محه‌مه‌د تۆفیق وردی

مامۆستای په‌روه‌رده‌كار و نووسه‌ر و شاعیر و فۆلكلۆرستی كورد محه‌مه‌د تۆفیق وردی له 1972.12.02دا له شاری به‌غدا له ته‌مه‌نی 52 ساڵیدا كۆچی دواییكردو زنجیره‌یه‌ك له په‌رتووكی كوردی و عه‌ره‌بی به چاپكراوی و به ده‌ستنووسی له پاش به‌جێما.
ئه‌م خزمه‌تگوزاره‌ی كورد له ساڵی 1923دا له شاری كۆیه له دایكبووه، خوێندنی سه‌ره‌تایی و ناوه‌ندیی له‌ساڵی 1941دا له شاره‌كه‌ی خۆیدا ته‌واو كردووه و چۆته به‌غدا و له خانه‌ی مامۆستایانی سه‌ره‌تایی وه‌رگیراوه و له پاییزی 1944دا بووه‌ته مامۆستایه‌كی په‌روه‌رده‌كار و ڕێبازێكی چه‌پڕه‌وی نیشتمانی گرتووه‌ و گه‌لێك جار تووشی ڕاوه‌دنان و گرتن بۆته‌وه.

كاتێك كه مامۆستا بووه له شاری قه‌ڵادزێ، له‌دوا دوای ساڵی 1945دا په‌یوه‌ندی به بزوتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازی كورد له كوردستانی ئێران كردووه و له سه‌ره‌تای ساڵی 1946دا خۆی گه‌یاندۆته شاری مه‌هاباد و به‌شداریی له ئاهه‌نگی دروستبوونی كۆماری دیموكراتی كوردستان له 1946.01.22دا به سه‌رۆكایه‌تی پێشه‌وا قازی محه‌مه‌د كردووه و له‌گه‌ڵ دامه‌زراندنی كابینه‌ی یه‌كه‌می كۆماری كوردستان له 1946.02.11دا به مامۆستای قوتابخانه‌ی سه‌ره‌تایی داده‌مه‌زرێ و له‌و یازده مانگه‌ی ته‌مه‌نی كۆماره ساوایه‌كه‌ی كوردستان خزمه‌تی نه‌وه‌ی نوێی كورد ده‌كات و كاتێكیش كه ئه‌و تاقیكردنه‌وه‌ ڕامیارییه‌ی كورد شكستی هێناوه كۆماره‌كه له 1946.12.17دا ڕووخا، مامۆستا وردی بۆ مانگی 1947 گه‌ڕایه‌وه كۆیه و بێ كار و فرمانی مایه‌وه و چووه ڕێزی پارتی كۆمۆنیستی ئێراق - ڕێكخراوی كوردستان و به دڵسۆزی چالاكی ڕامیاری نواند و له دوای شۆڕشی 14ی ته‌ممووزی 1958دا گه‌ڕایه‌وه سه‌ر كاره‌كه‌ی و وه‌ك مامۆستایه‌كی په‌روه‌رده‌كار خزمه‌تی نه‌وه‌ی نوێی كرد تاكو ڕۆژی كۆچی دوایی له 1975.12.02دا.
محه‌مه‌د تۆفیق وردی شاعیرێكی نیشتمانپه‌روه‌ر بوو، له سه‌ره‌تای چله‌كانی سه‌ده‌ی بیسته‌مه‌وه هۆنراوه‌ی نیشتمانی داناوه و له په‌نجاكاندا ده‌ستی به‌بڵاوكردنه‌وه‌ی هۆنراوه‌كانی كرد و له‌پاڵ هۆنراوه‌ی باسی كوردستاندا سروودی نیشتمانی پڕ سۆزیشی داناو، یه‌كێك له‌و سروودانه‌ی سرووده ناوداره‌كه‌ی "ئه‌ی شه‌هیدان"ه، كه له سه‌ره‌تاكه‌یدا ده‌ڵێت:
ئه‌ی شه‌هیدان ئه‌ی شه‌هیدان
نامرێ ناوو نیشانتان!
ئێوه بوونه ڕه‌هبه‌ری مه
بوونه پشت و سه‌نگه‌ری مه
بۆ ژیان و بۆ سه‌ری مه
ئه‌ی شه‌هیدان، ئه‌ی شه‌هیدان
نامرێ ناوو نیشانتان!
محه‌مه‌د تۆفیق وردی فۆلكۆرناس
وردی نووسه‌رێكی فۆلكۆرناسی لێهاتووی كورد بوو، هه‌رچه‌نده له‌سه‌ره‌تای ژیانی وێژییه‌وه ئه‌وینداری كه‌له‌پووری نه‌ته‌وایه‌ی میلله‌ته‌كه‌ی بوو، به‌ڵام تاكو نه‌چووه كۆماری دیموكراتی كوردستان و فێری خوێندنه‌وه‌ی بابه‌تی فۆلكلۆریی به‌پیتی لاتینی و سلاڤی نووسراوی كورده‌كانی قه‌فقاس نه‌بوو، نه‌بووه فۆلكۆرناسێكی شاره‌زا و ئه‌و هه‌موو به‌رهه‌مه فۆلكلۆریانه‌ی هه‌موو لایه‌كی كوردستانی بڵاونه‌كرده‌وه و وابوو ئه‌م فۆلكلۆرناسه توانی له‌ ماوه‌ی ژیانی وێژه‌ییدا 39 په‌رتووك به زمانی كوردی و عه‌ره‌بی چاپ بكات، كه زۆربه‌ی هه‌ره زۆریان له‌باره‌ی هۆنراوه‌ و چیرۆكی فۆلكلۆری و داستانی كوردین و هه‌موویان له گه‌نجینه‌ی كه‌له‌په‌ووری نه‌ته‌وایه‌تیمان نرخ و به‌های خۆیان هه‌یه و له‌وانه‌ی به‌كوردی چاپكراون ئه‌مانه‌ن:
1. حه‌سه‌ن و مه‌ریم، ساڵی 1955دا چاپی كردووه
2. ناسر و مار مار، ساڵی 1955
3. ئه‌نجامی داوێن پیشی، ساڵی 1956
4. گوڵی ناكام، به‌غدا 1957
5. خانزاد و له‌شكری، به‌غدا 1960
6. قه‌ڵای دمدم، به‌غدا 1960
7. مامه یاره‌ی قاره‌مان، به‌غدا 1961
8. فۆلكلۆری كوردی به‌شی یه‌كه‌م، به‌غدا 1961
9. فۆلكلۆری كوردی به‌شی دووه‌م، به‌غدا 1961
10. فۆلكلۆری كوردی به‌شی سێیه‌م، به‌غدا 1972
11. هه‌ندێ له به‌یت و هه‌ڵبه‌سته‌كانی عه‌لی به‌درشان، به‌غدا 1972
جگه له‌م به‌رهه‌مانه‌شی له‌بواری كه‌له‌پووری كوردییه‌وه زنجیره‌یه‌كیشی له دیوانی هۆنراوه و شانۆنامه‌ و مێژووی كورد نووسیوه و به‌چاپی گه‌یاندوون.

كورته‌ باسێك له‌ ژیاننامه‌ی ( ك.د.ئازاد)

بۆ داگرتنی(دانلۆد)کتێبی هۆنراوەی مامۆستا (ک.د.ئازاد) لێرەدا کلیک فەرموون

بۆ بیستن و یا داگرتنی( دانلۆد ) هۆنراوەی مامۆستا (ک.د.ئازاد)لە قەبارەی (فوڕمەت ) mp3لە سەر بابەتەکانی ژێرەوە کرتە (کلیک ) فەرموون

بۆکان ١٣٨٨    -   بانە ١٣٩١

---

چکیده:

کریم دافعی متولد سال 1339، یکی از شاعران و نویسندگان بانه است که اولین شعرش را در مجله سروه در سال 1364 با نام "ک.د . ئازاد" به چاپ رساند.از آن پس شعر ،مقالات و داستان های کوتاه زیادی را در مجلات کردی داخلی و خارجی به تحریر درآورده است.هم اکنون به عنوان مشاور در دبیرستان های بانه و مشاور خانواده به کار مشغول است. 

---

ـ  ناوی(کریم دافعی)ه !

ـ  نازناوی شێعری (ک.د.ئازاد) ه‌!

 ـ ساڵی 1339 له‌ ناوچه‌ی سه‌رده‌شت له‌ دایك بووه‌.

 ـ خوێندنی (سه‌ره‌تایی )له‌ سه‌رده‌شت و خوێندنی (راهنومایی) له‌ بانه‌ ته‌واو كردووه‌ .

ـ بۆ خوێندنی ناوه‌ندی (دبیرستان )چوار ساڵ له‌ شاری میاندواو خوێندوویه‌تی.دیپلۆمی  هه‌ر له‌ میاندواو له‌ ساڵی 1357 وه‌رگرتووه‌  .

ـ كارناسی ڕاوێژكاری (لیسانس مشاوره‌)ی له‌ زانستگای ته‌ورێز وه‌رگرتووه‌ وبڕوانامه‌ی لیسانسی  خۆی له‌ سه‌ر (كوردی سۆران) نووسیوه‌ به‌ ناوی:(معرفی ویژگیهای فرهنگی كردان سوران )كه‌ ئه‌و ساڵه‌ یه‌كێك له‌ باشیرین بڕوانامه‌كان بووه‌ و پله‌ی یه‌كه‌می دراوه‌تێ.

ـ ساڵی 1354 بۆته‌هۆگری شێعر و ئه‌ده‌ب و هه‌ر له‌وساوه‌ شێعریوتووه‌ .

ـ ساڵی 1364 هه‌وه‌ڵ شێعریله‌ گۆڤاری «سروه‌ » دا بڵاو بۆته‌وه‌ .پاشان له‌ زۆربه‌ی کتێب و گۆڤاره‌ فارسی وكوردیه‌كان دا (له‌ ناو ئێران ،ئورووپا و گۆڤاره‌كانی كوردی دونیا) شێعروبه‌رهه‌می چاپ كراوه‌ .

ـ پتر له‌ 500 به‌رهه‌می (شێعر و چیڕۆك وبه‌رهه‌می ده‌روون ناسی وبابه‌ته‌کانی ئه‌ده‌بی) له‌گۆڤاره‌كان وكتێبه‌كانی ئێران وجیهان دا چاپ كراوه‌!

36 به‌رهه‌می( به‌ شێوه‌ی كتێب ) هه‌یه‌ که‌ به هۆی گیروگرفت و بێ ده‌سه‌ڵاتی بڵاو نه‌بوونه‌ته‌وه‌ !

ـ‌  به‌رهه‌می زیاتر له‌ 30 ساڵ نووسینی ئه‌ده‌بی‌كه ‌زۆربه‌یان شێعرن و ئاماده‌ی چاپن بریتین له‌ :

1‌ـ چبكه‌م تا تۆ قه‌ت به‌هارت لێ نه‌تۆرێ (چاپی سوێد)

2ـ نیشتمانی تازه‌ی شێعرم

3ـ وه‌رزی قینێكی بێ واده‌

4 ـ شه‌یدایی

5ـ یاخی

6ـ شه‌وگارنامێنێ تاکوو سه‌ر

7 ـ  پایزه‌ خه‌م

8ـ  غه‌ریبانه‌

9ـ لێره‌ دڵداری تاوانه‌ !

10ـ  بۆ خه‌مێكی بێ كۆتایی

11ـ یاسای هه‌رمان

12ـ كوا یه‌ك ڕه‌نگی ده‌ورانی زوو؟

13ـ من هۆگری ئه‌م كوێستانه‌م

14ـ خۆشه‌ویستێكم هه‌بوو

15ـ وه‌رزی به‌رزی خۆشه‌ویستی

16ـ قه‌ڵه‌مێكی فره‌وێژ و  فڕ هاوێژ

17ـ یاد و یادگار، بۆنه‌ و به‌هانه‌

18ـ  تا ئاربابای خۆشه‌ویستی

19ـ  سه‌ردێڕی خوێن

20ـ تائه‌وپه‌ڕی فه‌رامۆشی

21ـ كووچه‌ڕازه‌كانی لاوه‌ تی

22ـ بێشكه‌كانمان پێناكه‌نن!

23ـ ئاواته‌كانمان هه‌ڵنافڕن

24ـ دواین وێستگه‌ !

 25ـ ئاوێنه‌كانی ده‌روون ( كورته‌ چیڕۆك )

26ـ كوردانی سۆران (لێكۆڵینه‌وه‌‌ سه‌باره‌ت به‌ زمان وفه‌رهه‌‌نگی كوردی سۆران )

27ـ خه‌ونووچكه‌كانی بێداری !( كورته‌ چیڕۆك)

28ـ تا باسی ئازادی ده‌که‌م !

29 ـ ڕاپه‌ڕین !

30ـ بابه‌ت و وتاری ئه‌ده‌بی

31ـ روانشناسی و مشاوره‌(مجموعه مقالات)

...

 ـ ساڵی 1368 وه‌ک دامه‌زرێنه‌ری ئه‌نجوومه‌نی ئه‌ده‌بی له‌ شاری بانه‌ تێكۆشانی خۆیپه‌ره‌ پێ داوه‌ .

(ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بی بانه‌ هه‌وه‌ڵین ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بی له‌ ناو شاره‌ کورد نشینه‌کانی ئێران دا بووه‌ که‌ له‌وێدا بێجگه‌ له‌ کاری ئه‌ده‌بی ،بۆ هه‌وه‌ڵ جار به‌ شیوه‌ی ڕه‌سمی و به‌ هه‌ر دوو شێوه‌ی سۆرانی و لاتین وانه‌ی کوردی تێدا وتۆته‌وه‌.

 بێجگه له دامه‌زراندی ئه‌نجوومه‌نی ئه‌ده‌بی بانه‌،وه‌ک به‌ڕێوه‌به‌ری ئه‌نجوومه‌ن کاریکردوه و زیاتر له‌ پێنج ساڵ به‌رێوه‌به‌ری ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بی بانه‌ بووه‌.

 ـ27 ساڵه‌ مامۆستای قوتابخانه‌یه‌ !

 ـ ئێستا بێجگه‌ له‌ كاری ئه‌ده‌بی ،له‌ ده‌بیرستانه‌كانی شاری بانه‌ وله‌ ناوه‌ندی ڕاوێژکاری بنه‌ماڵه‌

« مركز مشاوره‌ خانواده‌ » دا وه‌ك ڕاوێژكار خه‌ریكی كاره‌!

ـ خه‌ڵاتی یه‌که‌می به‌رده‌نگانی له‌ فستیواڵی شێعری هاوچه‌رخی پیرانشار 1388 وه‌رگرتووه‌!           

 

---

              

 وێبلاگی شێعرەکانی ( ک.د.ئازاد ):www.kalekurd.blogfa.com

وێبلاگی چیرۆکەکانی ( ک.د.ئازاد ):www.kalekurd.blogfa.com

---

سەرچاوە:بانە پدیا

ئه‌حمه‌د ئاکۆ

پیاوێكی جوامێر و فۆلكلۆر په‌روه‌رێكی نه‌ناسراوی كورد، ئه‌حمه‌د به‌كر ناسراو به "ئه‌حمه‌د ئاكۆ" بیست و پێنج ساڵ له‌مه‌وبه‌ر له‌ڕۆژی 1988.01.18دا له‌شاری هه‌ولێر دڵه ناسكه‌كه‌ی له‌لێدان كه‌وت و چه‌ند ده‌ستنووسێكی له هۆنراو و چیرۆكی فۆلكلۆری كوردی ناوچه‌كانی ڕانیه و قه‌ڵادزه په‌رتووكخانه‌یه‌‌كی پڕ له سه‌رچاوه‌ی مێژوو و وێژه و زمانی كوردی له‌پاش به‌جێما.

ئه‌م خزمه‌تگوزاره‌ی كورد له‌ساڵی 1923دا له "ڕانیه" له‌دایكبووه و له‌دواییدا ماڵیان هاتۆته شاری كۆیه و خوێندنی سه‌ره‌تایی و ناوه‌ندیی تێدا ته‌واوكردوووه ئینجا چووه‌ته به‌غدا له‌قوتابخانه‌ی كشتوكاڵ له ئه‌بوغریب دا خوێندوویه‌تی و به‌پله‌یه‌كی به‌رز ده‌رچوو و به‌فه‌رمانبه‌ری كشتوكاڵی دامه‌زراوه و له گه‌لێ شار و ناوچه‌كانی كوردستان فرمانی بینیوه و له‌ساڵانی 1956-1957-1958دا له‌ قوبرس خوێندنی كۆلیژی ته‌واو كردووه و كه‌ گه‌ڕاته‌وه كراوه به به‌ڕێوه‌به‌ری به‌ڕێوبه‌رایه‌تی دارستانی پارێزگاری هه‌ولێر و خزمه‌تێكی زۆری دارستانه‌كانی كوردستانی كردووه و وه‌ك كه‌سایه‌تییه‌كی قسه‌ خۆش و ئێسك سووك له‌ناو كۆمه‌ڵدا ژیاوه و گه‌لێك خۆشه‌ویست بووه.

له‌دوای دامه‌زراندنی پارتی هیوا به‌سه‌رۆكایه‌‌تی مامۆستا "ڕه‌فیق حیلمی" له‌ساڵی 1939دا بۆ ساڵی 1941 بووه‌ته ئه‌ندامێكی چالاكی ئه‌و پارته نه‌ته‌وه‌‌ییه‌ی كورد و هه‌ر له‌ڕێگه‌ی دڵسوزیی بۆ كورد و كوردستان له‌و ساڵه‌وه ده‌ستی كردووه به‌كۆكردنه‌وه‌ و تۆماركردنی هۆنراوه و چیرۆكی فۆلكلۆری له‌ناوچه‌كانی ڕانیه و قه‌ڵادزێ، له‌وانه به‌یته‌كانی عه‌لی به‌رده‌‌شانی بوون و له‌سه‌رده‌می كۆماری دیموكراتی كوردستان له‌مه‌هاباد تۆمارێكی له‌و به‌یته میللی و هۆنراوه فۆلكلۆریانه به‌هۆی هاوڕێی خۆشه‌ویستی محه‌مه‌د تۆفیق وردی نادرووه‌ته مه‌هاباد و له‌ڕۆژنامه‌ی كوردستاندا بڵاوكراوه‌نه‌ته‌وه و هه‌ندێكیشیانی له‌دوای گه‌رانه‌وه‌ی وردی له‌پاش ڕووخانی كۆماره ساواكه‌ی كوردستان له‌په‌ڕتوكێكدا بڵاوكرانه‌ته‌وه و ئاماژه به‌وه كراوه، كه ئه‌‌‌حمه‌د ئاكۆ كۆی كردوونه‌ته‌وه.

له تۆماره ده‌ستنووسه‌كه‌ی ئه‌حمه‌د ئاكۆ دابه‌شێك له‌به‌یته‌كه‌ی عه‌لی به‌رده‌شانی بۆ "ئه‌وره‌‌حمان پاشای بابان" به‌م جۆره هاتووه:

ئه‌زم عه‌لی به‌رده‌شانی
به‌ندێ ده‌ڵێم به‌زوبانی
له‌به‌ندێم نه‌بێ گرانی
مه‌دحی پاشای كوردستانی.
پاشا چی بوو زێده پاشا
شایه‌د ڕۆم و قزڵباشه‌
هه‌ڕچه‌نده ده‌هاتنه ته‌ماشا
مه‌ردی چاك ئه‌وره‌حمان پاشا.

پاشای بابان جیهانگیری
ڕه‌نگ ڕۆسته‌می زاڵی پیری
ته‌حا ‌به‌ڕاوو ته‌گبیری
ڕانابوێری به‌زه‌لیلی
نانی ده‌ستێنی به‌شیری

به‌شیر ئه‌بێ ئیش پێك نایه
به‌وه‌ڵڵایی و به‌بیلایی
یاخی ده‌بم له‌به‌غدابێ
ناچمه سه‌فه‌ری له‌حه‌سایه‌!!!

حاجی باقی

مامۆستای خه‌باتگێڕ و زانای لێهاتووی بیركاری "حاجی باقی حاجی ساڵحی مه‌نگۆڕ" له‌ ساڵی 1924دا له شاری كۆیه، شاری وێژه‌ و هونه‌رو خه‌باتی كوردایه‌تی چاوی ژیانی هه‌ڵهێناوه و له پایزی ساڵی 1931دا له قوتابخانه‌ی سه‌ره‌تایی كۆیه خراوه‌ته به‌ر خوێندن و هه‌موو پۆله‌كانی ئه‌و قۆناغه‌ی به زیره‌كی بڕیوه و له پۆلی شه‌شه‌م به پله‌یه‌كی به‌رز و به‌ یه‌كه‌می ده‌رچوو و له به‌غدا له كۆلیژی مه‌لیك فه‌یسه‌ڵ‌ پۆله‌كانی ناوه‌ندی و ئاماده‌یی بڕیوه كه وانه‌ی خوێندنیان هه‌موو به زمانی ئینگلیزی بووه.

له ساڵی خوێندنی 1944-1945 چووه‌ته قوتابخانه‌ی به‌رزی مامۆستایان "دارالمعلمین العالیه" كه ئێستاكه بووه‌ته كۆلێژی په‌روه‌رده و له ماوه‌ی خوێندنه‌كه‌ی له‌و قوتابخانه‌ به‌رزه‌دا دۆستایه‌تی گیانی به گیانی له‌گه‌ڵ به‌ڕێزنا مامۆستا "مسته‌فا حه‌سه‌ن شه‌عبان" كه ئێستا ماوه‌و خوا ته‌مه‌نی درێژبكات و شاعیری نوێخوازی ئێراقی "به‌در شاكر ئه‌لسه‌یاب" خوالێخۆش بووه و چه‌نده جار له‌گه‌ڵ به‌در شاكر له‌سه‌ر هه‌ڵوێستی ڕامیاری چه‌پڕه‌وییان گیراون.
مامۆستا حا‌‌جی باقی له دوا ساڵی خوێندنه‌كه‌ی دیسان ده‌گیرێ و كاتێك ئازادی ده‌كه‌ن 20 ڕۆژی ده‌مێنێ بۆ تاقیكردنه‌وه‌ی كۆتایی ساڵ هه‌ر چۆنێك بێت ڕێگه‌ی پێده‌د‌‌ه‌ن به‌شداریی له تاقیكردنه‌وه‌كان بكات، چونكه یه‌كجار زیره‌ك بووه له بیركاریی بۆیه به كۆششێكی كه‌م، به پله‌یه‌كی به‌رز ئه‌و به‌شه‌ی بیركاریی له حوزه‌یرانی 1948دا ته‌واو كردووه‌ و بڕوانامه‌ی به‌ كالۆریۆسی له زانستی بیركاریی وه‌رگرتووه‌.
له پایزی ئه‌و ساڵه‌ی 1948دا له دواناوه‌ندیی هه‌ولێر به مامۆستای وانه‌ی بیركاری دامه‌زاروه و له ناو قوتابی و مامۆستایاندا ڕێزێكی زۆری بووه، به‌ڵام لێ نه‌ماوته‌وه‌ بۆ ساڵی 1949 له سه‌ر هه‌ڵوێستی نیشتیمانپه‌روه‌ریی گیراوه و كه به‌ربووه دووریان خستۆته‌وه بۆ‌شاری فه‌للوجه له پارێزگاری ڕومادی و له‌ویش ماوه‌یه‌ك له كۆمپانیای نه‌وتی ئێراق له كه‌ركووك به مووچه‌ خۆری كارتی كاری كردووه تاكو شالیاری په‌روه‌رده پێویستی به مامۆستای بیركاریی بووه، ئه‌وجا گه‌راندوویه‌تیه‌وه سه‌ر كار، به‌ڵام نه‌یهێشتووه له هه‌ولێر بێ و چووه له دواناوه‌ندی سلێمانی بووه به مامۆستای بیركاریی و له‌به‌ر دڵسۆزیی بۆ پیشه‌ی مامۆستایی و هه‌ڵوێستی نیشتمانپه‌روه‌ریی له شوباتی 1962دا به نوێنه‌ری مامۆستایانی سلێمانی هه‌ڵبژێردراوه له‌گه‌ڵ د‌ه‌سته‌یه‌كی دیكه‌ بۆ به‌شداریی كردن له كۆنگره‌ی چواره‌می سه‌ندیكای مامۆستایانی كۆماری ئێراق و ڕۆڵێكی زۆری بووه له چه‌سپاندنی داواكارییه‌كانی مامۆستایانی كورد له بواری خوێندن به زمانی كوردی كه كوردستانی ئێراقدا له 1963.07.04دا به‌شداریی له خولێكی هاوینه‌ی فیزیای له به‌غدا كردووه‌و له 1963.01.10دا له‌سه‌ر چالاكی ڕامیاری له‌سلێمانی گیراوه‌ و خراوه‌ته گرتووخانه‌و له 1963.05.15دا به‌ربووه‌و گه‌ڕاوه‌ته سلێمانی.
مامۆستا حاجی باقی له گوتنه‌وه‌ی وانه‌كانی بیركاری و فیزیادا گه‌لێك سه‌ركه‌وتوو بوو، به‌مه‌ش جێگه‌ی خۆی له نێو دڵی قوتابیانی كردبووه، جگه له زانسته فراوانه‌كه‌شی پیاوێكی گه‌لێك قسه‌ خۆش و ڕۆ‌ح سووك بوو.
له كاتی ده‌ست پێكردنه‌وه‌ی شه‌ڕ له كوردستان له ڕۆژی 1963.06.09دا به فه‌رمانی زه‌عیم سدیق مسته‌فای سه‌ركرده‌ی سوپای پارتی به‌عسی فاشی له ئۆردووگای سلێمانی به‌بێ گوێدانه‌ پایه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و زانیاریی شه‌هید كرا و هه‌ر له‌ ناو ئه‌و ئۆردووگایه شوومه‌دا له گۆڕێكی به كۆمه‌ڵ له‌گه‌ڵ‌ 82 نیشتمانپه‌روه‌ری دیكه‌ی كورد نێژرا و به‌م جۆره لاپه‌ڕه‌ی ژیانی زانایه‌كی په‌روه‌رده‌ كاری كورد تا هه‌تایه پێچرایه‌وه.

عه‌بدول مه‌جید لوتفی

نووسه‌ری گه‌وره‌ی كوردی به عه‌ره‌بی نووس عه‌بدولمه‌جید لوتفی كوڕی عومه‌ر كوڕی عه‌بدولڕه‌حمان كوڕی محه‌مه‌د له ڕۆژی 1905.06.30دا له شاری خانه‌قین له بنه‌ماڵه‌ی "خه‌ڵووزی" له‌دایكبووه.
ناوی ئه‌و بنه‌ماڵه‌یان له ئمانی عه‌ره‌بی بووه‌ته‌ "خلوصی"، چونكه ئه‌وانه به "خه‌ڵووزی"‌، واتا خه‌ڵووز فرۆش ناسراون، باوكی له جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانیدا شه‌هید كراوه، ئه‌میش خوێندنی دواناوه‌ندی له به‌غدا ته‌واوكردووه و له‌و شاره ژیاوه بۆیه نووسینه‌كانی به‌ عه‌ره‌بی بوون.
بنه‌ماڵه‌ی "خه‌ڵووزی" گه‌لێك زانا ونووسه‌‌ری لێهاتووی لێ هه‌ڵكه‌وتووه.

"عه‌بدولعه‌زیز خلوصی"ی برا گه‌وره‌ی دادوه‌رێكی ناسراو بووه و دادگایی كردنی تاوانبارانی به‌زمانی كوردی كردووه خۆیشی وێژه‌ناسێكی گه‌وره و چیرۆكنووسێكی ڕاسته‌قینه‌ی بووه، دكتۆر "صفاء خلوصی"ی برازای پڕۆفیسۆرێكی زانا و مامۆستایه‌كی لێهاتووی زانكۆ بووه و له زانكۆ‌كانی به‌غدا و ئۆكسفۆرد وانه‌ی گوتۆته‌وه و باشترین وه‌رگێڕ بووه له ئینگلیزیه‌وه بۆ عه‌ره‌بی و به‌پێچه‌وانه‌وه‌ش.
عه‌بدولمه‌جید بۆ وێژه‌ و نووسین و په‌رتووك دانان خوڵقابوو، تا له ژیاندا بووه 19 په‌رتووكی به‌نرخی چاپ و بڵاوكردۆته‌وه، به‌ڵام كاتێك كه له ڕۆژی 1992.10.27دا له‌شاری به‌غدا كۆچی دواییكرد، نزیكه‌ی 190 په‌رتووكی ده‌سنووسی له‌پاش به‌جێما و هه‌ندێك له‌و ده‌سنووسانه‌ی به‌زمانی كوردین و چونكه زمانه‌كانی كوردی و عه‌ره‌‌بی و توركی و به‌چاكی ده‌زانی بۆیه چه‌ند په‌رتووكێكیشی له‌زمانی توركی وه‌رگێڕایه‌ سه‌ر زمانی عه‌ره‌بی به‌زمانی كوردیش كه‌م كه‌مه نووسین و هۆنراوه‌ی چوارێنی هه‌بوو.
عه‌بدولمه‌جید لوتفی له‌پاڵ چیرۆك و ڕۆماننوسیشه‌وه شاعیرێكی هه‌ست ناسك بوو، دیوانێكی هۆنراوه‌یی هه‌یه به‌زمانی كوردی و زۆربه‌ی هۆنراوه‌كانی چوارینن و تام و چێژی چوارینه‌كانی بابه‌تاهیری هه‌مه‌دانیان لێدێ و ده‌توانین بڵێن یه‌كه‌مین وێژه‌ناس بووه له ئێراق و له‌ كوردستان په‌خشانه هۆنراوه‌ی له سییه‌كانی سه‌ده‌ی بیسته‌مه‌وه نووسیوه، له چیرۆكنووسیشندا هاوتای جه‌عفه‌ر ئه‌لخه‌لیلی و زه‌نوون ئه‌یوب بووه، عه‌بدولمه‌جید لوتفی ته‌‌مه‌نێكی باش ژیاو 87 ساڵ له ژیاندا ململانێی له‌گه‌ڵ كێشه‌كانی كۆمه‌ڵه‌كه‌یدا ده‌كرد و هه‌رده‌م له‌گه‌ڵ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ی كورد بوو له چوارچێوه‌ی ئێراقدا له هه‌موو چالاكییه‌كانی ڕۆشنبیری و زانستی كورددا به‌شداریی ده‌كرد و له كۆنگره‌ی دووه‌می مامۆستایانی كورد له شه‌قلاوه له نێوانی 15-17ی ئابی 1960 به‌شداریی كرد و گه‌لی پێشنیازی له‌باره‌ی زمان و مێژوو وێژه‌یی كودری پێشكه‌ش به گۆنگره‌كه كرد و په‌سندكران هه‌ستی نه‌ته‌وه‌یی پاڵی پێوه‌نا و ڕاسپارده‌ی كرد، كه پاش مه‌رگی ته‌رمه‌كه‌ی ببڕێته‌وه بۆ خانه‌قین تاكو له كوردستان له گۆڕستانی "باوه‌ڕ مه‌حموود" له سه‌ر ڕووباری ئه‌ڵوه‌ند بنێژرێ هه‌تاكو خه‌ڵكی بزانن، كه ڕۆڵه‌یه‌كی دڵسۆزی كورد بووه ده‌بێ ئه‌و ڕاستیه‌ش بووترێت، كه گرنگی وێژه‌ی عه‌بدولمه‌جید لوتفی له زۆربه‌ی به‌رهه‌مه‌كه‌ی نییه، به‌ڵكو چۆنێتی پته‌وی بابه‌ته‌كانیه‌تی، چونكه له هه‌موو كاره وێژه‌ییه‌كانیدا یه‌كسانی و ئاشتی و برایه‌تی داوا ده‌كرد و له دژی سته‌م و زۆرداری بوو، هه‌ندێ له كاره وێژه‌كانی وه‌رگێردراته‌ سه‌ر زمانی ڕووسی و ئیسپانی و فه‌ڕه‌نسی و ئینگلیزی و ته‌نانه‌ت ڕۆژهه‌ڵاتناس و ڕه‌خنه‌گرێكی ڕووس به‌‌بۆنه‌وه‌ی كۆچی دوایی ئه‌م وێژه‌ مه‌زنه گووتوویه‌تی "گۆركی ئێراق" كۆچی دواییكرد.

محه‌مه‌د ئوزون

ڕۆژی پێنج شه‌ممه، ڕێکه‌وتی 2007.10.11 نووسه‌ری کوردی کوردستانی باکوور "محه‌مه‌د ئوزون" له‌شاری "دیاربه‌کر" (ئامێد) له ته‌مه‌نی 54 ساڵیدا کۆچی دواییکرد، ئه‌ویش پاش ململانه‌یه‌کی دوورودرێژ له‌گه‌ڵ نه‌خۆشی شێرپه‌نجه‌دا.
هه‌روه‌ك‌ سه‌رچاوه هه‌واڵییه‌کان بڵاویانکرده‌وه، ئوزون پاش تێکچوونی ته‌ندروستی دوێنی بۆ نه‌خۆشخانه گوێزرایه‌وه و له‌وێش له ده‌ووروبه‌ری کاژمێر هه‌شتی به‌یانی به‌هۆی ناهه‌مواری ته‌ندروستییه‌وه گیانی له‌ده‌ستدا.

پێش ساڵ و نیوێك له‌مه‌وبه‌ر "محه‌مه‌د ئوزون" دووچاری نه‌خۆشی شێرپه‌نجه‌ی گه‌ده هاتبوو و ئه‌وه‌ش له‌لایه‌ن پزیشکانی سوێدییه‌وه ئاشکرا کرا. ناوبراو له مانگی ته‌مموزی ڕابردوودا بۆ شاری "دیاربه‌کر" گه‌ڕایه‌وه و بڕیاره لاشه‌که‌شی ڕۆژی شه‌ممه، ڕێکه‌وتی 2007.10.13، له‌و شاره بنێژرێت.
"محه‌مه‌د ئوزون" له‌ساڵی 1953 له‌شاری "Siverek/Sanliurfa" له‌دایکبووه. له‌پاش کوته‌دای سه‌رباز‌ی له 1971.03.12 چه‌ندین له چه‌پڕه‌وه‌کان و کورده‌کان خرانه به‌ندنیخانه‌وه. ئوزون له‌ته‌مه‌نی 18 ساڵیدا له 1972.03.03 له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتدارانی سه‌ربازی تورکییه‌وه ده‌خرێته گرتووخانه‌وه.
نووسه‌ری ناوبراو له گرتووخانه‌دا به چه‌ندین که‌سانی دیکه ئاشنا ده‌بێت، له‌وانه‌ش "Musa Anter" و "Mehmed Emin Bozarslan". هه‌ر له به‌ندینخانه‌ ئوزون فێری نووسین و خوێندنه‌وه‌ی زمانی کوردی ده‌بێت و په‌یوه‌ندی به‌هێز له‌گه‌ڵ کورده‌کانی چینی ناسراودا په‌یدا ده‌کات.
هه‌رچه‌نده پێشتر ئوزون سزای هه‌شت ساڵ به‌ندکردنی به‌سه‌ردا سه‌پێنرا بوو، به‌ڵام له‌ساڵی 1974دا به‌ر بڕیاری لێبووردن ده‌که‌وێت و ئازاد ده‌کرێت.
پاش ئازادکردنی له گۆڤاری "ڕزگاری" ده‌ستبه‌کار ده‌بێت و له‌سه‌ری دووباره له‌ساڵی 1976دا به‌ند ده‌کرێته‌وه، چونکه ڕۆژنامه‌ی ناوبراو سه‌ر به به‌رهه‌ڵستکارانی ڕژێمی سه‌ربازی تورکی بووه.
به‌ڵام پاش نۆ مانگ له‌به‌ندکردن ئوزون له گرتووخانه هه‌ڵدێت و ڕێگای سوێد ده‌گرێته‌به‌ر و له‌وێش وه‌ك په‌ناهه‌نده‌یه‌ك وه‌رده‌گیرێت. هه‌ر له‌ سوێد ئوزون به دیداری چه‌ندین کوردی هه‌ڵهاتووی پارچه‌کانی دیکه‌ی کوردستانی گه‌وره شاد ده‌بێت، له‌وانه‌ش "جگه‌رخوێن"، "عوسمان سابیر"، "حه‌سه‌ن هیشار"، "نوره‌تین زازا" و "ئیبراهیم ئه‌حمه‌د".
ئوزون له‌سوێد له‌سه‌ر نووسینی به‌زمانی کورد به‌رده‌وام ده‌بێت و ستوونێك له‌سه‌ر ڕووپه‌ری ڕۆژنامه‌ی "Dagens Nyheter"دا بڵاوده‌کاته‌وه.
بۆ ماوه‌ی 28 ساڵ ئوزون له‌ وڵاتی سوێد ژیانی به‌سه‌رده‌برد، به‌ڵام له‌ساڵی 2005دا بۆ ئه‌سته‌نبول ده‌ڕوات و ماوه‌یه‌ك له‌و شاره ژیان به‌سه‌ر ده‌بات، بۆ نووسینی دواهه‌مین کاری وێژه‌یی بۆ سوێد ده‌گه‌ڕێته‌وه. به‌ڵام ناتوانێت ئه‌و کاره‌ ته‌واو بکات. چونکه پزیشکانی سوێدی له ئایاری 2006دا پاش پشکنین بۆیان ده‌رده‌که‌وێ، که ئوزون تووشی شێرپه‌نجه‌ی گه‌ده هاتووه. پاش وه‌رگرتنی چه‌ند چاره‌سه‌رێك له‌گه‌ڵ خێزانه‌که‌ی بۆ شاری "دیاربه‌کر" ده‌گه‌ڕێته‌وه و له‌وێش ماڵئاوایی له‌ژیان ده‌کات.
ئه‌و ساته‌ی ئوزون له ئه‌سته‌نبول چه‌ندین جار دووچاری هه‌ڕه‌شی پارتی کرێکارانی کوردستان (په‌که‌که‌) هاته‌وه. چونکه ناوبراو له‌ته‌ك ڕه‌خنه‌گرتن له‌ هه‌ڵوێستی تورکیا به‌رامبه‌ر کورده‌کانی کوردستانی باکوور، ڕه‌خنه‌ی توندی له‌کاره توندوتیژه‌کانی پارتی کرێکارانی کوردستان ده‌گرت.
نووسه‌ری ناوبراو له‌پاش خۆی نزیکه‌ی 15 ڕۆمانی و چه‌ندین نووسینی وێژه‌ و ڕامیاری به‌جێهێشتووه.
یه‌که‌مین ڕۆمانی به‌ناوی "تۆ" بوو، ئه‌وه‌شی له‌ساڵی 185دا بڵاوکرده‌وه و ڕۆمانی "ڕووناکی وه‌ك خۆشه‌ویستی و تاریکی وه‌ك مردن" به‌یه‌كێك‌ له هه‌ر جوانترین ڕۆمانه‌کانی داده‌نرێت.
"محه‌مه‌‌د ئوزون" به داهێنه‌ری وێژه‌ی کوردی مۆدێرن داده‌نرێت. له 28 ساڵه‌ی به‌سه‌ربردنی ژیان له وڵاتی سوێد نووسه‌ری کوردی کۆچکردو حه‌وت ڕۆمان و یه‌ك هۆنراوه‌ی به‌زمانی کوردی بڵاوکردۆته‌وه. بێجگه له‌زمانی کوردی به‌هه‌ردوو زمانی تورکی و سوێد نووسراوی دیکه‌ی بڵاوکردۆته‌وه. له‌ته‌ك ئه‌ندامێتی یه‌کێتی نووسه‌رانی سوێد، ئه‌ندامی یانه‌ی ".P.E.N"ی سوێدی بووه.

به‌خاك سپاردن

نووسه‌ری کوردی به‌ناوبانگ ڕۆژی شه‌ممه، ڕێکه‌وتی 2007.10.13 له‌شاری "دیاربه‌کر" به‌ئاماده‌بوونی "Sinan Çetin" (ئه‌کته‌ری تورکی و به‌رهه‌مهێنه‌ری فیلم)، "Ferhat Tunç" (گۆرانبێژی کوردی)، "Ahmet Türk" و "Akın Birdal" و "Osman Baydemir" و "Nurettin Demirtaş" و " Selahattin Demirtaş" (ئه‌ندامانی DTP)، و "Orhan Miroğlu" (ناسراوێکی بواری ڕامیاری تورکی)، "Şerafettin Elçi" (ناسراوێکی بواری ڕامیاری تورکی) و "Yaşar Kemal" (نووسه‌ری به‌ڕه‌چه‌ڵه‌ك کورد) به‌خاکی کوردستان سپێدار. له‌م به‌خاك سپاردنه‌شدا وتاری ماته‌مینی به‌هه‌ردوو زمانی کوردی و تورکی خوێندرایه‌وه، هاوکات ئافره‌تان به‌زمانی کوردی لاوانه‌وه‌یان به‌سه‌ر نووسه‌ری کۆچکروودا چڕاند.
"ئۆرهان پاموك"، خاوه‌نی خه‌ڵاتی نۆبێل بۆ وێژه‌، له شاری نیویۆرك له دیمانه‌یه‌کی کورت له‌گه‌ڵ ڕۆژنامه‌ی "Radikal" تورکیدا وتی:‌‌ "مردنی ئه‌و نووسه‌ر زۆر دڵته‌نگی کردم ... خوێن له‌ناخم ده‌چۆڕێت... نه‌یانزانی نرخ بۆ کاره‌کانی دابنێن؛ زیاتر ئه‌شکه‌نجه‌یان ده‌دا. به‌ڵام من دڵنیام، که خوێنه‌رانی کورد و تورك په‌ڕتووه‌کانی محه‌مه‌د به‌زیندویی ده‌هێڵنه‌وه."

به‌رهه‌مه‌کانی ئوزون
- Tu
- Rojek ji rojên Evdalê Zeynikê
- Mirina Kalekî Rind
- Siya Evînê
- Destpêka Edebiyata Kurdî
- Antolojiya Edebiyata Kurdî
- Bîra Qederê
- Ziman û Roman - Weşanên Nûjen
- Ronî Mîna Evînê Tarî Mîna Mirinê
- Hawara Dîcleyê
- Ruhun Gökkuşağı (به تورکی)
- Hêz û Bedewiya Pênûsê Weşanên Nûdem
- Zincirlenmiş Zamanlar Zincirlenmiş Sözcükler (به تورکی)
- Dengbêjlerim (به تورکی)
- Nar Çiçekleri (به تورکی)

ئۆسمان سه‌بری

  
نووسه‌ری لێهاتوو و شاعیر و خه‌باتگێڕی ناوداری كورد "ئۆسمان سه‌بری" له 1994.10.10دا له‌ شاری دیمه‌شق كۆچی دواییكرد دوای ئه‌وه‌ی، كه زنجیره‌یه‌ك په‌ڕ‌تووكی به‌نرخی به‌ زمانی كوردی و پیتی لاتینی به‌چاپ گه‌یاند، كه ئه‌مانه‌ی خواره‌وه به‌شێكن له‌وبه‌رهه‌مانه‌ی:
1. ئه‌لفبای كورد - له‌ساڵی 1955دا له دیمه‌شق چاپی كردووه
2. ئاپۆ
3. دردێن مه
4. باهۆز (دیوانی هۆنراوه‌)‌ له‌ساڵی 1965دا له دیمه‌شق چاپكراوه
5. چار له هه‌نگ (چوار قاره‌مان) له‌ساڵی 1984دا له دیمه‌شق چاپكراوه

ئه‌م نووسه‌ر و شاعیره خه‌باتگێڕه‌ی كورد له‌ساڵی 1905دا له گوندی (نارنجی)ی سه‌ر به‌ شاری مێردین له كوردستانی باكوور چاوی ژیانی هه‌ڵێناوه خوێندنی سه‌ره‌تایی و ناوه‌ندی له دیاربه‌كر شاره‌كانی دیكه‌ی كوردستانی توركیا ته‌واوكردووه له‌ساڵی 1925دا به‌شداری له‌ شۆڕشه‌كه‌ی شێخ سه‌عیدی پیران كردووه، به‌ڵام چونكه لاوێكی تازه پێگه‌یشتوو بووه، به به‌ر هه‌ڵمه‌تی گرتن و كوشتن نه‌كه‌وتووه.

له‌گه‌ڵ له‌سێداره‌دانی شێخ سه‌عید و هه‌ڤاڵانی هه‌ستی نه‌ته‌وه‌یی پتر به هێزبووه پتر كه‌وتووه‌ته چالاكی ڕامیاری و كه، زانی له توركیا جێی نابێته‌‌وه، خۆی و شه‌ش له‌ براكانی ڕوو ده‌كه‌نه سووریا له شاری دیمه‌شق نیشته‌جێ ده‌بن، سه‌یدا ئۆسمان سه‌بری له‌گه‌ڵ ده‌رچواندنی گۆڤاری (هاوار) له‌لایه‌ن میر جه‌لاده‌ت به‌درخانه‌وه له‌ 1932.05.15دا له دیمه‌شق بووه‌ته نووسه‌رێكی سه‌ره‌كی ئه‌و گۆڤاره‌ و گه‌لێك وتاری به‌نرخی له‌سه‌ر نوسینی كوردی به‌لاتینی تێدا نووسیوه و كاتێكیش، كه میر جه‌لاده‌ت گۆڤارێكی تریش به‌ناوی (ڕوناهی) هه‌ر له دیمه‌شق له‌ساڵی 1942دا ده‌رچوواند و تاكو ساڵی 1945 به‌رده‌وام بوو، له ده‌رچوون، مامۆستا ئۆسمان سه‌بری وتار و شیعری پته‌و‌ی به‌لاتینی تێدا بڵاوكردۆته‌وه به‌م جۆره مامۆستای خه‌ماڕه‌نگین یه‌كێك بووه له نووسه‌ره ناوداره‌كانی كورد، كه په‌ره‌یان به‌نووسینی كوردی به‌پیتی لاتینی داوه‌و بنچینه‌ی ئه‌لف و بێی كوردییان ئه‌و ئه‌بجه‌دییه داناوه، له‌بواری خه‌باتی نه‌ته‌وایه‌تیش دا سه‌یدا ئۆسمان له‌ساڵی 1957 له‌گه‌ڵ خه‌باتگێڕی ناسراوی وه‌ك نوره‌دین زازاو ده‌سته‌یه‌ك له نیشتمانپه‌روه‌رانی كورد (پارتی دیموكراتی كورد)یان له‌سووریا دامه‌زراند و به‌م كاره ڕامیارییه‌ی میری سووریا پێ ته‌نگاو بوو و چه‌ند جار ئه‌و تێكۆشه‌رانه‌ی گرت و ده‌ست به‌سه‌ریكردن مامۆستا ئۆسمان له‌ژیانی ڕامیاریدا 18 جار گیراوه و ئه‌شكه‌نجه‌ دراوه و  له‌وانه دووجار له توركیا دوو جار له ئێراق و جارێك له لوبنان و 13 جاریش له سووریا گیراوه و له ڕۆژی 1960.08.08دا له‌گه‌ڵ "نوره‌دین زازا" و "ڕه‌شید ‌حه‌مۆ" له‌سه‌ر خه‌باتی ڕامیاریان وه‌ك سه‌ركرده‌ی پارتی فه‌رمانی له‌سێداره‌دانیاندار، به‌ڵام نووسه‌ر و ڕووناكبیر كورد له ئه‌وروپا و ئێراق و لوبنان یاداشت و پڕۆتسۆیان پێشكه‌ش به‌جه‌مال عه‌بدولناسر كرد و داوای به‌ردانیان كردن و له ئه‌نجامی ئه‌و داواكارییانه‌ دوای ساڵێك به‌ندیی له ڕۆژی 1961.08.08دا ئازاد كران.
سه‌یدا ئۆسمان سه‌بری هه‌موو پارچه‌كانی كوردستان گه‌ڕاوه، دوای هاتنی بۆ دیمه‌شق نیشته‌جێ بوونی له‌و شاره‌دا، له‌ساڵی 1930دا په‌یوه‌ندی به "پارتی خۆییبوون"ه‌وه كردووه چالاكیه‌كی زۆری تێدا نوواندووه و به‌ناوی ئه‌و پارته‌وه سه‌ردانی كوردستانی باشووری كردووه و خۆی گه‌یاندۆته بارزان و له‌وێ له‌گه‌ڵ‌ مه‌لا مسته‌فای بارزانی كۆبۆته‌وه بۆ پته‌وكردنی په‌‌یوه‌ندی خۆیبیون به خه‌باتی كورد له كوردستانی باشووردا و هه‌ر به‌ناوی "خۆیبوون"یش سه‌ردانی كوردستانی باشووری كردووه و چه‌ند تێكۆشه‌‌ری ئه‌وێی چاوپێكه‌وتووه و ئه‌م كه‌سایه‌تییه له ژیاندا واتای ماندووبوونی نه‌زانیوه و تا دوا هه‌ناسه‌ی ژیانی هه‌ر له خه‌باتی بێ وچاندا بووه له پێناوی مافه نه‌ته‌وه‌ییه ڕه‌واكانی كورددا.

ملا احمد شلماشی معروف به ملا آواره سردشتی

بۆ داگرتنی(دانلۆد)کتێبی هۆنراوه‌ی تێکۆشه‌ر مه‌لا ئاواره-نووسینی کەریم دانشیار لێرەدا کرتە

 (کلیک ) فەرموون

---

ژیانی مەلا ئاواره ی سردشتی

مەلا ئاوارە نازناوی مەلا ئەحمەد، کوڕی مەلا موحەممەد ئەمینی ھەمەوەند، خەڵکی گوندی شەڵماشی لای سەردەشتە، ساڵی ١٣٥٣ ک.م ھاتە دنیا و لای باوکی خوێندنی دەسپێکرد و پاشان چووە ناو جەرگەی فەقێیان و لە گوندێکەوە بۆ گوندێکی تر و لە قوتاخانەیەکەوە بۆ قوتابخانەیەکی تر، زۆر شوێن و ناوچەی کوردستان گەڕا و بە شێلگیرییەوە خوێندی و بوو بە مەلا.

ئاوارە مرۆڤێکی ھێژا، ئاگا، دیندار، خاوەن ھەستی نەتەوایەتی و خەڵکدۆست بووە کە ھەر لە کاتی خوێندنەوە، بینینی نابەرامبەری و حاڵ و باڵی دڵتەزێنی بێدەستان و زۆربێژی و خەڵک رووتاندنەوەی دەسەڵاتداران، ئازاری دەدا و سەرەنجام لێبڕا بە ھەموو گیانیەوە، بۆ نەھێشتنی ئەم کارەساتە تێکۆشی و بەم جۆرە چووە ناو حیزبی دیموکراتی کوردستانەوەو ساڵی ١٣٨٧ ک.م لەگەڵ چەند ئەندامی کارای تری حیزبدا گەڕاوە رۆژھەڵات و و لە ناوچەی موکریان، بە تایبەت دێھاتی دەوروبەری سەردەشت و بانە و ئالان و چەند شوێنێکی تر، کەوتە گەڕان و و دانیشتن لەگەڵ خەڵکی چەوساوە و تێگەیاندنیان لە ھۆی دواکەوتنیان و ئاشنا کردنیان لەگەڵ بەرنامەی حیزبدا.[١]

---

سەردێڕی شێعرەکانی مەلا ئاوارەی سەردەشتی

۰ هاواری توتنه وانیکی نا و چه سردشت ۱۰۲ بیت

۰بخو ینه وه و ئالان بناسه ۵۰ بیت

۰مو و چه کانی بیژ وه ۴۱ بیت

۰کوردم و کوردستانم ده وی ۵۲ بیت

۰لایی لایی دایکیکی دلسوز بو کورپه ساوایه که ی۲۵ بیت

۰ رهش بگیری۶۹ بیت

---

 نمونەیەک لە شێعرەکانی مەلا ئاوارە

تو و تنه وانیکی هژارم           بی خانو و زهوی و زارم

بی پول و باغ و بزن ومه ر       دورم له خیر نزدیک له شه ر

منا لم روت و برسیه            ژیانم پر مه ترسیه

قه رزارم و ده رده دارم          شهر مه نده ی خه لکی دی و شارم

روم نیه بچمه نیو خه لک       بی به رگ و پیلاو و بی که لک

خه لکی پی وایه ته مبه لم      بی که سپ و کارو چه په لم

به لام چبکه م چاره رشم         خه ر ما نم  زوره و بی به شم

هه ر کات گوتیان سه ری ساله     واده ی جوت و کشت و کاله

خوم و خیزانم گوره و بچو ک         راده په رین وه ک هه لو ک

هه ل ده به زین لیره و له وی       به لکوو کاریکمان ده س که وی

یا قوره کاری خشت برین           یا جوته و زه وی  هه لدرین

---

نمونەیەکی تری شێعری مەلا ئاوارە بۆ منداڵەکەی

روله کورپه که م ئارامی گیانم      خونچهی گولزاری باغچه ژیانم

جگه ر گو شه که م به رهه می ژینم     سه ر و ه ت و مالم ئایین و دینم

هیزو ته و ژ مم بینای چاوانم       هاو ده نگی به زمی روژ و شه وانم

روله گیان مه گری مه گره به هانه    بنو دره نگه به ری بی یانه

                              هه ی لا یه لایه کورپه ی ساوایه

                              کویر بی  ئه و چاوه ی به تو هه لنایه

هه ر چه ن تو دگری جه ر گم که با به            من بو تو چونم توش بو من وابه

تو شا گولی جوان من پاسه وا نم                  نازت ده کیشم هه تا ده توانم

دایک ئه و کاته ی دلی ده سره وی          که کورپه ی ساوای بی خه م وه ر که وی

یان به بزه ی لیو به خه نده ی زاری         ئا لو گوریان کا  گریان و زاری

                                 هه ی لا یه لا یه کورپه ی ساوایه

                                 قه ضات له گیانم تا قا نه ی دایه

هه تا ئیستا که مندالی و ر دی               خه لف و نه مامی بیستانی کوردی

شلکی.ناسکی نه ت داوه بای بالی          ده رت نه کردوه پرو خه ت و خال

بی زمان.بی بیر.بیهوش و طاقه ت            خه مبارم ده که ی به  گریه و زاقه ت

به لام به هیوای دواروژم ساده ی              نه که ی رو له گیان ره نجم به سا ده ی

                                   هی لایه لایه کورپه ی سا وایه

                                   دایه ت ماندو ه بوچ خه وت نایه

هیو ام زور پیته وه ک باب و کاکت          ببیه سر ر بازی نه ته وه و خاکت

به خیوت ئه که م به گیان و به دل           نه که ی بترسی و له هیچ بکه ی سل

زانا و خوینده وار چاوو دل تیربی             روژی ته نگانه پلنگ و شیر بی

لا ویکی گورج  و خا وه ن هوش و بیر      نه ترسی له به ند له کوت و زنجیر

                                    هه ی لایه لایه  روله لای لایه

                                    کور په م دواروژ  لاوی ئازایه

به م چه شنه ده ریان په راندم               به رهه می سالیان فراندم

به دزی خاوه ن قرض و ئه رباب               بی پول قا وه چی و که باب

ملم بونا   به  لا ر ه وه                          ده ر که و تم له ناو شاره وه

بو چاوی پر    گریانه وه                         به دلیکی زور بریانه وه

ها تمه وه ناو خاوو خه یزان                   وه ک بارانی گه لا ریزان

فرمیسکی روتی و هه ژاری                  له چاوی گشتمان ده باری   

 

---

زندگی نامە ملا آوارەی سەردشتی ‌‌

ملا احمد فرزند ملا محمد امین هموندی شلماشی سال ۱۳۱۲ شمسی در روستای شلماش حو مه سردشت دیده به جهان گشود قران مجید و کتا بهای ناگهانی و اسماعیل نامه و کتاب های متداول فارسی را نزد پدرش اموخت انگاه تحصیلات علوم عربی را در روستای خود ادامه داد سپس برای فراگیری بیشتر به روستای ( اوایی ) نزد ملا صا لح بیژ وه رفت ایشان نیز در راه فراگیری علم متحمل مشقات فراوانی شد ان مرحوم در زمینه های سیاسی فرهنگی و تاریخی و شعر نیز علاقه وافری در خود کشف نموده بود بر همین اساس از همان اغاز علیه رژ یم طا غوتی شاه و خوانین منطقه به مبارزه بر خواست ایشان همیشه تحت تعقیب نیرو های دولتی بودند تا بالا خره بعد از مبارزه بسیاری به تاریخ ۹ شهریور ۱۳۴۷ شمسی طی یک اقدام غیر انسانانه دستگیر و در انظار مردم سردشت اعدام شد .

در جریان شورش مردم کرد عراق علیه حکومت عبدالکریم قاسم به شهر سلیما نیه عراق رفت و در انجا با توجه به افکار بلند و عمیق ملا اواره همراه برادران کرد علیه ظلم و ستم جنگید وی در سال ۱۳۴۳ شمسی به کردستان ایران بازگشت و با چند تن از کادر حزب دمکرات کردستان ایران شروع به فعالیت سیاسی در منا طق الان ـ باسک کو له سه ـ سویسنی علیه حکومت درباری کرد او علاوه بر مبارزه مسلحانه در زمینه شهر و ادب نیز تا ان زمان توانسته بود با تسلط بر زبان فارسی کردی عربی تجربیات زیادی بدست او رد . در کارهای کشاورزی به کشاورزان کمک می کرد در سال ۱۳۴۵ شمسی به کردستان عراق بازگشت ( تبعیدشد) در انجا با انقلابیونی چون سلیمان معین(فایق) اسماعیل شریف پور و عبدا لله معین اقدام به چاپ روزنامه (ارگان روز) کرد که برای بدست اوردن ازادی علیه شاه در ان مطالب چاپ می شد .

۲۲ شهریور ۱۳۴۵ با افراد نامبرده در منطقه الان کمیته مرکزی تشکیل دادند . در سال ۱۳۴۷ شمسی دوستان وی هر کدام به یکی از مناطق کردستان رفتند و اواره به تنهایی شروع به فعالیت سیاسی نمود بعد از مدت ۲۰ نفر از عوام به وی یوستند و مسئو لیت وی را سنگین تر کردند . تابستان سال ۱۳۴۷ شمسی چند تن از خود فروشان روستای (دیوالان) از منطقه سویسنی سردشت جهت حل اختلاف از ملا اواره دعوت می کنند که به روستای انان بیایید ملا اواره به همراه دو تن از یارانش( رحمان حه مه دی ـوه تمان چاوشین و ملا که چه (محمد احمدی)به روستای دیوالان می روند که مزدوران رژیم مواد بیهوشی در غذایی انها ریختند و انها را دستگیر می کنند خبر به یاران ملا اواره میرسد که انها نیز به معاصره ده می پردازند اما بعد از چند ساعت در گیری عقب نشینی میکنند ملا اواره و دوستانش را به (جلدیان) می فرستند و سر انجام در ۹ مرداد ۱۳۴۷ در شهر به همراه یارانش مام رحمان ملا که چه به شهادت می رسد و مزار این سه شهید در دامنه کوه گرده سور سردشت دفن شدند (( محل اعدام خری کانی ساردی))

---

1.↑ مێژووی ناودارانی کورد: بابە شێخ مەردۆخ رۆحانی "شیوا" وەرگێڕانی : ماجد مەردۆخ رۆحانی، بەرگی دووھەم ، لاپەڕەی ٨٣١، لە کتێبەکانی ئەکادیمیای کوردی، ھەولێر ، ٢٠١١ ز. چاپی یەکەم

٢.تاریخ مشاھیر کرد، جلد دوم : عرفا، علما، ادبا، شعرا

---

سپاس و ڕێز و پێ زانین بۆ خوشکی خۆشەویستم خاتوو بەیان لە شاری سەردەشت بۆ ناردنی ئەم بابەتە بۆ ئیمەیلی     [e-mail]     کتێبخانەی کوردی ئەوین

رائید ئایدن كێ بوو

بە هۆی کارەساتی دڵتەزێنی هەڵەبچەوە

دوای ئەوەی ژنەكەی رەتیكردەوە لەبارەی مێردەكەی قسە بۆ هاوڵاتی بكات، پەیامنێری هاوڵاتی هەوڵی زۆریدا تا لەزیاد لەسەرچاوەیەكەوە زانیاریی زۆرتر دەست بخات لەبارەی فڕۆكەوان (ئایدن مستەفا حەمید).

ئایدن لەبەر ئەوەی ئامادە نەبوو بۆمبی كیمیایی بەسەر شاری هەڵەبجەدا بەربداتەوە، سەدام حسێن‌و عەلی كیمیایی ملیان كرد بەپەتا. ٢٥ ساڵ تێپەڕی بەسەر كیمیایی بارانكردنی هەڵەبجەدا، هێشتا كورد وەكو پێویست ئاگاداری ئەو كەسە نیە باكی بەگیانی خۆی نەبوو لەبەر ئەوەی كورد نەكوژێ.

بنەماڵەكەی ئایدن پیربوون‌و سەریان نایەوە كەچی میللەتێك بەكارەساتی ئەوانی نەزانی. بڕیارە ئەمساڵ كورد خەڵاتیان بكات‌و رێزیان لێبنێ.

ئایدن كێ بوو

پەیامنێری هاوڵاتی هەوڵی زۆریدا تا لەڕێی هاوڕێ‌و ئاشناكانی ئایدن زانیاریی زۆرتر لەبارەی ئەو پیاوە پەیدا بكات، باش بوو زیاد لەچەند كەس هاوكارییان كردووە تا ئەو زانیارییانە دەست بخات.

  

ئایدن مستەفا حەمید ناسراو بەئایدنی فڕۆكەوان، ساڵی ١٩٥٧ لەشاری كەركوك لەدایكبووە، توركمانێكی شیعەی ئەو شارەیە، ساڵی ١٩٧٩ پەیمانگەی تەكنیكی كەركوك تەواو دەكات، دواتر بەكالۆریۆس دەخوێنێ لەبواری ئەندازیاری میكانیكی. هاوڕێكانی دەڵێن جیاواز لەپسپۆڕییەكەی خۆی ئارەزووی زۆری هەبووە بۆ فڕۆكەوانی.

هەروایكرد دوو ساڵ‌و شەش مانگ چووە خولێكی راهێنانی فڕۆكەوانی‌و لەژێر چاودێری چەندین راهێنەری بیانی. ساڵی ١٩٨٤ دەبێتە فڕۆكەوانێكی باش‌و  لەسوپای عێراقدا ناوبانگ پەیدا دەكات، بەڵام هەر بەهۆی فڕۆكەوانی ژیانی لێسەنرایەوە. ئایدن لەتەمەنی ٣١ ساڵیدا لەسێدارە درا. باوكی سێ كچ بوو، بەپێی زانیارییەكانی هاوڵاتی كچەكانی ئێستا لەوڵاتی توركیا دەخوێنن (جەدیم) یەكێك لەكچەكانی خوێندكاری دكتۆرایە لەزانكۆی ئەنقەرە.

ئایدن‌و هەڵەبجە لەڕۆژەكانی دوای ١٤/٣/١٩٨٨

ئەوكاتەی هەڵەبجە لەلایەن پێشمەرگەو سوپای پاسدارانی ئێرانی ئازادكرا، رژێمی سەدام حسێن تۆڵەیەكی جەرگبڕی دەوێ باشترین رێگە بۆ ئەوان بەردانەوەی بۆمبی پڕكراوە لەكیمیایی بەسەر شارەكەدا. عەلی حەسەن مەجید ئامۆزای سەدام‌و هەمەكارەی رژێمەكەی لەكوردستان حەوت فڕۆكەوان دەست نیشان دەكات بۆ ئەوەی كارەكە ئەنجام بدەن، ئایدن یەكێكە لەوان.

عەلی كیمیایی ئایدن رادەسپێرێ سەركردایەتی ئەو فڕۆكەوانانە بكات كە دەبێ هەڵەبجە بۆردمان بكەن، ئایدن هەر زوو رەتیدەكاتەوە، رەتكردنەوەیەك دواجار گیانی خۆی لەسەر دانا.

بەپێی قسەی كەسێكی ئاگادار كە لەئایدنی بیستووە ئەو قسانە چوون بەبەینی عەلی كیمیایی‌و ئایدندا. عەلی كیمیایی: بۆچی ئەو كارە ناكەیت؟ ئەوە ئەركەو دەبێ ئەنجامی بدەی؟ ئایدن: دەمەوێت سەرۆكی فەرماندە سەدام حسێن ببینم، داواكەی سەریگرت‌و ئایدنیان برد بۆ لای سەدام لەشاری بەغدا، سەدام‌و ئایدن ئەو قسانە دەكەن. ئایدن: جەنابی سەرۆك، ئەو میللەتە خێر لەخۆ نەدیوە هیچیان نیە تا بەوجۆرە كۆمەڵكوژ بكرێن نەدەوڵەتیان هەیە نە هیچ  كاتێك كیمیاباران دەكرێن ژن‌و منداڵ‌و پیاو تیا دەچن كە هیچ تاوانێكی نەبووە ئەوان چەندین خەونیان هەیە، گەورەیی بنوێنەو دەستبەرداری ئەم كارەبە. سەدام حسێن: ئەوە كێشەكەیە كورد خۆی هیچ نیەو داوای شتی زۆر دەكات، بۆیە پێویستە كۆمەڵكوژ بكرێن. ئەوەی قەبوڵی نیە ئەو كارە بكات ملی دەكرێت بەپەتی سێدارەدا.

دوای ئەو وتوێژە كورتەی سەدام‌و ئایدن، ئایدن دەگوازرێتەوە بۆ زیندان‌و بەدرێژایی شەش مانگ ئەشكەنجەو ئازار دەدرێت، جگەلەوەش داوای لێدەكەن ئەگەر بە كیمیابارانكردنی هەڵەبجە هەستێت، پلەی فڕۆكەوانی (رائید)ەوە دەكرێت بە (عەمید)، بەڵام ئەو كەسانەی لەنزیكەوە ئایدنیان لەزیندان بینیوە دەڵێن سوور بووە لەسەر هەڵویستی خۆیی‌و حزبی بەعسی بەتاوانبار وەسفكردووە، دوابەدوای ئەوە سزای لەسێدارەدانی بۆ دەرچووە. شەش مانگ دوای كیمیایی بارانكردنی هەڵەبجە، ئایدن لەمانگی (سێپتەمبەر- ٩/ ١٩٨٨) لەسێدارە دراو لەگۆڕستانی (موسەڵا) لەشاری كەركوك ئەسپەردەی خاك كرا.

بنەماڵەكەی: ئایدن دژی ئەنفال‌و كیمیاباران بوو

مەیسونە مستەفا خوشكی ئایدنەو نیشتەجێی (حەویجە) بوو رۆژی ٢/٨/٢٠١٢  كۆچی دواییكردووە لەتۆمارێكی دەنگیدا كە دەست پەیامنێری هاوڵاتی كەوتووەو چەند مانگ بەر لەمردنی لەبارەی ئایدنەوە قسەی كردووە دەڵێت ئایدن پیاوێكی ئاشتیخواز بووە.

«ئایدنی برام هەمیشە شۆڕشگێرو  ئازادییخوازەكانی خۆش دەویست، دژی كوشتنی ئینسان‌و ئەنفال‌و كیمیاباران بوو بەو گەنجیە ئامادەنەبوو بۆ پلەو پارە ویژدانی خۆی بفرۆشێ. بەمنداڵیش كاتێك یارییمان دەكرد دەمانوت تۆ گریمان پیاوكوژەكەی راستەوخۆ توڕە دەبوو دەیوت نا من پیاوە سواڵكەرەكەم پیاوكوژەكە پارەكەم لێ دەدزێ‌و هەڵدێت.

ئایدن روحێكی گەورەی مرۆڤدۆستی لەناخیدا بوو «مەیسونە لەتۆمارە دەنگیەكەدا وا دەڵێ. بڵێی كورد رێزم لێ بنێن؟ هاوزیندانییەكی ئایدن چیرۆكی ئەو ماوەیە دەگێڕێتەوە پێكەوەبوون لەگرتووخانە.

بەگوێرەی قسەی (نەجات نوری) بێ، ئایدن لەزیندان زۆر ورەی بەرزبووەو ئاسوودە دەركەوتووە سەرباری ئەوەی دڵنیابووە لەسێدارەش دەدرێت. نەجات ئێستا نیشتەجێی شارۆچكەی (یایچی)ــە 25 كیلۆمەتر لەباشووری كەركوكەوە دوورەو قسەی بۆ هاوڵاتی كردووە «ئایدن پێی وتم لەسەر ئەوەی ئامادە نەبووم كیمیابارانی شاری هەڵەبجە بكەم، خراومەتە زیندان ئەگەری زۆرە لەسێدارەیش بدرێم، كە تێكەڵاوییمان زۆر بوو گریام بۆ چارەنووسەكەی، كەچی ئەو بەپێكەنینەوە وتی نەجات بۆ دەگریت لەپێناوی ئاسودەیی ویژدانم سەربەرزم ئەگەر بمرم، دواینجار هاتە لام وتی بڵێی رۆژێك بێت ئەو نەتەوەی خۆم كردە قوربانی بۆی رێزم لێبنێن؟  كاتێ ماڵاوایی كرد پێكەوە زۆر گریاین».

نەجات نەیشاردەوە گلەیی زۆری لەمیللەتی كورد هەیە لەئاست لەبیركردنی ئەو كەسە خۆبەختكەرەی لەپێناو ئەوەی ئامادە نەبوو بیانكوژێ بۆخۆی كوژرا «دەبوو ئێستا رەسمی ئایدن لەهەڵەبجە هەبووایەو گەلی كورد ستایشی هەڵوێست‌و قوربانیدانی ئەویان بكردایە«.

 بەپێی قسەی چەند كەسێكی دیكە كە ئاگاداری ئەو فڕۆكەوانانەیە كیمیابارانی هەڵەبجەیان كردووە، بێ ئەوەی ژمارەیان دیاربێ دەوترێت فڕۆكەوانی كوردیشیان تێدابووە، هەرچەندە هیچ شوێنێك نەبوو راستی ئەو قسەیە بسەلمێنێ.

وەزارەتی شەهیدان‌و كاروباری ئەنفالكراوەكان بڕیارە لە١٦/٣ی ئەمساڵدا رێز لەبنەماڵەو كەسوكاری ئایدن بنێ‌و لەمەڕاسیمی یادكردنەوەكەدا ئامادەبن، فواد عوسمان وتەبێژی وەزارەتی شەهیدان‌و كاروباری ئەنفالكراوەكان رایگەیاند بنەماڵەی ئایدن لەبەغدا نیشتەجێن‌و بۆ ئەوەی رێزیان لێبنرێت بڕیارە بهێنرێنە شاری هەڵەبجەو خەڵات بكرێن.

هەزاران سڵاو و ڕێز بۆ ڕۆحی پاکی ئایدن مستەفا حەمید و هەموو ئەو شەهیدانەی لە ڕێگای ئازادی گیانی پاکیان بەخت کرد

---

---

---

ئەمەش گۆشەیەک لە جەنایەتەکانی ڕەژیمی لە ناوچوی سەدام حسێن  

 













<


























 

هەشتی مارس پیرۆز بێت

 

8ی مارس بۆیەكەمجار لە دووەمین كۆنگرەی جیهانی ژنانی سۆسیالیستی ساڵی (1910) لەلایەن رابەری سۆسیالیستی ژنان (كلارا زتكین) وەك رۆژی جیهانی ژنان پێشنیاز كرا و هەر لەهەمان ساڵدا لەچەند وڵاتێكدا ژنان رژانە سەر شەقامەكان و نەقدی خۆیان دەربڕی بەرامبەر بە نایەكسانیان. لەوكاتەوە لە زۆربەی وڵاتان ساڵ لەدوای ساڵ ژنان بەشێوەی جۆراو جۆر یادی ئەمڕۆژەیان كردۆتەوە. تا لەساڵی (1975) ئەو رۆژە وەك رۆژی ژنان لە نەتەوە یەكگرتوەكان بەڕەسمی ناسرا

ئه‌ی جیهان
ئه‌ی گه‌ل و هۆز

که هه‌شتی مارس دێت
قەت پێم مه‌ڵێن رۆژت پیرۆز

وا مه‌زانن دێنه سۆ

زامی ژن بوون

له سه‌ر جه‌سته‌ی رۆح و ژینم
نا
ئه‌وه‌ى خاک وئا‌ڵام
له ده‌س داڵاش دیله
بووه‌ته گه‌وره برینم
مه‌ڵێن پیرۆز

هیچم لا پیرۆز نیه

تا ئه‌و کاته ی

خه‌ونی ئازادی ده‌بینم...

سپاس و ڕێز بۆ خاتوو کەژاڵ حەسەن زادە بۆ ناردنی ئەم پارچە شێعرە بۆ کتێبخانەی کوردی ئەوین

---

هەشتی مارس پیرۆز بێت