ده‌فری قه‌ڵه‌م و چیدی نه‌وه‌ستم
هه‌رکه‌س که‌ ده‌بینی هه‌موو ده‌م به‌ شتێکی مه‌سته‌
ئه‌منیش به‌ دره‌وشانه‌وه‌ی ئه‌ستێره‌یه‌ مه‌ستم
ئاوێنه‌یه‌ ده‌ستم وه‌ره‌ بیخوێنه‌وه‌ ساقی !
تا ده‌ربکه‌وێ گه‌وهه‌ری بێ وێنه‌یه‌ هه‌ستم
بازاڕی نیه‌ن باده‌ و من باده‌ فرۆشم
گه‌ر مه‌تڵه‌به‌ مه‌ی، چێتی که‌ من کۆنه‌په‌رستم ؟

1359 ی هه‌تاوی

---

ئاوێنه‌ی ئه‌سڕاڕ

هه‌تا چه‌وگانی زولفی دا له‌ گۆی قه‌لبی بریندارم
له‌وێ ڕۆژێوه‌ دڵ ده‌گری که‌ کوتراو و بریندارم
له‌سه‌ر سروایی چاوی ناوی خۆم دانا له‌ پێناوی
شێعر خوێنی دڵه‌، ده‌تکێته‌وه‌ هه‌رده‌م له‌ نێو زارم
هه‌ناسه‌م سه‌رده‌ یانی بێگومان زریانی زستانه‌
سریشکم یه‌ک به‌ یه‌ک ده‌خوشن ، شه‌هابن ، ئه‌ز شه‌وی تارم
له‌ به‌ندی ئینتیزاری عه‌شقیا عومرێکه‌ زیندانیم
گرفته‌م ، چاوه‌ڕێی له‌فزێ له‌ باره‌ی ویم، گرفتارم
به‌ عه‌مده‌ن چوومه‌ سه‌ر ڕێگه‌ی ئه‌وینم به‌ڵکوو بیبینم
که‌ دیتم قه‌ت نه‌ما خۆ بۆ نموونه‌ش تۆزێ ئاسارم
چ سه‌یره‌ن سه‌یری ته‌یری عه‌شقی مه‌شقی بێپه‌ڕ و باڵم
سه‌یرتر تا بڵێی ئاوێنه‌یی ئه‌سڕاڕ و ئیسڕاڕم
به‌ ژه‌هری ماری گیانی شه‌و بێ هه‌نگوینی بزه‌ت، به‌درا !
به‌ غه‌یری له‌یله‌تولقه‌دری خوجه‌سته‌ی زولفه‌که‌ی یارم
شه‌هید و شاهید و مه‌شهودی شه‌هدی ئه‌و شه‌کر له‌عله‌م
وه‌کوو ڕۆژ ، وه‌ک هه‌تاوی نێوه‌ڕۆیان ڕوونه‌ ئیقرارم
له‌ عه‌سری ژیانه‌وه‌ی یه‌ک خاتره‌ی شیرینی له‌بخه‌ندت
له‌ قه‌سری مه‌تله‌عێکا ڕووحی عه‌شقت هاته‌ دیدارم
کوتم ئه‌ی ڕوح موتیعم ، گه‌ر موتاعی بۆچی په‌یدا نی ؟
کوتی په‌یدام و ناپه‌یدا، ئه‌گه‌ر نوورم ، ئه‌گه‌ر نارم
موحیتم یا موحاتم هه‌رچی هه‌م ته‌سویری ته‌قدیرم
له‌ ده‌وری مه‌رکه‌زی شه‌معا منی په‌روانه‌ په‌ڕگارم
چ بێڕه‌حمانه‌ بۆمبارانی کرد ڕوانینی ئاتۆمیت
نه‌ ئاداری له‌سه‌ر پاداری ما شاری دڵی زارم.
نه‌سیمی یادی ده‌نگی پێی ئه‌وینی دێ به‌ گوێی دڵما
ده‌بێته‌ له‌عل و دوڕ ، ده‌تکێ له‌ چاوی سیس و خه‌مبارم .

1369 ی هه‌تاوی

---

به‌حری خه‌م

هه‌ناسه‌ ناسه‌ ئه‌م دڵه‌م
له‌ به‌حری غه‌م مه‌له‌ی ده‌کا
نه‌ بۆ کوتن ده‌بێ خه‌می
نه‌ بۆ کوتان په‌له‌ی ده‌کا
هه‌ژار و بیکه‌س و ده‌ره‌
به‌ ناهومێدی لێده‌ر
نه‌ دایه‌ ده‌گرێ وه‌خۆی
نه‌ ئاره‌زووی له‌له‌ی ده‌کا
هه‌بوو نه‌بووی کڕیوه‌ خه‌م
دوو چاوی تێبڕیوه‌ خه‌م
به‌ چه‌شنی چاوی شایه‌رێ
که‌ فوو ده‌ تووزه‌له‌ی ده‌کا
نه‌ما ته‌ڕانه‌ وو غه‌زه‌ل
ئه‌وه‌ی زرێ یه‌ بۆته‌ زه‌ل
نه‌مان و مردنی ده‌وێ
که‌ چاوێ له‌و زه‌له‌ی ده‌کا
نه‌ شاپه‌ڕاوی گرفه‌یه‌
نه‌ ڕاپه‌ڕاوی گرمه‌یه‌
نه‌ ڕاده‌وه‌ستێ بۆ ئه‌به‌د
نه‌ چه‌شنی زه‌لزه‌له‌ی ده‌کا .

1361 ی هه‌تاوی

---

یاره‌ ژیکه‌ڵانه‌که‌م !

یاره‌ ژیکه‌ڵانه‌که‌م !
گوڵم !
به‌ هه‌ر نیگایێ ، مه‌وجی چاوه‌ مه‌سته جوانه‌که‌ت ،
ده‌چێته‌ ناو دڵم !
هه‌ر به‌ گوێی دڵم !
گوێ ده‌گرمه‌ گرفه‌ گرفی شیعره‌ ئاگرینه‌که‌ت .
شیعره‌ ڕێک و پێکه‌که‌ی
به‌ تاو و تینه‌که‌ت !
هه‌ر به‌ چاوی دڵ ده‌ڕوانمه‌ دیمه‌نی ئه‌وینه‌که‌ت !
تۆ ! ئه‌وینمی ..
ڕێک و پێک ترینه‌ شیعری تاکو ئێسته‌ هه‌ڵنه‌به‌ستراوی ژینمی !
تۆ ! هه‌ڵۆی خه‌یاڵی هه‌ڵفڕینمی !
هه‌ر ده‌که‌ومه‌ سه‌ر هه‌وا ، به‌ هه‌ڵفڕینه‌که‌ت !
به‌ جازیبه‌ی ڕه‌وه‌ندی تێپه‌ڕینه‌که‌ت !
به‌ شیعری باڵی چه‌نده‌ ڕه‌نگی تاوسی خه‌یاڵ
به‌ خوێندنه‌وه‌ی سروودی مه‌رگی کۆرپه‌ نازه‌نینه‌که‌ت ،
مه‌رگی کۆرپه‌ نازه‌نینه‌که‌ت
لاده‌ لاده‌ لاده‌ لا ده‌له‌چکه‌ ته‌سکه‌ که‌سکه‌که‌ت !

خۆشه‌ویسته‌که‌م !
عه‌زیزه‌که‌م ! گه‌زیزه‌که‌م !
تاقه‌ ڕۆڵه‌ جوانه‌مه‌رگه‌که‌ی به‌هاری کورت !
ڕۆڵه‌ خۆشه‌ویسته‌که‌ی ته‌لان و کێو و چه‌م !
تۆ ! هه‌زرا ئایه‌تی ، له‌ کانیاوی پڕ له‌ ئاو و خیزه‌که‌م !
له‌ کاتی تونییایه‌تی ،
به‌ چه‌شنی بیری به‌رزه‌فڕ، بێ سنوور و بێ نیهایه‌تی ،
تۆ ! قیامه‌تی !
دڵستێن و دڵڕفێن و خه‌وڕه‌وێنمی !
تۆ ! ته‌واونوێنی عه‌شقی پاک و خه‌مڕه‌وێنمی !
تۆ ! په‌ل و نه‌مام ڕاوه‌شێنی باخی باده‌ هێنمی !
تێکه‌ڵاوی گوشت و پێست و ئێسک و خوێنمی !
خوێنی خوێنه‌که‌م !
هیچ وه‌بیرته‌ ئه‌وده‌مه‌ی
که‌ که‌وتمه‌ جه‌غزی که‌سکه‌ که‌سکی چاوه‌ مه‌سته‌ که‌سکه‌کانی
پڕ له‌ سیحر و جوانی تۆ ؟
بوومه‌ مه‌ستی مه‌ست و سێحری سێحری چاوه‌ مه‌سته‌کانی تۆ ؟
ده‌ستی خۆم بڕی !.
ده‌ستی خۆم بڕی به‌ به‌ژنی باڵی شیعری ئاڵی ته‌م نیشانی تۆ .
بۆیه‌ کورته‌ ده‌ستی ئه‌من و
خوێن ده‌بارێ هه‌ر له‌ هه‌وری عاسمانی مانی تۆ .
جوانه‌ بووکه‌که‌ !
هه‌ر هه‌نووکه‌ ده‌مهه‌وێ
که‌ بێمه‌ جێی ژوانی تۆ .
مه‌رگی کۆرپه‌ نازه‌نینه‌که‌ت
لاده‌ لاده‌ لاده‌ لا ده‌له‌چکه‌ ته‌سکه‌ که‌سکه‌که‌ت !

ها.. ترووسکه‌که‌م
جامی دڵ پڕی شه‌ڕابی شه‌وقی شیعری شه‌و شه‌وه‌
به‌و نیگایه‌ پاکه‌ مه‌نده‌یه‌ت
وه‌سوه‌سه‌ی دڵی پڕم هه‌لا هه‌لاکه‌، ببیه‌ شیعره‌که‌م !
ببیه‌ شیعره‌که‌م
تاکه‌ ڕۆشنایی خاته‌ هه‌وری دڵ برووسکه‌که‌ت .
تا ڕه‌ها بی گوڵپه‌ڕی خه‌یاڵی ناسکی
تاسکه‌ تاسکی
ئاسکی باسکی
بسکه‌که‌ت .
لاده‌ لاده‌ لاده‌ لا ده‌له‌چکه‌ ته‌سکه‌ که‌سکه‌که‌ت !

1351 ی هه‌تاوی

---

کۆتری دڵ

خۆ دڵی من بوت نێ بیشکێنی به‌هه‌شتت به‌رکه‌وێ
کاره‌یه‌ک نیم تا به‌ قه‌تڵم لێره‌ نێوت ده‌رکه‌وێ
دڵ پڕی ئه‌سڕاڕه‌ وا هه‌رده‌م به‌ تاڵووکه‌ و په‌له‌
دیده‌که‌ی ئه‌فسانه‌ ئاسایی وه‌ گوڵئه‌خته‌ر که‌وێ
له‌و ده‌مه‌ی ڕا چاوی بازی هاته‌ ڕاوی کۆتری دڵ
ئه‌م دڵه‌ی وێرانه‌ ماڵم که‌وته‌ داوی هه‌ر که‌وێ
دڵ که‌ بێژینگی هه‌زاران تیری ناپه‌یدایه‌تی
ئه‌و هه‌له‌ی وا هات و دیتم بوومه‌ ده‌سته‌ی هه‌ر که‌وێ
ئه‌وده‌مه‌ی پێم گوت که‌ که‌ی ده‌تبینمه‌وه‌، گریا ، گوتی :
دڵنیابه‌ هه‌رده‌مێکی که‌و له‌ هه‌وران سه‌رکه‌وێ
هه‌ر له‌ هه‌وری تاو و یاوی شه‌وقی شێعری شه‌وڕمێن
خوێن ده‌بارێ تا دڵۆپێ خوێن ده‌نێو جه‌وهه‌ر که‌وێ
شاهه‌ڵۆی ئیلهام له‌ سه‌ر ده‌ریایی هه‌ستم خول ده‌دا
به‌ڵکوو شاباڵی وه‌ مه‌وجی قافیه‌ی گه‌وهه‌ر که‌وێ .

1360 ی هه‌تاوی

---

بۆ شاعیرێ

بۆ شاعیرێ ، که‌ سه‌د ساڵی دی دێته‌ دی
کێو سێبه‌رته‌
خۆر پڕیشکێکه‌ له‌ هه‌ستت
ڕووبار ده‌ماری سێحرته‌ و
قافیه‌ قفڵی شێعرته‌ و
کێش قه‌ڵاته‌ .
له‌ حه‌ساری ئه‌م قه‌ڵا قوڕقوشمینه‌تا
داوه‌ت شینه‌ و شین داوه‌ته‌
ڕێگا ماری زولفی لوولی
هۆنینه‌وه‌ی هۆنراوه‌ته‌ .
جێ پێت گۆڕێکی ته‌نگ و تاره‌ بۆ ناهومێدی و
خه‌یاڵت ڕه‌خشێکی فڕنده‌یه‌
ده‌تڕفێنێ به‌وره‌و نه‌دیو .
بۆ تۆ باران
هه‌ر دڵۆپێکی
ئاوێنه‌یه‌که‌ باڵاڕوان
بۆ ڕوانینی باڵای ڕووان
تۆفان ته‌حلیلی ڕه‌وانته‌
له‌ ئه‌وپه‌ڕی سه‌رکه‌شیدا
ئه‌ستێره‌ تۆزی فرمێسکی شێعره‌کانت
ناشکێنێ له‌ گه‌شیدا .
هه‌یهات ! په‌تکی گێژه‌ڵووکه‌
کۆتره‌ شینکه‌ی هه‌ناسه‌تی خنکاندبێ
هه‌یهات ! بوومه‌له‌رزه‌ی نه‌هات
کۆشکی ڕوحتی
ڕماندبێ.
هه‌یهات ! هه‌یهات !
سمیناری داڕێژه‌ری خووه‌رنه‌ق بی
هه‌ڵدێر درێی
له‌ هه‌ڵدێری قه‌ڵای شه‌و ڕا
قه‌ڵایه‌کی به‌رز و پۆڵایین
به‌ ده‌ستی خه‌لاقییه‌تی هونه‌ریت
دات ڕژتبێ .
هه‌یهات ! هه‌یهات !
به‌ ده‌ستی خۆت
خۆت کوشتبیت و
ناشتبێ
هه‌یهات ! هه‌یهات !

1372 ی هه‌تاوی

---

ده‌ریاکان

شه‌وه‌ !
شکانه‌وه‌ی پێکه‌نینه‌
لێکدانه‌وه‌ی گرینه‌
کێ چووزانێ ، چها ڕه‌مزه‌
پشت ئه‌م دیواره‌ به‌ردینه‌.
ڕمبه‌ ڕمبی ئاهه‌نگێکی دڵته‌زێن دێ
خوڕه‌ی خه‌ستی شێعری خوێن دێ
ئه‌ستێره‌کان له‌ عاسمانی بێ سنوورا
به‌ پاکی ئه‌دره‌وشێنه‌وه‌
به‌ سورعه‌تی سه‌رسوڕهێنه‌ر
بۆ ؟ بۆ ؟ بۆ لێک ده‌کشێنه‌وه‌ ؟!
شه‌پۆله‌کان له‌ گه‌یشتن به‌ به‌ستێنی ئه‌به‌دییه‌ت ،
ده‌شکێنه‌وه‌ .
بۆ ؟ بۆ ؟ بۆ ؟ بۆ ؟ ئه‌دی بۆ ده‌ڵێن
هه‌رگیز که‌سێ له‌ دنیای تر نه‌گه‌ڕاوه‌ ؟
تا خه‌به‌رێ بێنێته‌وه‌ .
ئازادی بژێنێته‌وه‌ ؟!
من به‌ ته‌نیا هه‌ر ئیمشۆکه‌
سه‌د هه‌زار جار هه‌ر مردم و ژیامه‌وه‌
ساز کرام و ڕووخامه‌وه‌
ئاخرین جار هاوڕێی شێعرێ گه‌ڕامه‌وه‌
فریشته‌کان ده‌تاسێنێ .
کێ چووزانێ ، کێها شه‌هید
که‌ی ؟ له‌ کوێ ؟ چۆن ؟
له‌ سه‌ر په‌ڕی کام سووره‌گوڵ
به‌ خوێنی خۆی ئه‌م دیمه‌نه‌ ده‌نه‌خشێنێ
هه‌رچه‌نده‌ نایناسم کێیه‌
هه‌ر یاده‌که‌ی هه‌ست و گیانم ده‌سووتێنێ

>><<
ده‌ریایه‌کان له‌ سروودی گه‌ڕانه‌وه‌ی بارانه‌ دا
گه‌ڕانه‌وه‌ .
گوڵاڵه‌کان به‌ هه‌ناسه‌ی شێعری هۆمێر
ژیانه‌وه‌
هه‌ر ئیمشۆکه‌ هه‌زار سروود خوێنرانه‌وه‌
هێشتا هه‌زار هه‌زار هه‌زار
هه‌زار سروودی دی ماوه‌.
به‌ڵام یاران !
ڕمبه‌ ڕمبی کاتژمێری دڵی پڕم سروودێکه‌
هه‌زار په‌رده‌ له‌م سروودانه‌ سه‌رتره‌
کێ چووزانێ، کێها هه‌تیو
که‌ی ؟ له‌ کوێ ؟ چۆن ؟
له‌ کۆڕی کام مۆسیقای غه‌م
له‌ باوه‌شی بێ دایکیا
له‌ هه‌رمانی جه‌هه‌ننه‌می بێبابیا
پێ به‌ پێی فرمێسکه‌کانی
له‌ قووڵایی دڵ و گیانی
ئه‌م سرووده‌ بێ وچان ده‌خوێنێته‌وه‌ ‌
هه‌رچه‌نده‌ نایناسم کێیه‌
هه‌ر یاده‌که‌ی هه‌ست و گیانم ده‌سووتێنێ و
برینم ده‌کولێنێته‌وه‌ .

1358 ی هه‌تاوی

 

مه لا ساڵح زیوه یی ( حەریق )

 بۆ بیستن و یا داگرتنی( دانلۆد )شێعرەکانی مامۆستا مه لا ساڵح زیوه یی ( حەریق )  لە قەبارەی (فوڕمەت ) mp3  لە سەر ناوی شێعرەکان دا کرتە (کلیک ) فەرموون 

دیوانی مه لا ساڵح زیوه یی(حه ریق) ۱- دیوانی مه لا ساڵح زیوه یی(حه ریق)  ۲

---

 حه‌ریق یه‌كێكه له شاعیره گه‌وره و خاوه‌ن به‌هره‌كانی كلاسیكی نیوه‌ی دووه‌می سه‌ده‌ی نۆزده‌م و سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیسته‌م. ناوی ساڵحی كوڕی مه‌لا نه‌سڕوڵڵایه، له ساڵی 1856 له گوندی زێویه‌ی ناوچه‌ی سوورداشی سلێمانی له دایكبووه. زێویه كه‌وتۆته قه‌دپاڵی لای ڕۆژهه‌ڵاتی شاخی پیره‌مه‌گروون. گوندی زێویه له باوه‌شی پیری گه‌وره، پیره‌مه‌گروونی كردگارییه، هه‌تا هه‌تایه زێویه و سلێمانی ده‌پارێزێ.

مه‌لا نه‌سڕوڵڵای باوكی ساڵح له بنجدا خه‌ڵكی ئه‌و ناوچه كورده‌وارییه بووه، كه له ڕۆژگاری مێژوودا سه‌ر به‌ده‌سه‌ڵاتی ئێران بوون. له گوندی كاشته‌ر له دایكبووه، ئه‌م ئاواریییه له‌گه‌ڵ گوندی لۆن كه‌وتوونه‌ته قه‌دپاڵی كێوی شاهۆ، زنجیره‌یێكه له نێوان هه‌ورامانی له‌ۆن و جۆانڕۆ. له باشوره‌وه پاڵی داوه‌ته ماهیده‌شت. مه‌لا نه‌سڕوڵڵا له سه‌ردهمی فه‌قێیه‌تیدا ڕوو ده‌كاته ناوچه‌كانی ده‌وروبه‌ری زێدی ژیانی باب و باپیرانی. له پاشانا كه ده‌گاته پله‌ی مه‌لایی گوندی زێویه ده‌بێته مه‌ڵبه‌ندی ژیانی.

سه‌ره‌تا ساڵح لای باوكی ده‌ستی به‌خوێندن كردووه، به‌رنامه زانستییه‌كانی ئایینی ئیسلام و زمانی عه‌ره‌بی به‌ئه‌نجام گه‌یاندووه، وه‌ك ڕێنووسی خوێندنی حوجره‌ی ئه‌و ڕۆژگارانه له لای هه‌ندێ له مه‌لایانی ئه‌و سه‌رده‌مه خوێندوویه‌تی، به‌شێكی ماوه‌ی سوخته‌یی له مزگه‌و‌‌تی شێخ محه‌مه‌دی به‌رزنجی له سلێمانی بردۆته سه‌ر، له پاشا بۆ فێربوونی هه‌ندێكی دیكه له زانستییه پێویستییه‌كانی مه‌لایه‌تی به‌ره‌و قه‌ره‌داغ كه‌وتۆته ڕێ، ماوه‌یێك له‌وێ خوێندوویه‌تی ئینجا ڕووی كردۆته بیاره و ڕۆژانێك له‌وێ ماوه‌ته‌وه، ئه‌وجا گه‌ڕاوه‌ته‌وه سلێمانی.

ساڵح له ساڵی 1884 چووه بۆ پێنجوێن لای مه‌لا عه‌بدولڕه‌حمانی پێنجوێنی خوێندووویه‌تی، له‌وێوه به‌ره‌و موكریان كه‌وتۆته ڕێ. له ماوه‌ی ژیانی ئه‌و وڵاته‌یدا ئاشنایه‌تی له‌گه‌ڵ شێخ بورهان (شێخ یووسف شه‌مسه‌دین) په‌یدا ده‌كا و له خانه‌قای ئه‌و ده‌مێنێته‌وه و مۆڵه‌تی ڕێگای نه‌قشبه‌ندی له شێخی بورهان وه‌رده‌گرێ. ماوه‌ی ژیانی ساڵح له خانه‌قا وه‌ك سالیكێك بووه. سالیك نابێ ژن بێنێ، به‌ڵام ئه‌و به‌دزی ژنی هێناوه، له‌به‌ر ئه‌وه شێخ له خانه‌قا ده‌ری كردووه.

ته‌نگوچه‌ڵه‌مه له ژیانی ساڵحدا زۆر بووه. جارێكیان به‌هۆنراوه‌یه‌ك یه‌كێ له كوڕه‌كانی شێخ عوسمانی ته‌وێڵه داده‌شۆرێنێ. ئاغا دێیێكه ناوی ئیعلزامولمولك بووه، بۆ ئه‌تك ڕێشی تاشیوه، شاعیر ناچار بووه لای قازی عه‌لی گه‌وره‌ی وڵات شكات بكا، دادگا خه‌ریك بووه ئاغاكه تاوانبار بكا بۆ ئه‌وه‌ی توڵه‌ی حه‌ریق بكاته‌وه. له‌و ماوه‌یه‌ی داوای حه‌ریق له دادگا ده‌بێ، كوڕێكی كورد له گوندی قه‌باغله‌ندی كچێكی ئه‌رمه‌نی هه‌ڵده‌گرێ، باوكی ئه‌و كچه سه‌ر به‌كاربه‌ده‌ستانی ڕووسیا ده‌بێ و كێشه‌كه‌یان ده‌گاته دادگا. ئیتر له‌به‌ر گه‌وره‌یی ئه‌م كێشه‌یه داواكاری حه‌ریقیان له بیر ده‌چێته‌وه. جارێكیا‌ن كابرایێك له حه‌ریق ده‌پرسێ ڕووداوه‌كه‌ی ڕێشه‌كه‌ی گه‌یشته كوێ؟ له وه‌ڵامدا حه‌ریق ده‌ڵێت: "بابه‌لێ ڕیشی من له هینه‌كه‌ی كچه ئه‌رمه‌نیدا ونبوو!"

له‌پاشانا حه‌ریق به‌ئیمام له مزگه‌وتی سه‌ید حه‌سه‌ن، مزگه‌و‌‌تی هه‌ژارانیان پێ ده‌وت، له سابلاغ (مه‌هاباد) دامه‌زرا. وه‌ك مورید و سۆفییێكی شێخی بورهان هه‌موو ژیانی له مه‌هاباد برده سه‌ر، تا له ساڵی 1909 له‌وێ كۆچی دوایی كردووه و له گۆڕستانی مه‌لا جامی نێژراوه. ئێستا جێی گۆڕی شاعیر نه‌ماوه و ئه‌و گۆڕستانه بووه به‌ئاوه‌دانی.

ساڵحی كوڕی نه‌سڕوڵڵای شاعیرمان به‌مه‌لا ساڵح ناوبانگی ده‌ركردووه نازناوی "حه‌ریق"ی بۆ هۆنراوه‌كانی خۆی داناوه، له گه‌لێ جێگه‌ی دیوانیشیدا جگه له "حه‌ریق" "حه‌ریقی"شی به‌كارهێناوه و له نێوه‌ندی مه‌لا و میرزا ڕۆشنبیرانی كورد به‌مه‌لا ساڵحی حه‌ریق ناسراوه.

---

شێعری حەریق

حەریق شێعری کێشەداری نووسیوه و قافیەی له شێعرەکانیدا پاراستوه. له شێعرەکانیەوه وا دەردەکەوێت که زۆرترین ئیلهامی له شێعری نالی و مەولەوییەوه وەرگرتوه. حەریق بـڕوابەخۆی زۆری بوه بۆ نموونه له شێعرێکدا شان له شانی نالی دەدا و ڕەخنەی لێ دەگرێت و دەڵێت:

زۆر حەیفه ئەتۆ نالی، بەو پیریه منداڵی

بەو جۆره له عیشق ئەدوێی زیبا کچ و دیبا کوڕ

بۆ عیشقی حەقیقی بێ، تالیب مەبه ئیللا کوڕ

هەم حەزرەتی لەولا کوڕ، هەم یووسوفی والا کوڕ

ئەم شێعرەی له بەرامبەرکێ لەگەڵ شێعری بۆ عیشقی مەجازی بێ تالیب مەبه ئیللا کچی نالیدا نووسیوه.

هەروها وکوو مەولەوی به هەورامی بۆ شێخەکەی شێعری نووسیوه.

---

نموونه‌یه‌ك له هۆنراوه‌كانی حه‌ریق

به‌شی ناسینی نامه‌ردی له‌كه‌سدا مه‌ردی نابینم
له لایێكی كه ڕوو گه‌رمی نه‌بێ دڵ سه‌ردی نابینم
چ ڕوو سپییه‌ك به‌ڕوو سووری له بۆته‌ی ئیمتیحان ده‌رچوو
درۆ ناكه‌م به‌وه‌جه‌ی ڕاستی ڕوو زه‌ردی نابینم
له كه‌ند و ڕه‌ندی عاله‌م قه‌ت مه‌پرسه گه‌ر خیرده‌مه‌ندی
خودا هه‌ڵناگرێ ڕه‌ندم نه‌دیوه كه‌ندی نابینم
له كه‌س وردیم نه‌دیوه تا درشتی بێ نمایان بێ
كه‌سێ بڕوێش ده‌كا و لافی ده‌قیقه وردی نابینم
گه‌لێ كه‌س ده‌ستی چا ده‌ڕوا وه‌كو چا ئابڕووی ڕۆیی
به‌ڵام بۆ دین وه‌كو دنیا به‌ده‌ستوبردی نابینم
ئه‌وه‌ی عاریف بێ ده‌یزانی ئه‌من چم گوتووه لام باشه
ده‌ڵێم زاهید به‌دارا چی ئه‌من وه‌ك به‌ردی نابینم
(حه‌ریق) ده‌ردی گرانه ده‌ردی بێ هاوده‌ردیه
له هاوده‌ردی گه‌ڕاوم حه‌یفێ هیچ هاده‌ردێ نابینم

 

 

دكتۆر قه‌ناتی كوردۆ

 
كوردناس و زانای مه‌زنی كوردی یه‌كێتی سۆڤیه‌تی جاران پڕۆفیسۆر قه‌ناتی كوردۆ 97 ساڵ له‌مه‌وبه‌ر له ڕۆژی 1909.09.21 له گوندی "سوسز"ی ناوچه‌ی "قانزمان"ی هه‌رێمی قارس له كوردستانی باكورری سه‌ر به ده‌وڵه‌تی عوسمانی له‌دایكبووه، ناوی ته‌واوی "قه‌نات كوڕی كوردۆ كوڕی كه‌له‌ش كوڕی خدر"ه و له‌سه‌ر ئایینی ئێزیدی بووه.

له‌كۆتایی جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانی له‌ساڵی 1918دا كه توركه‌كان به‌سه‌ر ئه‌رمه‌ندا زاڵبوون، بنه‌ماڵه‌ی قه‌نات و خه‌ڵكی ئاواییه‌كه‌یان خۆیان له‌چنگی توركه‌كان ڕزگار كردو به‌ره‌و ناوچه‌ی "ئاپاران"ی ئه‌رمه‌نستانی ژێر ده‌ستی ڕووسیا كه‌وتنه ڕێ و له‌و ناوه له گوندی "كۆربلاخ" نیشته‌جێ بوون، كه خه‌ڵكی گونده‌كه هه‌موویان كوردبوون، هه‌ر له‌و ساڵه‌دا توركه‌كان ناوچه‌ی‌‌ ئاپارانیان داگیر كرد، به تایبه‌تی گونده‌كانی كورد، بۆیه ماڵی قه‌نات ماوه‌یه‌ك ده‌ربه‌ده‌ربوون و له‌دواییدا گه‌ڕانه‌وه "ئاپاران" و باوكی به‌حه‌ماڵی گوزه‌رانی ده‌كردو له‌ساڵی 1920دا ڕوویان كرده گورجستان و له‌شاری "تفلیس" نیشته‌جێ بوون و ملیان دایه ڕه‌نجبه‌ری و باوكی له 1921دا كۆچی دوای كرد و په‌روه‌رده كردنی ئه‌و كوڕه 12 ساڵییه‌كه‌وته ئه‌ستۆری دایكی و هه‌ر له‌و ساڵه‌دا له قوتابخانه‌ی "هاگۆب گازاریانی"ی ئه‌رمه‌نی ناسراوبه "لازۆ" ده‌ستی به‌خوێندن كرد و ئه‌و زانایه به پیتی لاتینی ئه‌رمه‌نی فێری كورد و ژنه‌كه‌شی زمانی ئه‌رمه‌نی فێركرد.

قه‌ناتی كوردۆ له‌ساڵی 1928دا خوێندنی سه‌ره‌تایی له‌و قوتابخانه تایبه‌تیه ته‌واوكرد و له‌كۆلیژی كارگه‌ران له‌شاری لینینگراد وه‌رگیراو له‌ساڵی 1931دا ئه‌و كۆلیژه‌ی ته‌واو كرد، كه به‌رامبه‌ر قۆناغی ناوه‌ندی و ئاماده‌یی بووه و له كۆتایی ئه‌و ساڵه‌دا قه‌نات و دوو هاوڕێی كوردی كۆلیژی زمانه‌وانه‌ی زانكۆی لینینگراد وه‌رگیران و له‌ساڵی 1936دا خوێندنی ته‌واو كرد و بڕوانامه‌ی دیبلۆمی وه‌رگرت و هه‌ر ئه‌و ساڵه له‌به‌شی دكتۆرا وه‌رگیراو له‌ساڵی 1941دا خوێندنی باڵای ته‌واو كرد و بڕوانامه‌ی دكتۆرای وه‌رگرت و له په‌یمانگای ئه‌سنۆگرافیای ئه‌كادیمیای زانستی سۆڤیه‌ت دامه‌زراوه، دوای ماوه‌یه‌كی كه‌م نێردایه "فابریقه‌ی شه‌فه‌قی سوو" تا مانگی شوباتی 1942.

دكتۆر قه‌ناتی كوردۆ له‌ساڵی 1945دا بووه ئه‌ندامی پارتی كۆمۆنیستی ڕووسیا و له‌پاش جه‌نگ بوو به مامۆستای زمانی كوردی به خوێندكارانی به‌شی ئێرانی ده‌گوته‌وه.

له‌ساڵی 1947ه‌وه تاكو 1960 سكرتێری لیژنه‌ی ناوچه‌ی پارتی كۆمۆنیستی په‌یمانگه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتناس بووه له‌و شاره‌ی لینینگراد دا تاكو ساڵی 1958 قه‌ناتی كوردۆ و ئیسحاق تسوكه‌رمان و مارگریت ڕودینكۆ خه‌ریكی كوردناسی بوون  له‌به‌شی ئێرانی په‌یمانگای ڕۆژهه‌ڵاتناسی و له‌ساڵی 1958دا به‌شی كوردی به یارمه‌تی یوسف ئۆربێلی سه‌رۆكی په‌یمانگای ڕۆژهه‌ڵاتناس جیاكرایه‌وه و بووه به‌شێكی سه‌ربه‌خۆ.

له‌سه‌ره‌تادا ئۆربێلی خۆی بووه سه‌رۆكی، به‌ڵام له دواییدا دكتۆر قه‌ناتی كوردۆ به‌سه‌رۆكی به‌شه‌كه هه‌ڵبژێردرا. ئه‌وه‌ی شایانی گوتنیشه دكتۆر قه‌نات له‌ساڵی 1968دا بڕوانامه‌ی دكتۆرای "ناووك" واته دكتۆرای زانسته‌كانی وه‌رگرت و پله‌ی زانستی بووه‌ته پڕۆفیسۆر.

تاكو ڕۆژی كۆچی دوایی له 1985.10.31دا و‌ه‌ك‌ سه‌رۆكی به‌شی كوردی و زانایه‌كی مه‌زنی كورد و كوردناسێكی دڵسۆز و لێهاتووی نه‌ته‌وه‌كه‌ی خزمه‌تی زمان و وێژه‌ی و مێژووی كوردی كرد.

---

هه‌ندێ له به‌رهه‌مه‌کانی

پڕۆفیسۆت قه‌ناتی كوردۆ گه‌لێك به‌رهه‌می به نرخی نووسیوه و بڵاوكردۆته‌وه له‌وانه:

1. ته‌حویری مێژووی كورد له زانستی مێژووی بۆ ڕجوازیی فارس - ساڵی 1954
2. خه‌پاتۆر ئابۆڤیان وه‌كو كوردناس و ئه‌سنۆگراف - ساڵی 1955
3. بیروباوه‌ڕی ناڕاست له‌باره‌ی زمانی كوردییه‌وه - ساڵی 1955
4. كورد له په‌رتووكی "نه‌ته‌وه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست" - ساڵی 1957
5. فه‌رهه‌نگی كوردی - ڕووسی "شێوه‌ی كرمانجی باشوو" - ساڵی 1983
6. په‌رتووكی ڕێزمانی كوردی - ڕه‌و‌ان - ساڵی 1956
7. ئه‌حمه‌دی خانی و به‌رهه‌می وێژه‌یی
8. دروستبوونی وشه له زمانی كوردیدا
9. كوردی سۆڤیه‌ت له وێژه‌یی كوردی ده‌ره‌وه‌دا
10. بیروباوه‌ڕی قاره‌مانیه‌تی له به‌رهه‌می وێژه‌ی ئه‌حمه‌دی خانی دا

کاکەی فەلاح

 

بۆ بینین و یا داگرتنی( دانلۆد ) دیوانی شێعری کاکەی فەلاح لە قەبارەی (فوڕمەت ) pdfلێرەدا کرتە (کلیک ) فەرموون

---

کاکەی فەلاح نازناوی شاعیری خەبات و ڕاپەڕین و ڕۆژنامەنوسی لێھاتووی کورد حەمین کوڕی قادرە. لەڕۆژی ٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٠ دا لە تەمەنی ٦٢ ساڵیدا لە شاری سلێمانیدا مرد.

کاکەی فەلاح لە ساڵی ١٩٢٨ لە چوارتا (شارباژێڕ)ی سەر بە پارێزگای سلێمانی چاوی بە ژیان ھەڵھێناوە و لەخێزانێکی ھەژار دا پەروەردە بووە و خوێندنی سەرەتایی لە شارەکەی خۆی و ناوەندی لە سلێمانی تەواو کردووە و چووەتە پاڵ پارتی کۆمنیستی و خەباتی چینایەتی کردووە و ھۆنراوەی نیشتمانی داناوە و لەسەر ھەڵوێستی ڕامیاری چەند گیراوە و ئەشکەنجە دراوە، بەڵام کۆڵی نەداوە و ھەر بەردەوام بووە لەسەر بیروباوەڕی شۆڕشگێڕی خۆی.

ئەم شاعیرە بە ‌ھۆنراوە‌ی ڕامیاری ھاتۆتە گۆڕەپانی وێژەی کوردی و ھەوڵی داوە بە وشەی سووک و سادە واتای قووڵ و جوان پێکەوە بنێ و بیخاتە سەر کێشی سووکی خۆماڵی و پشت لەکێشی کۆن بکات و تا لە گۆڕەپانی خەباتی ڕامیاری پتر دەچووە پێشەوە، ھۆنراوەکانی پڕ خۆشتر دەبوون و چاکتر دەبوونە زمانحاڵی میللەتەکەی لەو کاتەی، کە لەسەر بەشداریکردنی لە ڕاپەڕینەکەی کانوونی دووەمی ١٩٤٨ی گەلانی عێراق بە ساڵ و نیوێک سزادرا و لە ناسریە و ئەبوغرێب سزاکەی بەسەر دەبات و لە جەرگەی تاریک لەناو زیندانەوە ئەم ھۆنراوەیەی دەنووسێ و لەسەرەتاکەیدا دەڵێ:

سەربەستی ئەت پەرستم
تۆی تاقە خۆشەویستم
تۆ و پردی سەر زمانم
تۆی ئامانجی ژیانم
تۆی ئایینم، تۆی بڕوام
تۆی ئاواتم، تۆی ھیوام

دوای تەواوبوونی سزاکەی دەگەڕێتەوە سلێمانی و خەباتی نھێنی دەکات تاکو لە ئەنجامدا دەکەوێتە دەست پیاوانی ڕژێمی شاھانەوە بە ٥ ساڵ بەندی ٣ ساڵ دەست بەسەر فەرمانی دەدرێ و دوای تەواوکردنی سزاکەی دێتەوە سلێمانی و ئەو تاقیکردنەوەی تاڵەی ژیانی بەندیخانە و ھەوڵی بێ سوودی پیاوانی ڕژێمی بۆ لەخشتەبردنی و وازھێنانی لە بیروباوەڕی پێشکەوتنخوازی خۆی ھۆنراوەیەک دادەنێ بەناوی "ڕێبوارێکم" و بەم جۆرە دەستپێدەکات:

ڕێبوارێکم بەسەر ھەورازی توتڕکا
ھەڵئەگەڕێم
بەڕێی کاکێشانی دڕکا
ھەنگاو ئەنێم
دوای ئەم سەرەتایە
بەسەرکەوتووی درێژە بە ھۆنراوەکەی دەدات و دەڵێت:
چەندان خاوەنی تانە شۆر
بەرۆکیان ئەگرتم بەزۆر
گۆڕ ھەڵکەنانی زەبرو زەنگ
لێیان ھێنامە ژارو ژەنگ
ئەخاوەن گۆڕ، نەتاتە شۆر
توانیان من بنێنە گۆڕ!

شاعیر خاوەنی بیروباوەڕێکی پتەو بووە، ھەرچەند دوژمنانی ویستوویانە بە زەبر و زەنگ لەڕێگای لابدەن، کە چی بێ ھوودە بووە. جگە لە تێکۆشانی شۆڕشگێڕی و ھۆنراوە و وێژە کارێکی بەنرخی لە ڕۆژنامەگەریی کوردیدا کردووە بە دەرچواندنەوەی ڕۆژنامەی ژینی، کە کاتی خۆی پیرەمێرد لە ساڵی ١٩٣٩وە تاکو ڕۆژی کۆچی دوایی لە ١٩٥٠/٠٦/١٩ دەری دەچواند، دوای ئەوی ئەویش ماوەیەک مامۆستا گۆران و ئەحمەد زرنگ سەرپەرشتیان دەکرد. کاکەی فەلاح ئەو ڕۆژنامەیەی لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٠ دەرچواندەوە.

---

بەرھەمەکان

دوو کۆمەڵە ھۆنراوەی منداڵان بەناوی "چرۆ" ‌و "سروود" ساڵی ١٩٦٦ و ١٩٦٨
لەگەڵ شەپۆلەکانی "دیوانێکی ھۆنراوە" لە ساڵی ١٩٦٧دا چاپکراوە.
ئۆدیبی پاشا - وەرگێڕانە لە عەرەبیەوە - لە ساڵی ١٩٧٨ چاپکراوە.
دیوانی کاکەی فەلاح - بەغدا- ساڵی ١٩٨٠ چاپکراوەو بە پێشەکی دکتۆر "عیزەدین مستەفا"یە
کاروانی ھۆنراوەی نوێی کوردی - بەرگی یەکەم لە ساڵی ١٩٧٩ و بەرگی دووەم لە ١٩٨٠
چۆلەکەی پاساری - سلێمانی لە ساڵی ١٩٨٣دا چاپکراوە
لەدوای کۆچی دوایی شاعیریش دیوانێکی نوێی کاکەی فەلاح لەساڵی ٢٠٠٤ بەچاپ گەیەنراوە و لە کۆکردنەوە و ئامادەکردنی بنەماڵەکەیەتی و دەکەوێتە ٤٢٠ لاپەڕە و لەبەرگی دوایی ئەو دیوانە پتەوەیدا ئەم پارچە ھۆنراوە پڕ بەواتایەی بڵاوکراوەتەوە:

دنیا شەوە
خەم وەک شارە زەردەواڵە
ورووژاوە
چاویش خەوی لێ زڕاوە
ئاخۆ ئەستێرەی عومری کێ
داکشاوە!!

---

سەرچاوە:ماڵپەڕی کوردنێت

حەمەساڵح دیلان و شێعرەکانی

 

بۆ داگرتنی(دانلۆد)کتێبی بارانی سلێمانی هۆنراوەی مامۆستا محەمەد دیلان لێرەدا کرتە (کلیک ) فەرموون

---

محەمەساڵح دیلان (١٩٢٧ - ١٩٩٠)، کوڕی‌ مەلا ئەحمەدی‌ کوڕی‌ مەلا ساڵحی‌ کوڕی‌ مەلا قادرە. ساڵی‌ ١٩٢٧ لە گەڕەکی‌ گۆیژەی‌ شاری‌ سلێمانی‌ لەدایکبووە. سەرەتا لە ‌مزگەوتی‌ بابەعەلی‌ خراوەتە بەر خوێندن‌و دواتر لە ‌قوتابخانەی‌ خالدییە قۆناغی‌ سەرەتایی‌ تەواوکردووەو درێژەداوە بەخوێندن‌و تا پۆلی‌ سێی‌ ناوەندی‌ خوێندووە. ساڵی‌ ١٩٤٧ لە ‌فەرمانگەی‌ تووتن دامەزراوە.

لە ‌تەمەنی‌ بیست‌و یەک ساڵیدا شیعری‌ بڵاوکردۆتەوەو لە ‌دوای‌ گۆران بەسەرتۆپی‌ نەوەیەکی‌ نوێی شیعری کوردی‌ لەقەڵەمدەدرێت. ئەم شاعیرە خۆی و بەرھەمە ئەدەبییەکەی‌ تەرخانکرد بۆ خزمەتکردنی‌ کێشەی‌ گەلەکەی‌و دژایەتیکردنی ‌کۆنەپەرستان‌و بەکرێگیراوان. لە ‌ساڵی‌ ١٩٤٨ تا ١٩٦٦ نۆ جار زیندانی‌ کراوە و گەلێک‌ جاریش دوورخراوەتەوەو تووشی‌ ئازارو ئەشکەنجەدان‌و نانبڕین بووە.

شیعرە نیشتمانییەکانی‌ دیلان رۆڵێکی‌ گەورەیان بینی‌ لە ‌بەرزکردنەوەی‌ ئاستی‌ ەوشیاری‌ خەڵکی‌ کوردستانداو حەمە ساڵح دیلان-یانکردە مەشخەڵێکی‌ گەورەی‌ سەر رێبازی‌ کوردایەتی‌، کەم رووداوی‌ نیشتمانیی‌و نەتەوەیی‌ ھەیە دیلان بەشداری‌ تیانەکردبێت‌و نەیکردبێتە بۆنەیەک بۆ جۆشدانی‌ خەبات.

ئەم رۆشنبیرە گەورەیە ساڵی‌ ١٩٥٤ بەبێ‌ مۆڵەتی‌ دەوڵەت بەشداریکرد لە ‌کۆنگرەی‌ ئاشتی‌و ھاوکاری‌ گەلان-دا کە لە ‌شاری‌ (ڤیەننا)ی‌ پایتەختی‌ نەمسا ساز کرا، لەسەر ئەم بەشداریکردنە کە گەڕایەوە رەوانەی‌ زیندان کرا. حەمە ساڵح دیلان جگە لەوەی‌ کە شاعیرێکی‌ گەورەو تێکۆشەرێکی‌ خاوەن ھەڵوێست بوو، دەنگخۆشێکی‌ کەموێنەو ئاوازدانەرێکی‌ دەگمەنیش بوو.

گۆرانیی‌و مقامە‌ بەسۆزەکانی‌ دیلان کە شیعری‌ زوربەیان نووسینی‌ خۆیەتی‌ تا ئێستاش ھەر زیندوون. دیلان-ی‌ شاعیر‌و ‌ەونەر‌مەند خاوەنی‌ (مامە کوڕنوو)، (ئەی‌ نازەنین)،( شێخ مەحمودی‌ زیندوو) لە ٢٨ی‌ تشرینی‌ یەکەمی‌ ساڵی‌ ١٩٩٠ دا، بە ‌نەخۆشی‌ دڵ کۆچیدوایی‌ کردو لە ‌پاش خۆی‌ خەرمانێکی‌ پڕ بەرەکەتی‌ لە ‌شیعرو ئاوازی‌ دڵڕفێن‌و گۆرانیی‌ رەسەن بۆ بەجێھێشتین.

---

ژیان

شاعیری نوێکاری کورد و مەقامزانی بلیمەت محەمەد ساڵح دیلان لە ١٩٩٠.١٠.٢٨ دا لە تەمەنی ٦٣ ساڵیدا دڵە گەورەکەی لە لێدان کەوت و ماڵئاوایی لە وێژە و لە ھونەر و کورد و کوردستان کرد و ناو و خزمەتگوزاریی بۆ میللەتەکەی تا ھەتایە بەنەمریی مانەوە [١].

دیلان خەباتگێڕێکی دڵسۆزی میللەتەکەی و دەنگێکی ڕەسەن و ناسکی ھۆنراوەی نوێی کوردی بوو، شاعیرێکی نوێکاری ڕێبازی ڕیالیزمی نوێ بوو لە وێژەیی کوردیدا، زۆربەی ھۆنراوەکانی پەردەیەکی تەنکی ڕۆمانسیەتی بەسەردا ھەڵکێشرا بوو، ئەمەش جۆرە جوانی و ناسکیەکی پێ بەخشی بوون.

---

شیعری دیلان

ئەگەر بەوردی سەرجەم دیوانی ھۆنراوە ناسکەکانی بخوێنیەوە، کە لە ساڵی ١٩٨٧دا بە ھەوڵ و کۆشش و لێکۆڵینەوە و پێشەکی مامۆستا عەبدوڵڵا ئاگرین چاپکراوە، ھەست دەکەین لەباسی ناسکانەی سروشتی نیشتمانەکەی ئەوەندە بەجوانی و ناسکی و ڕازاوەیی دەربڕیوە، مەگەر ھەر مەولەوی مامۆستای و "گۆران"ی شاعیر سروشت و جوانی دەستەڵاتیان بەسەردا شکابێ.

لە چوو ناو جیھانی داستان و ئەفسانەی کوردی و جیھانی و بەکارھێنانی نیشانەکانیان بەکارامەیی و سەرکەوتوویی، شاعیرێکی یەکجار بەتوانا بووە و زۆر لە سەر‌خۆ چووەتە نێو ئەو جیھانە ئەفساوناوییە و بەرھەمی جوان و پتەوی لە ھۆنراوەی ناسک و ناوەڕۆک قووڵی پێشکەش کردووین و سەرنجی ھۆنراوە دۆست و ڕەخنەگرانی ڕاکێشاوە لەبواری ھۆنراوەی نەتەوەیی و نیشتمانیشدا خانی و حاجی قادرێکی سەردەمە، بە تەکنیکێکی نوێ دەربڕینی ناسکی واتا قووڵی خوڵقاندووە و دڵسۆزیی خۆی بۆ خاک و نەتەوەکەی دەربڕیوە، ھەروەک لە ھۆنراوەیەکیدا بەناوی «‌ڕەز» ئەمەی کردووە و گوتوویەتی:

ئای کێ بێ بانگ و ھاوارو پەیام
بگەیەنێتە گوێی گۆڕەکەی (خەیام)
بڵێ ھەی سەرشێت کوشتەی گڕی تەڕ
گەر تێتا ماوە یەک تۆز نرخ و فەڕ
تۆ لەسەر باکەی شووشەکەی شکان
لەگەڵ‌ خودادا کردت بە زۆران!!
ھەڵسە بەرەو ئەم ناوە ھەڵتووتێ
نەک شووشە شکا وا ڕەز ئەسووتێ!!

شاعیر ئەم ھۆنراوەیەی کاتێک داناوە، کە ڕژێمی بەعس ڕەزی مێو و ھەموو جۆرە دارێکی بەردار و بێ بەریان دەسووتاند و خەڵکەکەیان ئەنفال دەکرد.

دیلان لە ھۆنراوەی باسیشدا، شاعیرێکی مەزنی سروشت و جوانییەو وەک وێنە کێشێکی ھونەرمەند ڕوودەکاتە دیمەنی جوانی گوڵزاری ڕازاوەی نیشتمانەکەی تاکو تابلۆی نایابیان بە ھۆنراوەی ناسک بکێشێ و ھۆنراوەی بە ھێز و پێزمان پێشکەش بکات.

باسەرنجێک بدەینە ئەم چەند دێرە ھۆنراو‌ەیەی تاکو بزانین چۆن وێنەی ھۆنراوەی جوانی بۆ کێشاوین و با لە ھۆنراوەیەکی بە ناوی "سروودی وڵات" ورد بینەوە کە دەڵێ:

ساڵ پایزە، گەرمەی گەڵا ڕێزانە،
ڕێز بارانە، شێوەی ساڵی جارانه!
گەڵای ڕژاوی دار مازووی چیای بەرز
ملوانکەکەی ئەئاڵانە ملی وەرز
ڕووباری شین، سوور ھەڵگەڕاو بەلافاو
جارێ بێ دەنگ، جارێ بەھاژەو بەتاو

سەیری کەن دیلان چۆن باسی پایزە و گەڵاڕێزان دەکات و دیمەنی ئەو گەڵا زەردە وەریواە چەند بەجوانی دەکێشێ و دەیکات بە دیمەنی زێڕباران، ئەمەش خوڵقاندنی جوانی ھۆنراوە لەشتی کەم بایەخی وەک گەڵای وەریوی کاتی گەڵاڕێزان ئینجا شاعیر باسی ئەو گەڵا ڕژاوان دەکات و دەیانکاتە ملوانکە و لە دێڕی دوایشدا باسی ڕووباری شینی سوور ھەڵگەڕاو بەلافاو دەکات، کە جارێ بێ دەنگە و جارێکیش بەتاو دەڕوات و ھاژەی دێت.

دیلان لە ھۆنراوەی ئەفسانەیی چ خۆماڵی بێ چ بیانی زۆر سەرکەوتووە و ئەفسانەی بیانی بە ئەفسانەی بیانی بە ئەفسانەی کوردی بەستۆتەوە و گوتوویەتی:

کە پزیشکی خوێنی زەردی (نێرۆن) پژا
کە چەرمەکەی قرچ ھەڵگەرا لە دەم کەژا
بەشیرینی ھەچ گوڵێ دەم دەکاتەوە
لەم وڵاتە ... (فەرھاد)مان بیر دەکاتەوە

شاعیر ئەفسانەی ڕووداوەکانی "نێرۆن"ی ئیمپڕاتۆری "ڕۆمان" تێکەڵ بە ئەفسانەکەی "شیرین و فەرھاد"ی کوردی دەکات و بەجوانی لە کارەکەی سەردەکەوێت.

---

سەرچاوەکان1.↑ [www.xozga.com]
حەمەساڵح دیلان- Kurdsat.tv

ژیاننامەی سوارە ئیلخانیزادە و شێعرەکانی

بۆ داگرتنی(دانلۆد)کتێبی خەونە بەردینە-هۆنراوەی سوارە ئیلخانی زادە-نووسینی کەریم دانشیار لێرەدا کرتە (کلیک ) فەرموون

بۆ بیستن و یا داگرتنی( دانلۆد ) شێعره‌کانی سواره‌ ئیلخانی زاده لە قەبارەی (فوڕمەت ) mp3  لە سەر بابەتەکاندا کرتە (کلیک ) فەرموون

بەشی۱--بەشی٢--بەشی٣--بەشی٤--بەشی٥--بەشی٦--بەشی٧--بەشی٨

پیرە هەڵۆ(سوارە ئیلخانی زادە)- بە دەنگی کاک عومەر ڕەسوڵی وخاتوو مریەم فەتاحی

---

سوارە ئیلخانیزادە (١٩٣٧-١٩٧٥) ھۆنڕاوەنووسێکی بەناوبانگی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو.

ژیاننامە

سواره‌ کوڕی ئه‌حمه‌د ئاغا، کوڕی حاجی باییز ئاغای ئێلخانیزاده‌یه‌. ساڵی 1937 له‌ گوندی تورجان (که‌ ده‌که‌وێته‌ نزیک شاری بۆکان) له ‌دایکبوه‌. هێشتا منداڵ ده‌بێت که‌ عیسمه‌ت خانمی دایکی کۆچی دوایی ده‌کات‌. هه‌ر له‌و ده‌مه‌دا ماڵیان بۆ گوندی قه‌ره‌گوێز ده‌گوێزنه‌وه‌. له‌وێ باوکی ژنێکی دیکه‌ ده‌هێنێت. ئه‌و ژنه‌ بۆ سواره‌ و خوشک و براکه‌ی وه‌ک دایکی ڕاسته‌قینه‌ واده‌بێت‌. هاوینی ساڵی 1954 له‌ قه‌ره‌گوێزه‌وه‌ بۆ بۆکان بارده‌که‌ن و له‌وێ نیشته‌جێ ده‌بن‌. له‌ پاییزی ئه‌و ساڵه‌دا سواره‌ دوچاری نه‌خۆشییه‌کی سه‌خت ده‌بێت و سێ ساڵ له‌جێدا ده‌یخات. کاتێک ده‌که‌وێته‌وه‌ سه‌رخۆی، سواره‌که‌ی جاران نامێنێت و لاواز و بێهێز ده‌بێت. به‌و حاڵه‌شه‌وه‌ به‌رده‌وام ده‌چێته‌ قوتابخانه‌ و چه‌ند ساڵ له‌ بۆکان ده‌خوێنێت. پاشان ده‌چێته‌ ته‌ورێز و له‌وێ درێژه‌ به‌ خوێندن ده‌دات. ساڵی 1962 بڕوانامه‌ی دیپلۆم وه‌رده‌گرێت و به‌شداریی تاقیکردنه‌وه‌ی زانکۆی تاران ده‌کات. سه‌ره‌نجام له‌ کۆلێژی حقوق له‌ به‌شی قه‌زایی وه‌رده‌گیرێت. له‌و سه‌روه‌خته‌دا کۆمه‌ڵێک ڕوناکبیری کورد له‌ ڕیزی ڕێکخراوێکی نهێنیی به‌ناوی «یه‌کێتی خوێندکارانی کورد له‌ زانستگاکانی ئێران» تێده‌کۆشن. سواره‌ش وه‌ک خوێندکارێک و وه‌ک کوردێکی خاوه‌ن هه‌ڵوێست و چالاک ده‌بێته‌ ئه‌ندام تیایدا. هه‌ر له‌و ده‌مه‌دا له‌گه‌ڵ کیژێکی ئازه‌ری نیشته‌جێی شاری بۆکان به‌ ناوی «ڕوقیا» که‌ چه‌ند ساڵ ئه‌وینداری یه‌کتر بون، خێزان پێکده‌هێنن و به‌رهه‌می ئه‌و هاوسه‌رییه‌ کوڕێک ده‌بێت به‌ناوی «بابه‌ک».

                                      

  ساڵی 1963 سمایلی شه‌ریف زاده‌ و سواره‌ و ده‌سته‌یه‌ک خوێندکار و لاوی کورد شێلگیرانه‌ تێده‌کۆشن له‌پێناو دامه‌زراندنی ڕێکخراوێکی خوێندکاریی چه‌پ و شۆڕشگێڕ و جموجوڵێکی گه‌رم ده‌ستپێده‌که‌ن.

به‌درێژایی ئه‌و ساڵانه‌ی که‌ له‌ زانکۆ ده‌خوێنێت، مامه‌کانی به‌گشتی و حاجی ڕه‌حمانی ئێلخانی زاده‌ و سه‌عدی موهته‌دی به‌تایبه‌تی یارمه‌تی ده‌ده‌ن. هه‌روه‌ها ئامۆزایه‌کی له‌ خۆی به‌ته‌مه‌نتری به‌ناوی «حه‌سه‌ن» به‌رده‌وام ده‌ستگیرۆیی ده‌کات و ناهێڵێت ده‌سته‌نگیی پێوه‌ دیاربێت.

ڕۆژی 20/3/1964 حکومه‌تی حه‌مه‌ ڕه‌زاشا شاڵاوی گرتن و زیندانی کردنی تێکۆشه‌ران ده‌ستپێده‌کات و نزیکه‌ی 150 لاوی ڕوناکبیر و تێکۆشه‌ری کورد به‌ تۆمه‌تی هاوکاریی له‌گه‌ڵ (حیزبی دیموکراتی کوردستان) ده‌گرێت و ده‌یانخاته‌ زیندانی «قزل قلعه‌»وه‌. سواره‌ش به‌ر ئه‌و شاڵاوی ڕه‌شبگیرییه‌ ده‌که‌وێت. ئه‌گه‌رچی ئه‌و به‌له‌ش نه‌خۆش و لاواز ده‌بێت، به‌ڵام دلێرانه‌ شه‌ش مانگ خۆی ڕاده‌گرێت و ئه‌شکه‌نجه‌ و ئازار وره‌ی پێ به‌رنادات. تا سه‌رنجام هیچی له‌سه‌ر ئیسپات نابێت و ئازاد ده‌کرێت. کاتێک له‌ زیندان دێته‌ ده‌رێ، ده‌چێته‌وه‌ زانکۆ و خوێندنه‌که‌ی درێژه‌پێده‌داته‌وه‌‌. ساڵی 1968 خوێندنی زانکۆ ته‌واوده‌کات. هه‌ر له‌و ده‌مه‌دا له‌ به‌شی کوردی ڕادیۆی تاران وه‌ک کارمه‌ند داده‌مه‌زرێت. له‌و ڕادیۆیه‌دا به‌رنامه‌یه‌کی ئه‌ده‌بی و ڕۆشنبیریی به‌ناوی «تاپۆ و بومه‌لێڵ» پێشکه‌ش ده‌کات. ئه‌و به‌رنامه‌یه‌ گوێگرێکی زۆری ده‌بێت و به‌و بۆنه‌یه‌وه‌ سواره‌ له‌نێو توێژێکی به‌رینی خه‌ڵکی کوردستاندا ده‌ناسرێت.
به‌شی زۆری ته‌مه‌نی سواره‌ ململانێ ده‌بێت له‌گه‌ڵ نه‌خۆشیدا. ئه‌وه‌نده‌ی که‌ له‌ بیماری و له‌شبه‌باریدا ده‌ژی، ئه‌وه‌نده‌ له‌شی ساغ و ئاسوده‌ به‌خۆیه‌وه‌ نابینێت. به‌ڵام سه‌رباری ئه‌و ژیانه‌ سه‌خت و ناهه‌مواره‌، هه‌رده‌م وره‌به‌رز و به‌ بیروباوه‌ڕ ده‌بێت.

ڕۆژی 12/1/1976 له‌کاتێکدا که‌ سواره‌ به‌ره‌و ماڵ ده‌ڕواته‌وه‌،  لە لایەن ھاوکارێکی خۆیەوە بەر ماشێن دەدرێ . به‌ڵام ئه‌و پێی واده‌بێت که‌ ئازارێکی که‌می گه‌یشتوه‌ و هیچی لێنه‌هاتوه‌. ئیدی ده‌یبه‌نه‌وه‌ ماڵه‌که‌ی خۆی. ورده‌ ورده‌ ئازاری له‌شی زیاد ده‌کات. پاش دو ڕۆژ ده‌یبه‌نه‌ خه‌سته‌خانه‌ی «میساقیه‌»ی تاران. کاتێک دوکتۆر لێیده‌کۆڵێته‌وه‌، ده‌ڵێت توشی زه‌ردویی بوه‌. دواتریش گومانی نه‌خۆشی سه‌ره‌تانی لێده‌که‌ن. بۆیه‌ بڕیار ده‌ده‌ن که‌ نه‌شته‌رگه‌ریی بۆ بکه‌ن. به‌ڵام به‌رگه‌ی نه‌شته‌رگه‌رییه‌که‌ ناگرێت و ڕۆژی چوارشه‌ممه‌ 14/1/1976 دڵی له‌لێدان ده‌که‌وێت. ڕۆژی دواتر کۆمه‌ڵێک له‌ خزمان و دۆستان و ڕوناکبیرانی کوردی تاران، ته‌رمه‌که‌ی بۆ بۆکان ده‌به‌نه‌وه‌ و له‌ مه‌راسیمێکی پڕ ڕێز و شکۆدا له‌ گۆڕستانی  و  گومبەزی گوندی حەمامیان لە سەر بەرزاییکی وەک نالەشکێنە بەخاکی دەسپێرن، زیرەک و سوارە لە سەر دوو بەرزاییەوە دەڕواننە یەک .سوارەی ژین کورت بە تەمەن درێژی لە ناو فەرھەنگ و ئەدەبیاتدا دەمێنێتەوە، بە تایبەت ئەدەبیاتی گەلەکەی خۆیدا.

ئه‌گه‌رچی سواره‌ زیاتر وه‌ک شاعیر ناوده‌رده‌کات، به‌ڵام له‌ ڕاستیدا ده‌ستێکی باڵای له‌ په‌خشان و وتاری ئه‌ده‌بی و چیرۆک و شانۆنامه‌نوسینیشدا ده‌بێت و گه‌لێک به‌رهه‌می ناوازه‌ و سه‌نگین ده‌نوسێت، که‌ به‌شی زۆریان تا ئێستاش به‌ ده‌ستنوسیی ماونه‌ته‌وه‌. به‌رهه‌مه‌کانیشی به‌ناوی «سواره‌، ئازاد و پ. ئه‌هورا»وه‌ بڵاوده‌کاته‌وه‌.

شێعر و نووسراوەکانی لە گۆڤارە بە ناوبانگەکانی ئەو سەردەمەی ئێران سخن و کوردستاندا چاپ کراون

“ خەوە بەردینە‌ ، شار، کچی بەیان“ ئەسکەندەر شاخی ھەیە، کەویار“ تاکە شێعر و پەخشانی بەناوبانگن، شانۆنامەی “ سەیدەوان“ و لێکۆڵینەوەکانی لە مەڕ ئەدەبیاتی کوردی بە تایبەت ئەدەبیاتی زارەکی کوردی لە تەک شێعرەکانی فارسی دا ھێزوتوانای شاعیر و نووسەر و رۆشنبیرێک دەنووینن کە جێگای ھەردەم سەوز دەمێنێ.

تاپۆبۆمەلێڵ لە تاران و رۆژێک لە رۆژان لە بەغدا دوو پروگرامی بەپێز و ڕەنگین بوون کە لە ھەر دووک لا باشترین دەنگەکانی شێعر و ئەدەبیاتی کوردیان بڵاو دەکردەوھ، لەوێ کوردستان موکریانی و عەبدوڵا پەشێو دەنگیان ھەڵدەبڕی، لێرەش عەلی حەسەنیانی و فاتخ شێخ ئولئیسلامی!

سوارە ئیلخانی زادە(سوارە)، عەلی حەسەنیانی(ھاوار) و فاتح شێخ ئولئیسلامی(چاوە) سێ چوکڵەی شێعری نوێی کوردی لە رۆژھەڵاتی کوردستان پێکدەھێنن و ئەوانە لە گەڵ عومەر سوڵتانی(وەفا) مەیدانی شێعری کوردییان پان و بەرینتر و ڕەنگین تر کرد!

 ئەوەش بگوترێ تاقانە کوڕی سوارە لە تەمەنێکی کورتدا لە ھولەند دڵی لە وەستان دەکەوێ وداستانێکی تراژیک وەک سەیدەوان بە چەشنێکی تر لە یاددا دروست دەکا.

ژیانی ڕێڕەوانی شێعری نوێی کوردی خۆی رۆمانێکی دڵتەزین دەنوێنێ، دوای سوارە، عەلی حەسەنیانی لە پاش ژیانێکی پڕ ئازار لە ھەندەران دڵی لە وەستان دەکەوێ و تەرمەکەی خاکی دانمارک دیگرێتە خۆی. “چاوە“ش کە زەمانێک دەنگی ھەڵدەبڕی و بۆ ھەموو کوردستان ھاواری دەکرد: “ فەرشی ماڵەکەم پڕی خشت وخاڵ و ڕاتەکاندنی گەرەکە“، ئەمرۆ ھەر چوار سووچی فەرشی ماڵەکەی بەرداوە و ڕەنگە ئاوڕ لێ دانەوەش لای گران بێ، وەفاش پاش ئازارێکی چەند ساڵە ژیانی کۆتایی پێھات.

بەرهەمەکانی سوارە

بەرھەمی چاپکراوخەوە بەردینە (سەرجەمی شێعرەکانی کوردی و فارسی)
تاپۆ و بوومەلێڵ (بەرھەمی پێشکەشکراو لە ڕادیو کوردی تاران)

---

چەن پارچە شیعرێک لە سوارە

دووی ڕێبەندان[١]

بیرەوەریی دووی ڕێبەندان
دەمخاتە سەر بەستە و بەندان
ڕێبەندانی ڕێنوێنە
لە داگیرکەر سەرشێوێنە
ھەڵات ھەڵات لە ھەموو دیاران
پێ پلیکەی دێو، تەختی تاران‌
دوژمنی کورد جێ پێی لێژە
با بگێڕین گەڕەلاوێژە

ھۆ ھۆ شوانە بە نەغمەی تەڕ و پاراووت
بە بلـوێری لە خەم و دەردا سووتاوت
بارووژێنە گیانی خەوتووی گەزیزەی ھەرد
بە (سوارۆ)ێک، بە (حەیران)ێک، دامرکێنە بڵێسەی دەرد

ھۆ ھۆ جووتێر چەوساوەی خەمان
خاڵە! ڕێبواری خەیاڵت نیشتەجێ بوو
خەمان نەمان
بە ئارەقی نێو چاوانی بەرز و تەرزی کرێکارانت
چناری ھیوا باشین بێ
لە کۆزی ڕووی دەردەدارانت
ئەی کچی جوان!
ئەی یەزدانی داوێن پاکی!
دیلانی بگێڕە
بەسەر چوو
دیلـی و زەلیلـی و خەمناکی
ئەو ھەوری یەی لە دەوری دارت پێچاوە
لە دەوری دەستت ھاڵێنە
بە دەم سووڕانی سەماوە
شایی دەگەڕێ لە ھەموو دێیان
گیان ھاتوەتە ئاسۆی گوێیان
دیلان دەگەڕێ لە ھەموو ماڵان
پیرۆزبایی لە ھاواڵان

. . . ڕێبەندان!
بەو زستانەم دڵ بەھارە
لە ھەموو سنووران ھاوارە
لە دوژمنان ڕێبەندانە
بۆ کوردەواری گۆوەندانە
شایی نەدار و ھەژارە
ئەوجار ھەژار خۆی سەردارە

مەڵبەند بەھاری تێزاوە
«قازی» ‌مەزن ھەروەک کاوە
ھێزی کۆمەڵی لەپشتە
ھەودای خاوی ھیوا گشتە
قورینگ چلـەی زستان دەبڕن
چاویان لە کوردستان دەبڕن
بە پۆل گوڵی لە شەتاوان
دەخەمڵێنن دەم چۆماوان
بیستوومە لە کۆنەپیاوان
سەرگوریشتەی خاوەن ناوان:
«لە سەخڵەتا خۆشیی دیارن
ھەر زۆرە کوژەی زۆردارن» ‌
نەزیلـەی باپیران وایە
«شەو بۆ مێردان وەک قەڵایە»

شەوەی شەو لەشی گوشیبووین
ڕێبەندان ڕێگای تەنیبووین
گیانمان خارا بە دەرد و ئێش
ڕێگای ئازادین گرتەپێش
پاش چەند ساڵ لە نوور دووریمان
ھەڵبوو چرای جەمھووریمان

با بگێڕین زەماوەندێ
با بۆتان بڵێم سەربەندێ
ئەوجار چینی فەلا و کرێکار
قەت ناڵێن خۆزگەمان بەپار
دەری ھاویت تۆــ وی دژی
ڕەنجبەر بژی
                 بژی
                        بژی

 تاران، ڕێبەندانی ١٩٦٨

---

 هه‌ڵۆ

پاییزه‌ دار و ده‌وه‌ن بێ به‌رگه‌
دڵ په‌شۆکاوی خه‌یاڵی مه‌رگه‌
هه‌ر گه‌ڵایێ که‌ له‌ دارێ ده‌که‌وێ
نووسراوێکه‌ به‌ ناخۆش خه‌وه‌رێ
تاو هه‌ناوی نیه‌ وا مات و په‌شێو
له‌شی زاماری ده‌کێشێته‌ نشێو
ڕۆژ په‌ڕه‌، سارده‌ کزه‌ی بای زریان
کاته‌ بۆ ژینی له‌ ده‌س چوو ، گریان
دڵی پڕ بوو له‌ په‌ژاره‌ و له‌ دڵۆ
ژینی خۆی هاته‌وه‌ بیر پیره‌ هه‌ڵۆ
به‌ قسه‌ خۆشه‌ مه‌ترسی مردن
تاڵه‌ ئه‌و هه‌ستی به‌ مردن کردن
کاتی کۆچ کردنه‌ وه‌ختی سه‌فه‌ره‌
داخه‌که‌م سه‌ختی ژیانم له‌به‌ره‌
هه‌ر بینا هات ئه‌جه‌ل و من مردم
با له‌ شیوێ په‌ڕ و باڵی بردم
تۆ بڵێی پاشی نه‌مان ژینێ بێ ؟
بۆ له‌شی سارده‌وه‌ بوو تینێ بێ ؟
تۆ بڵێی ئه‌و خه‌وه‌ هه‌ستانی بێ ؟
یا نه‌ ئه‌و قافڵه‌ وه‌ستانی بێ ؟
مه‌رگه‌ دێ و دوا به‌ هه‌موو شت دێنێ
هه‌موو ئاواتێ له‌ دڵ ده‌ستێنێ
پاشه‌رۆکێکی بکه‌م له‌م باخه‌
تاکوو باڵ و په‌ڕی من په‌رداخه‌
هه‌ر بڕۆم نابه‌ڵه‌د و بێ سه‌ر و شوێن
دیار نییه‌ خێڵی هه‌ڵۆیان له‌ کوێن
شاره‌زای ڕێگه‌یی مردن کێیه‌
چیه‌ ئه‌و مه‌نزڵه‌ کوێنه‌ی جێیه‌
نابمه‌ ڕێبواری که‌لی هات و نه‌هات
چاره‌که‌م به‌شکوو ئه‌وا هات و نه‌هات
خۆی به‌ خۆی گوت که‌ ده‌چم بۆ لای قه‌ل
که‌یخودای پیر و به‌ بیری گه‌لی مه‌ل
هه‌ڵفڕی ڕاوکه‌ری زاڵی که‌ژ و کێو
له‌ چیای به‌رزه‌وه‌ ڕووی کرده‌ نشێو
که‌وته‌ ئه‌و ده‌شته‌ له‌ ترسا ته‌ق و ڕه‌و
ده‌رپه‌ڕی کوڕکوڕ و کڕ مایه‌وه‌ که‌و
هاته‌ لای قه‌ل به‌ کزی و بێ وازی
قه‌ل گوتی : مامه‌ هه‌ڵۆ ناسازی ؟
کوتی قاڵاوه‌ ڕه‌شه‌ی پسپۆڕم
پیرم و پێ یه‌ له‌ لێوی گۆڕم
باخی ژینم به‌ خه‌زان ژاکاوه‌
کاتی مه‌رگه‌ و ئه‌جه‌لیش ناکاوه‌
پێم بڵێ چۆنه‌ که‌ تۆ هه‌ر لاوی
زۆر به‌ ساڵ پیری به‌ڵام چا ماوی
هێزی ئه‌ژنۆم نیه‌ باڵ بێ هێزه‌
هه‌موو گیاندارێ ژیان پارێزه‌
قه‌ل کوتی باشه‌ که‌ گوێ ڕادێری
په‌ندی من پاکی به‌ دڵ بسپێری
ئه‌و ده‌مه‌ بابی به‌هه‌شتی من مرد
دوور له‌ تۆ ده‌رد و به‌ڵای ئێوه‌ی برد
پێی کوتم ڕۆڵه‌ هه‌وای ڕاز و نزار
هه‌یه‌تی ده‌رد و نه‌خۆشی به‌ هه‌زار
دیق و زه‌ردویی و ئاهۆ و وه‌رهه‌م
به‌ گژه‌ی بای به‌ قه‌وت دێن به‌رهه‌م
گۆشتی که‌و چه‌نده‌ که‌ تام داره‌ به‌ ناو
هه‌نگ و هاڵاوێ ده‌هه‌نوێته‌ هه‌ناو
تا وزه‌ی بیر و خه‌یاڵ سه‌رده‌که‌وێ
که‌ له‌ گۆڕ که‌وتی وه‌ها ده‌رده‌که‌وێ
په‌ین و پاڵی که‌ له‌ پاڵی دێ یه‌
مه‌نزڵی نۆکه‌ری خۆتی لێ یه‌
که‌ره‌ تۆپیو و که‌لاکی گوێلک
هه‌ڵمی دڵ ڕوون که‌ره‌وه‌ی سه‌رگوێلک
پێکه‌وه‌ چینه‌ بکه‌ین له‌و په‌ینه‌
بۆی سه‌نێر مه‌لحه‌می بیر و زه‌ینه‌
ورد به‌وه‌ چه‌نده‌ به‌مانا قووڵه‌
مه‌سه‌له‌ و گفتی قه‌لی ماقووڵه‌
بیکه‌ سه‌رمه‌شقی ژیان ئه‌و ئیشه‌
هه‌ر له‌ سه‌ر داری نه‌وی هه‌ڵنیشه
****‌
هاته‌وه‌ بیری هه‌ڵۆ ڕابوردووی
پاکی بووژانه‌وه‌ یادی مردووی
گوڵ کرا ڕایه‌خ و پایه‌ندازم
چه‌نده‌ ئاژوا له‌شی کێو ئاوازم
چه‌نده‌ ڕوانیمه‌ زه‌وی له‌و بانه‌
کێو و ده‌شت له‌و سه‌ره‌وه‌ چه‌ند جوانه‌
چه‌ن چکۆڵه‌ن په‌له‌وه‌ر له‌و به‌رزه‌
ئاخ که‌ چه‌ن خوێڕی گره‌ ئه‌م عه‌رزه‌
چه‌نده‌ ڕاوی که‌و و که‌وباڕم کرد
دوژمنی تاقمی شمقارم کرد
کۆلکه‌ زێڕینه‌ وه‌کوو تاقی زه‌فه‌ر
ئاسمان بۆ منی به‌ست کاتی سه‌فه‌ر
حه‌وته‌وانان بوو مه‌یانی شه‌ڕی من
چه‌نده‌ شۆراوه‌ به‌ خوێن شاپه‌ڕی من
ئێسته‌ بۆ وا ڕه‌به‌ن و داماوم
من هه‌ڵۆ چاو له‌ ده‌می قاڵاوم
سا که‌ ئه‌و کاره‌ وه‌ها ساکاره‌
مه‌رگه‌ میوانی گه‌دا و خونکاره‌
هه‌وری ئاسمان بێ خه‌ڵاتم باشه‌
یا له‌شم خاشه‌ بکێشن باشه‌
کوتی وا ژینی درێژ پێشکه‌شی خۆت
گۆشتی منداره‌وه‌ بوو هه‌ر به‌شی خۆت
ژینی کوردت و به‌ هه‌ڵۆیی مردن
نه‌ک په‌نا بۆ قه‌لی ڕوو ڕه‌ش بردن
لای هه‌ڵۆی به‌رزه‌فڕی به‌رزه‌ مژی
چۆن بژی خۆشه‌ نه‌وه‌ک چه‌نده‌ بژی

 

---

 

 کۆرپه‌ی لێو به‌بار

 

له‌ شه‌وقی ڕووی مانگ
له‌ بژوێنی ئاو
گوڵی سێوه‌ڕه‌ به‌ زێو ته‌ندراوه‌،
هه‌ناسه‌ی ساردی
کورپه‌ی لێو به‌بار
که‌ تاسه‌باری ڕووی مانگی دایکێ
دیلی ده‌ستی شه‌و
هاوار ئه‌کا : مانگ
له‌ هه‌وری ڕه‌شی زوڵم و دزێوی
گه‌ر خۆ نه‌بوێری
ڕۆژی ڕووناکی ئاوێته‌ی دیدار
ڕه‌شایی شه‌و و ترووسکه‌ی ستێر
نابێ له‌ ئاسۆ

 

---

 

 خه‌وه‌ به‌ردینه‌

له‌ چه‌شنی گه‌رووی که‌و ،
که‌وی دۆمی یه‌خسیری زیندانی داری،
پڕی سه‌وزه‌ به‌سته‌ی خرۆشانی باڕی
ته‌ره‌ی باوه‌شی تاسه‌باری بناری
شه‌پۆلی له‌ گوێن خوێنی شه‌رمی کچانه‌
له‌ سه‌ر ڕوومه‌تی ماتی بووکی ڕه‌زاسووک
به‌تینی بتاوێنێ ڕوانینی زاوا
گه‌رمتر له‌ پڕشنگی تاوی به‌هاری
وه‌کوو نه‌رمه‌ هه‌نگاوی لاوی به‌ره‌و ژوان
له‌ جێ ژوانی زیندوو به‌ گیانی کچی جوان
وه‌کوو گه‌رمه‌ یاوی قه‌شه‌ی ده‌ستی تاراو
له‌ بژوێنی ده‌ریای بلوورینی به‌روێ
به‌ خوڕ خۆ به‌ دیواری کێوا ئه‌دا ئاو
له‌گه‌ڵ گاشه‌ به‌ردا سه‌ر ئه‌سوێ سه‌ر ئه‌سوێ.

****
کچی نوور قه‌تیسی ده‌سی دێوی کێوه‌
له‌ ئه‌نگوسته‌ چاوی دڵی خێوی کێوا
به‌ره‌و ده‌ر، به‌ره‌و شاری ده‌ریا به‌ڕێوه‌.
گه‌رووی ویشک و چاوی سپی چاوه‌کانی
ده‌رووی ڕوونی ئاوه‌
به‌ فانۆسی ئه‌ستێره‌ به‌رچاوی ڕوونه‌
له‌ به‌ر پێی حه‌ریری که‌وه‌ی سێوه‌ڕه‌
به‌ پۆی مانگه‌ شه‌و چندراوه‌.
ئه‌ڵێی بورجی خاپووری مێژووی له‌مێژین
له‌ درزی هه‌زار خشتی ڕۆژ و شه‌وانی
دڵۆپه‌ی چپه‌ی پۆلی په‌ریانی دادا
ئه‌ڵێی پێکه‌نینی کچی سه‌رگوریشته‌ی قه‌دیمی
له‌ ئه‌ندامی تاپۆی وه‌کوو بوومه‌لێڵی
سنووری شه‌وی دوێنێ ئه‌وڕۆی به‌یانی
په‌چه‌ی قورسی نسیانی ئینسانی لادا.

****

ئه‌ڵێی ده‌نگی شمشاڵه‌ ڕه‌شماڵی دۆڵی دڕیوه‌
شه‌ماڵی ده‌ره‌ی دووره‌ شاری
پشووی پڕ له‌ عه‌تری به‌هاری کچی کورد
به‌ بلوێری شووشی گه‌رووی زه‌رد و زۆڵی
له‌ زه‌نوێری زێو ئاژنی سای زرینگانه‌وه‌ی شه‌و
به‌ خوڕ زه‌مزه‌مه‌ی هه‌ڵبڕیوه‌
به‌ ئیعجازی ئه‌نگوستی پاکی موحه‌ممه‌د
شه‌تی نوور به‌ ڕووی مانگی عه‌رزا کشاوه‌
ترووسکه‌ی برووسکه‌ی شه‌وی ده‌م به‌هاری به‌ هه‌وره‌
له‌ سه‌ر عاسمانی زه‌وی ڕاخوشاوه‌.
له‌ هه‌ر گاز و ڕێبازێ وا گازی ئاوی ئه‌گاتێ
نیازی هه‌زاران گه‌زیزه‌ی به‌نازی وه‌دی دێ
ئه‌بووژێته‌وه‌ داری چاکی به‌ ودمی هه‌ناسه‌ی
شنه‌ی نه‌رمه‌ لاوێنی ده‌م بای ئه‌خاتێ.
****
ئه‌ڵێن تاجی زمڕووتی دووڕگه‌ی له‌سه‌ر ناوه‌ ده‌ریا
هه‌تا چاو هه‌ته‌ر کا، شه‌پۆله‌، شه‌پۆله‌
له‌ بوونا له‌ چوونا
به‌ ئاهه‌نگه‌ سه‌ربه‌ندی بزوێنی خۆشی
له‌به‌ر خۆره‌ تاوا ئه‌ڵێی سینگی ژینه‌ ئاهاژێ
ئه‌ڵێی: هانی هه‌ستانه‌ ده‌نگی خرۆشی
سروودی خوناوه‌ی به‌هاره‌ له‌ گوێما
له‌ هه‌ر شێوه‌ جۆبارێ هه‌ر ده‌شته‌ چۆمێ
له‌ دڵمایه‌ بڕوای به‌رینی به‌ ده‌ریا گه‌یشتن
له‌ تاریکه‌ تاراوگه‌که‌م وا به‌سه‌ر چوو
زه‌مانی ته‌ریکیم
ئیتر خێر و خۆشی له‌ ڕێما
****
وه‌هایه‌ :
که‌ کانی به‌ هیوا
به‌هارانه‌ لووزه‌و ئه‌به‌ستن به‌ره‌و شاری ده‌ریا
به‌ڵام داخی جه‌رگم له‌ گه‌ڵ هه‌ر به‌هارێ
که‌ ڕائه‌چڵه‌کن سه‌وزه‌ڵانی
له‌ خاکینه‌ خه‌ونی گرانا
له‌ دڵما خه‌م و داخی ئه‌م ده‌رده‌ سه‌وزه‌:
که‌ ده‌ردی گرانی هه‌موو ڕێبوارێ وه‌نه‌وزه‌
****

له‌به‌ر نووری خۆرا
گه‌لێ کوێره‌کانی شه‌واره‌ن
زنه‌ی ده‌م به‌ هاواری هاری درۆزن هه‌زارن
که‌ ته‌سلیمی سیحر و ته‌لیسمی بنارن
به‌بێ هه‌وڵی هه‌ڵدان و چارانی چارن
به‌ هیوان بگرمێنێ هه‌وری به‌هاری
ڕه‌هابن
له‌ زیندانی به‌ردینی غارا.
که‌چی ، وا که‌وی و ده‌سته‌مۆی ده‌سته‌ڵاتی ڕکه‌ی دۆڵ و شێون
له‌به‌ر سامی ڕێ وا به‌زیو و ته‌زیون
له‌ گه‌ڵ گۆچی کردن گزنگێ،
چه‌واشه‌ن له‌ پێچی نزارا.
****
هه‌تا بیری تاڵی گڕاوێ
به‌دڵما گه‌ڕاوه‌
هه‌تا یاد ئه‌که‌م ئاوه‌ به‌و ورمه‌ به‌ردینه‌ کاری کراوه‌
ئه‌ڵێم سه‌د مخابن
وه‌جاخێ که‌ ڕووگه‌ی هه‌زاران نزای شینه‌ باهۆی به‌تاسه‌ن
وه‌بووژێنه‌وه‌ی هه‌ست و هان و هه‌ناسه‌ن
چلۆنه‌ که‌ بیژووی گڕاوان ئه‌بینن
له‌ نێو چاوی ئه‌و خانه‌دانه‌
له‌هی چۆنه‌ پیتی بڕاوه‌؟
نه‌ سۆزه‌ی بلاوێنی میری، خوناوه‌ی به‌هاری
نه‌ تووکی برای ڕێبواری
له‌ کاسی خه‌وا، فێری ڕاسانی ناکه‌ن
له‌ مانا، به‌ ئامان و بریا
په‌شیمانی هه‌رمانی ناکه‌ن
وه‌ها گه‌ی له‌شی به‌و گه‌ به‌ردینه‌ گاوی دراوه‌
که‌حێلێکه‌، کۆڕژن و حیله‌ی نه‌ماوه‌
وه‌هایه‌ که‌ هه‌ر گیایه‌ له‌و ده‌شته‌ شینن
له‌ سه‌ر ماته‌می ئاوه‌ به‌ردینه‌، سه‌رشین و سه‌رگه‌رمی شینن
****
گه‌لێ گۆله‌ له‌و چۆله‌ یه‌خسیری خاکن
به‌ ڕوویا گه‌ڵا وه‌ک چه‌مۆڵه‌ی کڵۆڵی وه‌ریون
گه‌مارۆی زه‌لی نێزه‌، وا ته‌نگی پێ هه‌ڵچنیون،
که‌ بێ ده‌رفه‌تی پێکه‌نینن به‌ سه‌د به‌رزگی زه‌رده‌ ماسی
لق و پۆپ و هه‌ژگه‌ڵ
وه‌ها ده‌ور و پشتی ته‌نیون
که‌ بێ فرسه‌تی چاوه‌بڕکێ
له‌ گه‌ڵ عه‌ڕشی پاکن

****
هه‌تا جۆگه‌ ئاوێ به‌ وشکی ده‌بینم
ئه‌ڵێی مێرگی ڕوخساری کیژێکی کاڵ و مناڵه‌
به‌ کووزی ته‌مه‌ن جاڕه‌ جوانێکی پڕ خه‌وش و خاڵه‌،
ته‌شه‌نداره‌ جه‌رگی برینم.
به‌ڵێ: دووره‌ گه‌رمێنی ده‌ریا
به‌ڵێ: وایه‌ کانی هه‌ژارن
ئه‌زانم
ئه‌وانه‌ی که‌ پاراوی ئاون بژارن.
ئه‌زانم له‌ ڕێگا،
مه‌ترسی گه‌لێ ژه‌نگ و ژارن.
به‌ڵام کاکه‌ ئه‌و گشته‌ عه‌قڵی خه‌سارن
له‌ناو ئه‌و هه‌موو ئاوه‌ هه‌ر چاوه‌یه‌ک
باوی هه‌نگاوی خۆشه‌
به‌ ته‌نیا ئه‌وه‌ شاره‌زای کۆسپ و که‌نداڵی ڕێ یه‌
هه‌وه‌ڵ مه‌نزڵی زێ یه‌، ئاواتی به‌رزی زرێ یه‌
ئه‌زانێ له‌ هه‌ڵدێره‌ هانی به‌هێزی
له‌ ئه‌سکوند و چاڵایه‌ هه‌ڵدان و گێژی
په‌ڕۆی شینی سه‌رشانی ده‌ریایه‌ ژینی که‌رێزی
ئه‌زانێ له‌پێ ناکه‌وێ پێ یه‌ پێڵاوی تاسه‌ی پیاسه‌ی له‌پێ بێ
نه‌وه‌ستان ده‌وه‌ستێ به‌ ده‌ستێ
که‌ خاراوی ئیش و سواوی سوێ بێ
له‌هه‌ر شوێنێ ڕاماوه‌، داماوه‌، کاری ته‌واوه‌
ئه‌زانێ ئه‌بێ هه‌ر بژی و باژوێ، تا بژی تا بمێنێ
هه‌ناوی به‌ هه‌نگاوه‌، نه‌سره‌وتنه‌ کووله‌که‌ی ڕووحی ئاوه‌

 

---

 

 سروه‌ی به‌یانی

تۆ وه‌کوو
سروه‌ی به‌یانانی به‌هاری
تۆ له‌ له‌شما
گیانی سووکی نادیاری
بۆ شه‌وی خۆشی و نه‌خۆشیم یادگاری
ڕه‌مزی ئینتیزاری
****
تۆ جریوه‌ی دارسانی جێ ژوانی
بۆ هه‌سێره‌ی به‌رزی ئاواتم
سریوه‌ی
چه‌نده‌ جوانی
گیانه‌که‌م
جاران که‌ ئه‌تکوت
پێکه‌نینت زایه‌ڵه‌ی
سه‌وزی شه‌تاوه‌
چاوی شینت گۆمی مه‌ندی
پڕ له‌ ماسی
زه‌رد و سووری به‌ر هه‌تاوه‌
ئێسته‌ بۆ وا شۆڕه‌بی
برژانگی نه‌رمت ده‌وری داوه‌
بۆچی گه‌رمایی ڕوانینت نه‌ماوه‌ ؟

 

---

 

 بۆ کچه‌ کوردێ

دزه‌ی نیگای ژێر تارای شه‌رم و ناز
سه‌رنجی کێشام کیژی کرچ و کاڵ
ئه‌ی په‌ریزاده‌ی ئه‌وپه‌ڕی جوانی
له‌وساوه‌ که‌ تۆ
بازی نازی تۆ
بۆ منی کڵۆڵ ئه‌نێریته‌ ڕاو
دڵ وه‌ک دوو ته‌پڵه‌ی
سواره‌ی کوردی
جوانووی نه‌گیراو
مه‌یل ئه‌خاته‌ باڵ
خه‌رمانه‌ی بۆنی زولفت له‌ سار شان
بۆی کێوی شه‌وبۆ فه‌سڵی دره‌نگان
تێریته‌ بیرم
چاوه‌ کاڵه‌که‌ت
هه‌ساره‌که‌ی ڕۆژ بۆ ڕێبواری شه‌و
یا خۆ قاسپه‌ی که‌و له‌ ده‌م به‌یانا
بۆ هه‌وارنشین، هه‌وارگه‌ی شاهۆ
تێریته‌ بیرم
که‌ ڕووی وتارت ئه‌که‌یته‌ لای من
سروه‌ی به‌یانی ، ئازیز شنه‌ شن
تێریته‌ بیرم

 

---

 

 خێڵی درۆ

ئێوه‌ کێن؟ خێڵی درۆ
گه‌لی ده‌م پڕ له‌ هه‌را
نیشته‌جێی شاری به‌ گرمه‌ و دووکه‌ڵ
پێم بڵێن:
ئێوه‌ چ کاره‌ن ؟
چ که‌سن ؟
ئێوه‌ ئه‌ی کرمی کتێب
یاری غاری هۆده‌
به‌ گه‌رووی قاسپه‌که‌ری که‌وتارێن
جاڕی کام گوم بوو ئه‌ده‌ن وا به‌ هه‌ڵپه‌ و به‌ ده‌هۆ ؟
ئێوه‌ :
میراتگری کام جێ له‌وه‌ڕن ؟
ئێوه‌، حاشارگری ڕووبه‌ندی وشه‌
بووکی بن تارای سوور
خوا نه‌کا بای به‌ ته‌وژمی کوێستان
لابه‌رێ په‌رده‌ له‌ سه‌ر باڵاتان
ده‌رکه‌وێ هه‌ر ده‌کوژن دوورا دوور.
ئێوه‌ :
که‌ی شێری چیان ؟
به‌رده‌ماوخۆری توڵه‌ و گورگی گه‌ڕن
قاقڕه‌ گیانه‌ هه‌وای به‌رپشتێن
شۆره‌کاتێکه‌ کوژه‌ی خه‌ڵفی ده‌ست
زه‌لکه‌یه‌ کۆڕه‌که‌تان ئێوه‌ زه‌لن
هه‌ر به‌ بایه‌ک ئه‌گڕێن بێ ده‌ربه‌ست
کام به‌یان به‌ر بوو له‌ به‌ندی شه‌وه‌ زه‌نگ ؟
کام کوله‌ی شۆڕ به‌ نه‌فه‌ستان لاچوو ؟
مل به‌ به‌رمووری وشه‌ی ڕه‌نگاوڕه‌نگ !
کامه‌ پێ که‌وته‌ پیاسه‌ی ڕێتان ؟
ئێسته‌ وا گرمه‌ له‌ کێوان به‌رزه‌
مێش ئه‌خاته‌ له‌شی گا بووله‌رزه‌
ئێوه‌ن و ئێوه‌ن و لۆکه‌ی گوێتان
به‌سیه‌تی ،..... به‌سیه‌تی
واهات ............ وا چوو .

 

 1347

---

 شار

گوڵم !
دڵم پڕه‌ له‌ ده‌رد و کوڵ
ئه‌ڵێم بڕۆم له‌ شاره‌که‌ت
ئه‌ڵێم به‌ جامێ ئاوی کانیاوی دێ یه‌که‌م
عیلاجی که‌م کوڵی دڵی پڕم، له‌ ده‌ردی ئینتیزاره‌که‌ت
وه‌ڕه‌ز بوو گیانی من له‌ شار و هاڕه‌ هاڕی ئه‌و
له‌ ڕۆژی چڵکن و نه‌خۆش و تاو ویاوی شه‌و
ئه‌ڵێم بڕۆم له‌ شاره‌که‌ت
له‌ شاری چاو له‌به‌ر چرای نیئۆن شه‌واره‌که‌ت
بڕۆمه‌ دێ که‌ مانگه‌ شه‌و بزێته‌ ناو بزه‌م
چلۆن بژیم له‌ شاره‌که‌ت
که‌ پڕ به‌ دڵ دژی گزه‌م؟!
له‌ شاره‌که‌ت، که‌ ڕه‌مزی ئاسن و مناره‌یه‌
مه‌لی ئه‌وین غه‌واره‌یه‌
ئه‌ڵێی له‌ ده‌وری ده‌ست و پێم
ئه‌وه‌ی که‌ تێل و تان و ڕایه‌ڵه‌، که‌له‌پچه‌یه‌
ئه‌وه‌ی که‌ په‌یکه‌ره‌ میسالی داوه‌ڵه‌
ئه‌وه‌ی که‌ داره‌ تێله‌، مه‌زهه‌ری قه‌ناره‌یه‌
له‌ شاره‌که‌ت که‌ مه‌ندی دووکه‌ڵه‌
که‌ دێته‌ ده‌ر له‌ ماڵی ده‌وڵه‌مه‌ند
وه‌ تیشکی بێ گوناهی خۆره‌تاو ئه‌خاته‌ به‌ند
له‌ هه‌ر شه‌قام و کووچه‌یه‌ک شه‌پۆڕی شینه‌
دێ به‌ره‌و دڵم
ده‌ستی گه‌رمی ئاشنا نییه‌ که‌ ئه‌یگوشم
ده‌ستی چێوی یه‌
له‌ شاره‌که‌ت زه‌لیله‌ شێر،
باوی ڕێوی یه‌
به‌ هه‌ر نیگایه‌ک و په‌تایه‌که‌
ئه‌ڵێم بڕۆم له‌ شاره‌که‌ت
گوڵم، هه‌رێمی زۆنگ و زه‌ل
چلۆن ئه‌بێته‌ جاڕه‌گوڵ
له‌ شاری تۆ، له‌ بانی عه‌ره‌شه‌ قۆنه‌ره‌ی دراو
شاره‌که‌ت
ئاسکه‌ جوانه‌که‌م !
ته‌سکه‌ بۆ ئه‌وین و بۆ خه‌فه‌ت هه‌راو
کێ له‌ شاری تۆ، له‌ شاری قاتڵی هه‌ژار
گوێ ئه‌داته‌ ئایه‌تی په‌ڕاوی دڵ؟
منێ که‌ گۆچی تاوی گه‌رمی به‌رده‌واره‌که‌ی عه‌شیره‌تم
به‌ داره‌ ته‌رمی کووچه‌کانی شه‌ره‌که‌ت
ڕانه‌هاتووه‌ له‌شم
بناری پڕ به‌هاری دێ
ڕه‌نگی سوور و شین ئه‌دا
له‌ شیعر و عاتیفه‌ی گه‌شم
ئه‌ڵێم بڕۆم له‌ شاره‌که‌ت گوڵم

 

---

 

 کچی به‌یان

من ئه‌ڵێم :
په‌پووله‌یه‌ک فڕی به‌ باڵی سه‌وز و سووره‌وه‌
من ئه‌ڵێم :
گوڵێ به‌ ده‌م شنه‌ی شه‌ماڵه‌وه‌ بزه‌ی بزووت
تۆ ئه‌ڵێی :
چ بوو په‌پووله‌یه‌ک فڕی
یانه‌ سووره‌گوڵ ، زه‌رده‌ که‌وته‌ لێوی ناسکی
من ئه‌ڵێم :
هه‌تا هه‌تایه‌ ده‌وری جوانی یه‌
ئه‌مڕۆ گه‌ر هه‌تاو که‌سیره‌یه‌ نه‌ماوه‌ ئاگر و گڕی
مێرگی ئاسمان به‌ سووتمانی هه‌وری لۆکه‌یی نه‌زۆک
پڕ له‌ خاڵ و قۆپه‌نه‌
جه‌نگه‌ڵێ که‌ جێ ژوانی پۆله‌ پۆڕی باڕی یه‌
جێگه‌ مۆڵی که‌متیار و گورگ و ڕێوی یه‌
شۆڕه‌بی که‌ بۆته‌ داری چاکی بێ نه‌شه‌ و شنه‌
زه‌لکه‌ گه‌ر ته‌یاری تێر و قۆشه‌نه‌
خۆشه‌ویسته‌که‌م
له‌ په‌نجه‌ره‌ی نیوه‌تاکی بوومه‌لێڵه‌وه‌
چاوی من له‌ دیمه‌نی کچی به‌یانی یه‌
له‌ حه‌نجه‌ره‌ی زه‌مانه‌وه‌
گوێم له‌ زه‌مزه‌مه‌ی زوڵاڵی خیزه‌ ورده‌کانی کانیه‌.
باسی شه‌و مه‌که‌ نه‌ شایه‌ری شه‌وم
باسی خه‌و مه‌که‌ له‌ لای هومێدێکه‌وه‌ فێره‌ سه‌ر ڕه‌وم
به‌و ده‌مه‌ت که‌ بۆنی سه‌د به‌هاری لێوه‌ دێ
بۆنی ده‌شتی به‌ختیاری باوه‌شی چیای، به‌ ده‌ستی با
به‌ گوڵ چناوی، لێوه‌ دێ
بۆنی سه‌رسه‌کۆی به‌ کاگڵی ، به‌ ئاوپژاوی، لێوه‌ دێ
پێم مه‌ڵی که‌ داکه‌وم
پێم مه‌ڵێ که‌ ئاڵی زاڵی شه‌و، چاوی بێخه‌وی چڕه‌
پێم مه‌ڵێ نه‌هاتنه‌وه‌ ئه‌وه‌ی که‌ چوون
مه‌گری بۆ خه‌ساری بێ گه‌ڕانه‌وه‌
ڕێگه‌مان دوور و سه‌خت و قاقڕه‌
خۆشه‌ویسته‌که‌م
ئێمه‌ نوێنه‌ری خه‌باتی ڕۆژهه‌ڵات
ڕۆژهه‌ڵاتی سووری ئاگرین
فێر نه‌بووین به‌زین و دابه‌زین
ڕانه‌هاتووه‌
چاوی قاره‌مانی کورد
به‌ شه‌ونمی گرین
خۆشه‌ویسته‌که‌م
له‌ په‌نجه‌ره‌ی نیوه‌تاکی بوومه‌لێڵه‌وه‌
چاوی من له‌ دیمه‌نی کچی به‌یانی یه‌
له‌ حه‌نجه‌ره‌ی زه‌مانه‌وه‌
گوێم له‌ زه‌مزه‌مه‌ی زوڵاڵی خیزه‌ ورده‌کانی کانی یه .

‌ 1348

---

 تۆ ده‌ریامی

تۆ ده‌ریامی
به‌ ڕوانینی دووچاوی شینی بێ بنت
به‌ خاوێنیت به‌ ئارامیت
تۆ ده‌ریامی
به‌ شه‌پۆلی له‌نجه‌ و لارت
به‌ تووڕه‌یی جار به‌ جارت
به‌ شه‌نگه‌ ژنیت
به‌سامیت
تۆ ده‌شتی ئه‌وپه‌ڕ نادیاری
بۆ چۆل بڕی له‌پێ که‌وتوو
تاپۆی شاری
تۆ ڕوح سووکی وه‌ک خه‌ونی خۆش
وه‌ک هه‌ناسه‌
جێ ناگری
له‌ توێی شیعرا چه‌شنی تاسه‌
تۆ تراوکه‌ی جارێ دیار، گاهێ نه‌دیاری
هیوای تینوێتی ڕێبواری
تۆ شۆڕه‌بی ناو شۆره‌کاتێکی گه‌رمی
له‌به‌ر نیگای تاسه‌باری ئه‌ویندارا
خۆ داپۆشیو به‌ لک و پۆی که‌زیه‌ی نه‌رمی
به‌ڵام ئه‌ی کیژ
ئه‌ی چاو نه‌رم
ئه‌ی خه‌نجه‌ری تۆڵه‌ی ڕق تیژ
ئه‌مڕۆ من له‌ خه‌سته‌خانه‌م
نه‌ وشیارم نه‌ له‌سه‌رخۆ
لایه‌کی بیرم لای ئه‌و گه‌نجه‌یه‌
به‌ ده‌می برین پێکه‌نی
به‌ شووره‌ی وه‌ک پۆڵای له‌شی
ڕێگای چه‌کمه‌ی سووری خوێن و ده‌ستی ڕه‌شی«به‌عسی» ته‌نی
لایه‌کی بیریشم لای تۆ
نا ئه‌ی هه‌نیه‌ت وه‌ک مانگه‌ شه‌و
نا ده‌ریای مه‌ندی چاو به‌خه‌و
گڕی ئاخ به‌رمه‌ده‌ گیانم
به‌ نیگای ئاشنای لێ کوژراوان مه‌متاسێنه‌
خۆم زامارم
به‌ خوێی توانج
مه‌مکولێنه‌وه‌، مه‌مسووتێنه‌وه‌
مه‌ڵێ خۆزگه‌ ده‌زگیرانم
پاڵه‌وپشتی ژیانم
بمردایه‌.....!
****
به‌ڵام ئه‌مڕۆ
که‌ هه‌ر ساتێ دڵی دایکێ
له‌ کوردستان هه‌ڵ ئه‌قرچێ
به‌ هه‌ر بۆمبای سووتێنه‌رێک، پێشمه‌رگه‌یه‌ک
داری چاکێک دائه‌قرچێ
نه‌تکوتبایه‌ لایه‌کی بیرم لای تۆیه‌
مه‌گری و مه‌ڵێ ده‌زگیرانت ڕه‌نجه‌ڕۆیه‌
به‌و زاره‌ی له‌ زه‌رده‌ زیزه‌
به‌ ئارامی که‌ شێوه‌ی دڵمه‌ندی تۆیه‌
مه‌ڵێ به‌س ئه‌م گوفت و گۆیه‌
تۆ لات وایه‌
من نازانم
سکاڵای دڵداری خۆشه‌
به‌ڵام ئه‌مڕۆ من به‌شێکی کوردستانم
کیژی سه‌د براکوژراوی نیشتمانم
تازه‌ماسی تاسه‌باری ده‌ستی تینووت
ڕێی نیه‌ بۆ ده‌ریای سینه‌م
هێندی خوا خۆشه‌ویستی
به‌ڵام من کیژێکی کوردم
جه‌هه‌ننه‌مه‌ گڕی سینه‌م

 

---

ژێدەر و سەرچاوەکان

١.↑ گۆڤاری ڕووناکی، ژمارە ٢٩٠، ٣/١٠/١٩٦٩، لاپەڕە ١٩
شیعری «دووی ڕێبه‌ندان»ی سواره‌ی ئێلخانیزاده‌ و چه‌ند سه‌رنجێک، ئامادەکردنی: جوتیار تۆفیق ھەورامی

٢-ماڵپەڕی گاگەش

٣-کۆکراوەکانی کتێبخانەی کوردی ئەوین-دی وی دی ویڕژنی دووهەم

شوان پرور

شڤان پەروەر (لەدایکبووی ٢٣ی ئەیلوولی ١٩٥٥) گۆرانیبێژێکی بەناوبانگی کوردە.

شوان پەروەر لە کۆنسەرتێک لە سویددا، ساڵی ٢٠٠٥

---

شوان پرور (به کردی: Şivan Perwer/شڤان پەروەر/شوان په‌روه‌ر) (زاده دسامبر ۱۹۵۵ در روستای «سوری» میان دیاربکر و اورفه) با نام اصلی اسماعیل آیگون (به ترکی: İsmail Aygün) از خوانندگان مشهور و مردمی کرد ترکیه‌است. ترانه‌های وی اکثرا حماسی و میهن‌پرستانه‌است.

وی فعالیت هنری را از سال ۱۹۷۵ شروع کرد و تا سال ۲۰۰۲ بیش از ۲۲ اثر خلق نمود.یکی از آخرین اثار وی به نام men bira te kirya از طرف موسسه اکادامی harles cros موفق به دریافت بزرگترین جایزه هنری از ژاک شیراک رییس جمهور وقت فرانسه شد.بهترین اثار شوان پرور بین سالهای هفتاد الی هشتاد میلادی عرضه شد .ولی بعدها علی رغم فعالیتهای هنری . به دلیل بیماری حنجره کیفیت صدای خویش را از دست داد.در طول دوران اوج محبوبیت . سیاستمداران رده بالای کشورهای خاورمیانه که به گونه ای با مسئله کردستان دست در گریبان بودند. به دلیل تحریک احساسات جوانان کرد جهت مبارزه مسلحانه. از وی به نفرت یاد میکردند.پس از اصلاحات سیاسی ترکیه اعطای آزادی های نسبی به کردهای ترکیه . رجب طیب اردوغان وی را جزء شخصیتهای تاریخی ترکیه میداند.وی از سال ۱۹۷۵ تاکنون در آلمان به سر میبرد .

شوان از اسطوره‌های موسیقی و از شخصیتهای ملی کُردها است. تعداد بسیار زیادی از جوانان کرد با الهام از او و به عشق او دیوان (سازی که شوان پرور با آن می نوازد و تا حدودی شبیه تار و تنبور است) دارند و آن را به زیبایی می‌نوازند. شوان قبل از آنکه فعالیت خود در مورد موسیقی حماسی به زبان کردی را شروع نماید در ترکیه به زبان ترکی آواز میخوانده وبه عاشق چوبان مشهور بوده است

---

ئاڵبۆمی گۆرانیەکانی شوان پەروەر

ئازادیخوازان (١٩٧٥)
ھەڤالێ بارگرانم (١٩٧٦)
ھەرنە پێش (١٩٧٧)
ئەی فەرات (١٩٧٨)
کینە ئەم (١٩٧٩)
ھای دل (١٩٨٠)
گەلێ من رابە (١٩٨١)
ئاگری (١٩٨٢)
بلبلۆ / فەرزێ (١٩٨٣)
دۆتمام (١٩٨٥)
لێ دیلبەرێ (١٩٨٦)
ھەڵەبجە (١٩٨٨)
خەونا من / قاسملۆ (١٩٩١)
زەمبیلفرۆش (١٩٩٢)
یا ستار (١٩٩٥)
نازێ (١٩٩٦)
ھێڤیا تە (١٩٩٩)
رۆژ و ھەیڤ (٢٠٠٠)
سارێ (٢٠٠١)

جگەرخوێن-ژیان و بەرهەمەکانی

بۆ بینین و یا داگرتنی( دانلۆد ) دیوانی شێعری جگەر خوێن لە قەبارەی (فوڕمەت ) pdfلێرەدا کرتە (کلیک ) فەرموون

---

ژیان

شێخ مووس کوڕی حەسەن کوڕی موحەمەد، ناسراو بە جگەرخوێن، شاعیرێکی کورد زمانە.
جگەرخوێن لە ساڵی ١٩٠٣ لە باکووری کوردستان لە گوندی حەسار نزیک بە شاری ماردین لەدایکبووە. بەمنداڵی شوانی و گاوانی کردوو، لەبەر ئەوەی نەداربوە و باوکی کۆچی دواییکردوە، خوشکەکەی گرتوویەتییە خۆی و بەخێوی کردووە و دواتر لەبەر ھێندە دەردە نەداری و ھەژاری بەناچاری گوندی حەسار جێدەھێڵن و لەساڵی ١٩١٤ بۆ گوندی عاموودە دەیگوێزنەوە.

                

جگەرخوێن ھەر لە منداڵییەوە زیرەکی و ھۆشیاری و توندوتۆڵی پێوە دیاربووە و حەزی لە خوێندن کردووە، بۆیە بەھەر جۆرێک بێت، ناردوویانە بەر خوێندن لە حوجرەی مزگەوت و سەرجەم خوێندنەکانی زۆر زیرەکانە بەرێکردووە وەک خوێندنی زمانی عەرەبی و زانستەکانی ئایینی ئیسلام، بۆیە بە ئومێدی تەواوکردنی مۆڵەتی دوازدە زانستی باکوور و ھەر چوار پارچەی کوردستان گەڕاوە و دواتر لەسەر دەستی مەلا عوبێد وەرگرتووە.

لە ڕۆژئاوای کوردستان و ماوەیەکیش لە باشووری کوردستان و ڕۆژھەڵاتی کوردستان مەلایەتی کردووە.

جگەرخوێن لەساڵی ١٩٤٦ ز ڕوو دەکاتە شاری قامیشلی و دەست بەکاری ڕامیاری دەکات و دەبێتە ئەندامی پارتی جڤاتا ئازادی و یەکیەتییا کورد (Civata Azadî û Yekîtiya Kurd). لەساڵی ١٩٤٨ ز دا دەبێتە ئەندامی پارتی کۆمنیستی سوری و لەساڵی ١٩٥٤ ز دا بۆ ئەندامێتی پەرلەمانی سوریا دەپاڵێورێت. لەساڵی ١٩٥٧ ز واز لەپارتی کۆمۆنیست دەھێنێت و ڕێکخراوی ئازادی دادەمەزرێنێت. ئەو ڕێکخراوەش پاشتر دەچێتە ناو پارتی دیموکراتی کوردستانی سوریاوە. لەساڵی ١٩٥٩ ز دا جگەرخوێن ڕوودەکاتە باشووری کوردستان و تا ساڵی ١٩٦٣ ز لە زانکۆی بەغدا دەبێتە مامۆستای وانەبێژ لە بەشی زمانی کوردی. دواتر دەگەڕێتەوە بۆ قامیشلی سەرقاڵی نووسین و کاری ڕامیاری دەبێت. ھەر لەو ساڵەدا و لە شاری دیمەشق دەخرێتە گرتووخانەوە.

بۆ بەشداریکردن لە شۆڕشی مەلا مستەفا با‌رزانی جگەرخوێن لەساڵی ١٩٦٩ ڕوو دەکاتە کوردستانی باشوور و چالاکی کوردایەتی خۆی پێشکەشی شۆڕشی کورد دەکات.

لەساڵی ١٩٧٣دا بەرەوو لوبنان دەچێت و لەوێش ھۆنراوەی کیمە ئەز (Kîme Ez) دەنووسێت.

جگەرخوێن لە ساڵی ١٩٧٦دا بۆ سوریا دەگەڕێتەوە و لە ساڵی ١٩٧٩ ناچار دەبێت ڕووبکاتە وڵاتی سوێد و لەوێ وەک پەناھەندەیەک دەگیرسێتەوە و بەنووسینەوە سەرقاڵ دەبێت و لە ١٩٨٤.١٠.٢٢ کۆچی دوایی دەکات و تەرمەکەی بۆ قامیشلی دەگوێزرێتەوە و لەوێ بەخاکی کوردستان دەسپێدرێت، ئەوەش ھەروەک خۆی پێش مردنی داوایکردبوو.

---

جگەرخوێن و شیعر

شیعری گوڵفرۆش لە جگەرخوێندواتر بەھۆکاری بینینی زۆرداری، ئەوەی دوژمنان دژی کورد ئەنجامی دەدەن، جگەرخوێن بەباشی دەزانێ لە پیشەی مەلایەتی دووربکەوێتەوە و بەڕۆحیەتێکی گەورە و بەبڕوایەکی ھێندە بەتین بچێتە جیھانی کاری ڕامیاری و باوەڕەکەی و خۆشەویستی کوردستان بخزێنێتە جیھانی وێژە و بەوشەی ناسک دایبڕێژێ بۆ ئەوەی خوێنەران ھەست ستەمی زۆرداران بکەن، کە چۆن دژی گەلی کوردن. بە کاریگەریی ھۆنراوە نەتەوەییەکانی ئەحمەدی خانی و حاجی قادری کۆیی و شۆڕشە نەتەوەییەکی شێخ سەعیدی پیران لە باکووری کوردستان لە ١٩٢٥ ز دا، بووە شاعیرێکی لێھاتووی ھۆنراوەی نەتەوەیی و کەوتە سەر باسکردنی کوردستانی نیشتمانی خۆشەویستی و ھاندانی ئافرەتی کورد بۆ خوێندن و خەباتی نیشتمانی و ‌بڵاوکردنەوەی بیرو باوەڕی کوردایەتی لە سەرەتادا ھۆنراوەیەکی نەتەوەیی لە باسی کوردستاندا بە ناونیشانی شام شەکرە، وەڵات شیرنترە داناوەو نیشتمانەکەی خۆی بە بووکی جیھانی دادەنێ و باخ و بە بەھەشت مێرگ و سەرچاوەی ئاوی سازگاری دەچوێنێ و بەکچێکی شۆخ و شەنگی جوان و ڕازاوی دادەنێ و ئەندامەکانی ئەو بووکەی کوردستانی بە تاجی سەلاحەدینی ئەیووبی و بە ڕۆژ و دەریا و ئەڵماس و دیوانەکانی ھۆنراوەی ‌‌حاجی قادر و ئەحمەدی خانی ‌دەچوێنێ و دەڵێت:

وەڵاتی من تووی بووکا جیھانی                     

ھەمی باغ و بھشت و مێرگ و کانی

سەری تاجا سەلا‌حەددینی کوردی 

ئەنی ڕۆژە دەبورجا ئاسمانی

دوو چاڤێن تە وەکی دەریایی ھورمز

کەپوو ئەلماسە کاری کووش و وانی

دوو زولفێن تە کتێبا حاجی قادر

زمانێ تە ژ بەندا شێخی خانی

جگەر خوینە کورێ تە ھەر دنالی

ژ بەرنەزانی و خزانی!!          

 

دوای ئەم باسە جوانەی کوردستانی نیشتمانی خۆشەویستی، داوا لە کچانی کورد دەکات، ڕاپەڕن و بکەونە سەر خوێندن و لە خەوی بێھۆشیدا ھۆشیار بنەوە و پێیان دەڵێت: "گەر بخوێنن پێشدەکەون و گەر نەشخوێنن‌ کەس ئێش و دەردمان لێ دوور ناخاتەوە."

جگەرخوێن توانی ئەو باوەڕەی ھەیبوو بیگەیێنێتە ئەو ئاستەی بە نەمری بمێنێتەوە و نەوە‌ی ئەوسا و ئەمڕۆ و سبەی لە خوێندنەوەی ھۆنراوە و پەخشان و فەرھەنگ و ڕێزمانی کوردی سوودمەندبن.

جگەرخوێن بە ھەستی پڕ سۆزی نەتەوایەتی، ھەڵوێستی شاعیری نەتەوەیی کورد ئەسیری پەسند دەکات و ستایشێکی جوانی بە ھۆنراوە کردووە و لە ھۆنراوەیەکیدا بە ناوی بەر دیلک واتا خۆشەویستی لە ژمارەی ١٠ی ساڵی ١٩٣٢ی گۆڤاری ھاوار لە شامدا بڵاوکردۆتەوە و بەم جۆرە دەست بەستایشەکەی دەکات:

ئەی برای شەھبازی ئەوجی فەن و ھەم عیرفانی توو

سەد وەکی ابن الاثیر ی گووری و قوربانی توو!

جگەرخوێن ابن الاثیر بە قوربانی ئەسیری شاعیری نەتەوەیی کوردمان دەکات چونکە لای وایە (ابن الاثیر)، کە کوردێکی مێژوو نووس بووە، نەک مێژوو نووسێکی بۆ کوردی نووسیبێت، چونکە لە ئاستی "ئەسیری"دا ھیچ باشەیەکی بۆ کورد نەبووە ‌و شاعیر لە دێڕە ھۆنراوەیەکی دیکەدا دەڵێت:

سەد سەلاحەدین و بی سەد وەک ئەبی موسلم ھەبێ

فائیدە ھیچ بوومە نادەن سەتوەتی شاھانی توو

شاعیر دەڵێت: "ئێمە گەر سەدی وەک سەلاحەدین و ئەبو موسلیمی خۆراسانیمان ھەبێت، کە ھەردووکیان کورد بوون. بەڵام ھیچیان بۆ کورد نەکردووە، بۆیە ھیچ سوودێکیان بۆ ئێمە نەبووە ‌و ئەمەشی بۆ بەرزکردنەوەی ھۆنراوەی و شاعیریەتی ئەسیری کوردپەروەر بووە."

بەم جۆرە بۆمان دەرکەوت کە جگەرخوێن شاعیرێکی خەباتی کوردایەتی بووەو لە زۆربەی ھۆنراوەکانیدا داوای ھۆشیارکردنەوەی لاوی کوردی

جگەرخوێن و ئافرەتشاعیر زۆر دەناڵێت، تاکو ئافرەت پێشکەون و ئەو کاتە بڵێن بژی میللەتی کورد و دەڵێت:

ئەی کچێ ڕابە بخوێنە دا تو سەربەست ھەر بژی

زوو ژ خەو توو سەرھلینە بەس بمینە بێ مەژی

گەر بخوێنی دێ بدی خواندن تو ئێ ھونەرتەڤا

گەر نەخوێنی کە‌س ژ بوومە ئێش و دەردان ناکوژی

وا جگەر خوین خووەش دناڵی دا کوژن پیشڤەھەڕن

دا ببیژن ھەر بژی کورد ھەر بژی کورد ھەر بژی!

---

کیمه ئه ز؟

کوردێ کوردستان

ته ڤ شۆرش و ڤولکان

ته ڤ دینامێتم

ئاگرو پێتم

سۆرم وه ک ئێتوون

ئاگر گها قه پسوون

دنیا دهه ژێ

ئه ڤ پێت و ئاگر دژمن دکوژێ

کیمه ئه ز..؟

ئه زم رۆژ هه ڵات

..

 

سه رچاوەی ئەم هۆنراوە:کتێبی له شاخه وه تا شار

---

بەرھەمەکان

دیوانی یەکەم: دیوانی ئاڤستای جگەرخوێن :پریسک و پەتی (Prîsk û Pêtî)، ساڵی ١٩٤٥ ز دیمەشق
دیوانی دووەم: سەورا ئازادی (Sewra Azadî)، ساڵی ١٩٥٤ ز دیمەشق
دیوانی سێیەم: کیمە ئەز (Kîme Ez)، ساڵی ١٩٧٣ ز دیمەشق
دیوانی چوارەم: ڕۆناک (Ronak)، ساڵی ١٩٨٠ ز ستۆکھۆڵم
دیوانی پێنجەم: زەند ئاڤستا (Zend-Avista)، ساڵی ١٩٨١ ز ستۆکھۆڵم
دیوانی شەشەم: شەفەق (Şefeq)، ساڵی ١٩٨٢ ز ستۆکھۆڵم
دیوانی حەوتەم: ھێڤی (Hêvî)، ساڵی ١٩٨٣ ز ستۆکھۆڵم
دیوانی ھەشتەم: ئاستی (Astî)، ساڵی ١٩٨٥ ز ستۆکھۆڵم
دەستوورا زمانێ کوردی (Destûra Zimanê kurdî)، ساڵی ١٩٦١ ز بەغدا
فەرھەنگ (پەرچێ یەکەم) (Ferheng، perçê yekem)، ساڵی ١٩٦٢ ز بەغدا
فەرھەنگ (پەرچێ دوەم) (Ferheng، perçê diwem)، ساڵی ١٩٦٢ ز بەغدا

دوو قه‌لی ڕه‌ش ( شێعری ئه‌کره‌م حه‌سه‌نزاده"سه‌ریاس")

 

                            دوو قه‌لی ڕه‌ش

ئه‌کره‌م حه‌سه‌نزاده"سه‌ریاس"

له ده‌شتێکی جوان و سه‌وزوو بێ زستانا
دوور له چاوی
هه‌ر ناحه‌زێک
ده‌ست له‌ملی خه‌ونه‌کانیان ڕایان ده‌بوارد
مه‌م و زینێک...
خه‌ڵاتی مه‌م
کانیاو بوو... گوڵ وباخ وبۆن وسه‌مه‌ر
نازی زینیش
شنه‌ی زوڵفی خاوی سونبوڵ، له‌نجه‌ی عه‌رعه‌ر
کڕێوه زانی
هه‌ناسه‌یه‌ک
دوو هه‌ناسه
کلووکلوو هه‌ناسه‌ی سارد
ده‌شتی ته‌زان
گڵای وه‌ران
بۆنی له‌باخ و گوڵ فڕان
کانی قه‌تیس
داربه‌ری سیس
نازی زینیش شیواو مه‌میش
هه ر وه‌ک گوڵی ده‌می زریان
هه‌‌ڵپرووکا
ڕووتوقووت بوون داروسه‌وزه‌و
گشت کێو که‌ش
ئێسقانه‌کانی مه‌م وزین
بوونه جێژوان بۆدڵداری
دوو قه‌لی ڕه‌ش...!!