وەلی دێوانە و شێعرەکانی
وەلی دێوانە
وەلید کوڕی کوێخا محەمەد ناسراو بە وەلی دێوانە ھۆنراوەنووسێکی کوردی سەدەی ھەژدەھەم بووە. ھۆنراوەکانی ئەم شاعیرە کە بە شێوەزاری ھەورامی بوونە پشتاوپشت بیستراون. بۆ یەکەمجار ھۆنراوەکانی لە ڕۆژنامەی ژیان و ژین بڵاو کراونەتەوە، پیرەمێردی شاعیر گرنگیەکی زۆری بە ھۆنراوەکانی داوە و کردوونی بەشێوەزاری سۆرانی. مەحمود خاکی لە ساڵی ١٩٧٠ و عوسمان ھەورامی لە ١٩٧٦دا ھۆنراوەکانی وەلی دێوانەیان کۆکردووەتەوە و چاپیان کردووە. وەلی دێوانە شارەزای زمانی فارسی بووە.
ژیان
ناوی وەلید کوڕی کوێخا محەمەدی تیرەی کەماڵەیییە. باوکی پیاوێکی خانەدان و موڵکداربوە. لە دەشتی شاکەل و شێروانە ھاتۆتە دنیاوە. لە سەرچاوەکاندا ساڵی لە دایک بوونی ئاشکرا نییە، بەڵام گومان لەوەدا نییە کە لە سەدەی ھەژدەیەمدا ژیاوە و مردووە (لە ساڵی ١٧٥٦دا ھێشتا لە ژیاندا
بووە).
لە تەمەنی منداڵییەوە باوکی حەزی کردوە فێری خوێندن و نووسین ببێت، لە شاری سلێمانی فەقێیەکی بۆگرتوە فێری خوێندنی بکات و لەسەر دەستی مامۆستاکەی مەلا یوسف فێری خوێندن و نووسین و و قورئان بووە. خوێندەواری وەلی دێوانە و ناوبانگی مامۆستاکەی گەیشتۆتە ھۆزەکانی تر. کوێخا قادر شێروان کە یەکێک بووە لە سەرۆک خێڵەکانی تیرەی کەماڵەیی و کچێکی ھەبووە بە ناوی شەم (شەمسە) داوای لە مامۆستاکەی کردووە ئەمیش فێری خوێندن بکات و پێکەوە لەگەڵ وەلی دێوانە خوێندوویانە. وەلێ شەیدای شەم دەبێ و پەیمانی خۆشەویستیان بەستووە. دەچن بۆ خوازبێنی و بەڵام بڕیاریان داوە تا لە کوێستان بگەڕێنەوە بەدەستگیرانی بمێننەوە. لە کاتی کۆچی ھاوینەی جاف بەرەو کوێستان، ناکۆکی لە نێوان بنەماڵەی شاعیر و بنەماڵەی خۆشەویستەکەی لە کەلی پەیکووڵیدا، ڕوویداوە. بەھۆی ئەو ناکۆکییەوە، دوو دڵدار بە یەک نەگەیشتن و لەیەکتری دابڕاون و یەکتریان نەدیوەتەوە. خۆشەویستی شەم زۆر کاریگەری ھەبووە لەسەر ئەم شاعیرە و زۆربەی شیعرەکانی بۆ خۆشەویستی و لێک دابڕانی شەم بووە.
گۆڕی وەلی دێوانە بە قەد پاڵی کێوی سەید سادقەوەیە لە شارۆچکەی سەید سادقی ناوچەی شارەزووردا.
هۆنراوەکانی
هۆنراوەکانی وەلی دێوانە بە شیوەزاری هەورامی و لەسەر کێشی دە بڕگەیی خۆماڵی نووسراون، هۆنراوەکانی هۆنراوەی سادە و ئاسان و ڕەوانن ئەمەش تام و چێژێکی تایبەتی بە هۆنراوەکانی داوە
نموونەیەک لە هۆنراوەکانی
ھەی شەمی بەشەوق چل چرای شەوان
ھەی ژیانی من ھەی ڕۆحی ڕەوان
ھەی گلێنەکەی دیدەی بێ خەوان
ھەی ئاسکی سەرکەل لەسێبەر سڵ کەر
ھەی ھەوای سازی کوێستانان لە سەر
ھەی عەنبەرین خاڵ سۆسەنی کڵاف
ھەی ڕوناکایی ڕەشماڵانی جاف
ھەی من پەروانەی پەڕ سوتاوی تۆ
ھەی من گیرۆدەی زوڵفی خاوی تۆ
تۆ جارێ نایەی بۆ سەر وەختی من
گوێ نادەی بە ئاە زامی سەختی من
ناپرسیت ئاخۆ من بۆ تۆ چۆنم
بێ باکی لە تین قرچەی دەرونم
ھەوای کوێستانت وا بۆ بووەوە
حەیفت کرد منت لەبیر چووەوە
بێ مروەتیت کرد ھەی شەم دەربارەم
من بۆ تۆ قەیسی سیا ستارەم
وادەی من و تۆ دیوانی خوابێ
مەگەر ئەو ڕۆژە دادم ڕەوا بێ
شەمی شەم ڕوومەت تۆ بەسەلامەت
سکاڵای دڵم کەوتە قیامەت
ئەمەش چەن هۆنراوەیەکی وەڵی دێوانە بە شێوەی سۆرانی لە کۆکراوەکانی کتێبخانەی کوردی ئەوین
یاران وەسیەتم ئەمە بێ لاتان
یاران وەسیەتم ئەمە بێ لاتان
هەر چەن کەوتوومە دوورە وڵاتان
تەنیا گۆڕکەم لە رێی خیڵان بێ
نزیک هەوارگەی جاف و گوران بێ
کیلێکی بەرزیش بە قەت باڵای(شەم)
لە ژوور سەرم بێ،بێ زیاد و بێ کەم
تاقێکیش وێنەی تاقی برۆی ئەو
کە سوجدەگاهی گیانم بێ بە شەو
بنووسن بە خوێن جەرگی سەر کردووم
کە من بە تیری دەستی(شەم) مردووم
چونکە ئەو(شەمە) تاتاری چینە
لە دەشت بێزارەو و چیا نشینە
بەڵکوو هەڵکەوێ لە راگۆزارێ
رێگای بخاتە سەر گۆڕم جارێ
بزانێ کوشتەی دەستی خۆیەتی
لە خاکا مەیلی رەنگ و بۆیەتی
جوابی پرسیاری گۆریشم وایە
یاری مەحشەرم شەری لەیلایە
هۆنراوەی"وەلی دێوانە"
وەرگێرانی"مامۆستا پیرەمێرد"
وتنی"مامۆستا کەریم کابان"
یاران له جهرگم،یاران له جهرگم
شەم شێوهی تیری داوه له جهرگم
کهوتمه گیانهڵڵا دواکاتی مهرگم
مهمشۆن و کفن مهکهن به بهرگم
تکایه مهیشۆن جێی برینی لهش
با له زام بتکێ تکهی خوێنی گهش
شههید بێ کفن و بێ شتن چاکه
ههرکهس شههید بێ بێ گهرد و پاکه
بهلام وهسیهتم ئهمهیه یاران
دوور له ووڵاتم وام له دیاران
تو خوا با گۆڕم له رێ ی خێڵان بێ
لهسهر ریگای شهم شاخی گێڵان بێ
کێلیکی بهرز بهقهد باڵای شهم
لهسهر گڵکۆم بێ بهبی زیاد و کهم
تاقی به بهوینهی تاقی برۆی ئهو
سوژدهگای دڵ بێ به رۆژ و به شهو
له رووی بنوسن هۆنراوهکانم
که به تیری شهم دهرچووه گیانم
تا ههرکهسێ دێ کێل و مهزارم
بزانێ کوشتهی دهستی دڵدارم
چونکه شهم گۆنا تاتاری چینه
له دهشت بێزاره چیا نشینه
ڕۆژی ههڵ کهوێ له رێ گوزارێ
ریگهی بنێته سهر گۆڕم جارێ
بزانێ کهشتهی ئاخ و داخی دڵ
ئێش و ئازاری بردهوه تۆی گڵ
زندگینامه وه لی دیوانه و چند شعر از او از طرف مظهر رمضانی از پاوه
اسمش ولید و پسر کدخدا محمد معروف به "کویخا حه مه سوور" کدخدای "کەماله" در نزدیکی هورامان تخت میباشد گویند که کدخدا آرزو داشته که پسری داشته باشه و اسمش رو بزاره ولید و دست بر قضا در سال 1180 ه.ق پسرش به دینا آمد و کدخدا اسمش رو میزاره ولید چون کدخدا ولید رو بسیار دوست میداشت از بچگی میخواست که به دین و درس بپردازد و بنابراین خودش بالشخصه به سلیمانیه رفته و در آنجا در تمام روستاها و مسجدها به دنبال یک فقیه باسواد گشته که ملا یوسف را پیدا کرد و ملا یوسف امام جمعه "کەماله" شد و ولید در نزد او به یادگیری درس و قرآن پرداخت و خواندن و یادگیری ولید زبانزد خاص و عام شد تا اینکه خبر به گوش پدر شمسیه "شه م" میرسد.
شمسیه دختر کدخدا قادر میباشد که اصلیتش جاف میباشد و کدخدا قادر یکی دیگر از کدخداهای یکی از طوایف "کەماله"میباشد کدخدا قادر هم کە به دنبال این میبود که دخترش شمسیه را نزد یک فقیه برای آموختن درس و قرآن بفرستد چونکه هیچ فقیهی را دست نیافته بود دخترش را نزد ملا یوسف میفرستد برای یادگیری و در آنجا عشق شمسیه و ولید آغاز میشود
وملا یوسف هم که از جریان آگاه میشود پدر ولید را آگاه میکند و پدر ولید که آرزویش بوده که تا زنده است عروسی پسرش را ببیند شمسیه را برایش خواستگاری کرده که کدخدا قادر و شمسیه هم قبول میکند و کدخدا قادر نظر میده که تا وقتی از ییلاق برگشتن نامزد باشن بعد که برگشتن مراسم عقد و عروسی را انجام بدن که این نظر با موافقت کدخدا محمد پدر ولید تصویب شد اما چرخ روزگار چه قسمتی رقم زده خدا میداند!!!
اون سال هر دو طایفه به ییلاق رفتن و موقع برگشتن از ییلاق بر اثر اختلافات جزئی دعوایی بین دو طایفه رخ میدهد که برادر کوچک ولید در آن درگیره کشته میشود و نیروهای کدخدا محمد برای جبران دو تن از افراد کدخدا قادر را میکشند و به اینگونه آتش جنگ و آتش دل ولید شعله ور شد و به مانند مجنون در به در کوه و بیابان شد و تا لحظه مرگ به عشق خود زندگی کرد گویند 2 ماه بر سر راه شمسیه که در آن رفت و آمد میکرد گریه کرده و وصیت کرده که هر وقت مردم شمسیه را بیاورید تا با صدای قشنگش سوره یاسین را بر روی مزارم بخواند همانگونه که در شعرش میفرمیاد:
وه سیه تم ئیده ن شای شه م روخساران
به ی وه بالینم چوون به ینه ت داران
بی خه وف و ئه ندیش جه که س نه که ی شه رم
هورداره په رده ی حیجابت به نه رم
نه پوشی جه بین "شه مس" خاوه ری
به و وه زانوودا چون ئاسمان په ری
بنیشه وه بان بالینم وه ناز
بوانه سوره ی "یاسین"وه ئاواز
این بود قسمتی از زندگینامه ولید "وه لی دیوانه"
چند شعری از وه لی دیوانه:
تو نامت چیشه ن ؟ فیدای نامت بام
سه د جار وه سه رگه رد ده ست و دامت بام
ره حمت به یو پیم تا غولامت بام
من پە روانه ی ویل وادی ویرانه م
مه جنوون چول گه رد ریسوای زه مانه م
شه وان تا وه رو جه غه م دارانان
ره فیق هام راز وه حشی سارانان
عه بدال به رگیل بیدی مه کانم
جه فا و مه ینه ت کیش زەرده ی هیجرانم
سا و سته م کیش غه م نه دەروونم
هه رده یس" گیل ئاواره ی توونم"ته به
چه ندیوه ن جه دین شای شه م دوور که فته م
سفته ی ئاهیرناک ساتی نه سره فته م
هه ر وه حشی نه شکل شیوه ی دوسمه ن
ره فیق هامراز عاسا و پوسمه ن
من زه وقم و ده نگ ناله ی ئه وانه ن
قنیاتم وه دین دیده ی ئه وانه ن
دوور جه دیده ی دوس من به وان شادم
تا ئه و رو گه ردوون بدو مرادم
ئه ی وه له ده ی شوخ تو گرته ن نه دام
جه شکل و شیوه ی قیبله ی من ته مام
نیم نگاش نه دل ناو شانو
دیده ش وه دیده ی قبله م مه مانو
فیدات بام سه د جار سەییاد سارا
به خشش وه به نده ی خه م پی دا وارا
ئازادش بکه ر ئامان جه دامت
یه خه یلی نه نگین مه بو په ی نامت
ئه و وه له ده ی وه حش ئازاد که ی جه دام
ئینشاللا جه دوو دنیا وینی کام
یاران که رده ن ریش
یاران که رده ن ریش،یاران که رده ن ریش
یه جه رگ منه ن خاران که رده ن ریش
یه دیده ی منه ن نوور نه مه نده ن تیش
یه زام منه ن زوخاو مه یو لیش
یه دوود منه ن دونیا گیرت نه وه ر
یه سوز منه ن سوزان ده شت وده ر
یه ئاه منه ن وه ئاسمان یاوا
سه قف سه راچه گه ردوون شکاوا
یه سه ودای منه ن نه فخ سوور بیزان
وه خته ن قیامه ت مه حشه ر ئه نگیزان
یه ناله ی منه ن چوون نه ی مه دو ده نگ
مه یو وه قانوون مه تاونو سه نگ
یه زاری منه ن پوسه زگاره ن
عاله م جه زاری من بی قه راره ن
یه شین منه ن شه وان تا وه رو
چوون "قه یس"مه جنوون هام نه بید و کو
یه ویلی منه ن جه سوب تا ئیوار
ده ور مه دو نه ده ور سارا و سه ردیار
یا داخ منه ن داخان جه داخان
داخ که رده ن لاله ی هه رد ئیلاخان
هامسه ران وه خته ن واده ی مه رگم بو
من جه دووری دوس گولگون به رگم بو
تاکه ی
تا که ی ژیانم له یاران جیا بی
تا که ی رووم له که ی ره شی ی تیا بی
تا که ی مه ینه ت کیش ده ردم کاری بی
تا که ی ژیانم بی قراری بی
تا که ی به حه سرت دلم تاسا بی
تا که ی شه ش ده رم ریگه ی گیرا بی
تا که ی دیوانه ت له کوساران بی
تا که ی بی مروه ت بزانه حالم
تا که ی به جه فای تووه بنالم
یا له م به نده دا تو رزگارم که
یا به یه ک جاری شیت و هارم که
مه حبوب جافان
مه حبوب جافان ، مه حبوب جافان
مه حبووب بی عه یب تایفه ی جافان
سه رقه تار ره م عه نبه ر بو نافان
سه رکه یل ره ویل مشکین کلافان
ئاهووی مودبرماس مه کان نه هه رده
چووزه ی سونبول چر نه سا سل که رده
خاویر خالدار خه تاو خوته ن مال
ته تار تایف شوخ شیرین خال
وه ته ن نه زامن سه ربه رز لیلاخ
سه یر سه رکوان سه ییادان و داخ
چه رخ چه م سیاچه م چوست و چالاک پر
شه یدای شکاردوز چنگ و هووناو یر
لاچین شه شدانگ سه حه ر جه لان خیز
شمقار تیژبال ته یر توند گوریز
شه مع شا په سه ند گشت سیامالان
نام تو نه به زم خه سره وان وانان
به و شه وق جه مین شه م روخساره وه
کیت نه دا وه ده م کزه ی ناره وه؟
به و قاش قه تران دل پی ئیشاوه
ستوون یانه ی کیت نه کیشاوه؟
به و دیده ی سای سورمه سای سیوه نگ
موژانت وه هوون کی نه که رده ن ره نگ؟
به و نیم نگای ناز به و له نجه و لاره
ئاخر جه رگ کیت نه که رده ن پاره
به و بالای نه وتوول وه نه وره سته وه
به و کوکوی کلاف ده سته ده سته وه
واچه دل کیت نه ستانان وه زوور
ئاخر یانه ی کیت نه که رده ن خاپوور؟
روناکیم له سه ر ، روناکیم له سه ر
هه ر من نیم سه ودای عه شقی توم نه سه ر
وینه ی من زوره،له ت و په ت جگه ر
له عشقی بالات ویلن ده ر به ده ر
هه ر لایه ک ئه چم هه ر باسی تویه
هه ر که س ئه بینم هه راسی تویه
له ناو جواناندا جوانی ی تو تاکه!
شاهان حه سره تمه ند گه دا خه مناکه
چه ند موسولمانت تو به "نارت" کوشت
به نیگات خوینی چه ند دلدارت رشت
چه ند مورشید شیت بوون،چه ند سوفیان ویل
دل به سته ی عه شقت لاوانی گشت خیل
"مه لا"ت ریسوا کرد،"فه قی"ت سه رگه ردان
"شیخ"دەر به ده ر بوو،"ده رویش" له هه ردان
وینه ی په روانه و بولبول شه یداتن
دلانی پر ده رد هه ر له سه وداتن
تو وینه ی"ته رسا"جوان و نازه نین
پیری"سه نعان"یی لائه ده ی له دین
ئه و روژه جوانیت خوا کردی په یدا
سوفی و ده رویش و مورشید بوون شه یدا
له چاووت هه ی داد له بالات هه ی رو!
سه رسام!سه رگه ردان!عاله م له تاو تو
له شاران هاوار،له خیلان غه وغا
هه رکه س ئه بینم خه م ناکه و شه یدا
گه ر "فه رهاد"و"قه یس" بزانن خه به ر
دووباره له خاک سه ر دیننه ده ر
دین به هه یاهوی قیامه ته وه
ببینن جوانی به م قامه ته وه!
هه تا زیندووبم شای"شه م"جه بینم
شیت و خه م بارم دل ماته مینم
ڕێز و سپاسی تایبەت بۆ برای بەڕێز و خۆشەویستمان کاک مەزهەر ڕەمەزانی بۆ ناردنی ئەم بابەتە بۆ کتێبخانەی کوردی ئەوین
